Ash Heap of History: Reagan’s Westminster Address 20 Years Later by Charles Krauthammer

Whenever I hear my checkered past recalled to me, I can’t decide whether I’m a retired physician or ex-psychiatrist. I’ve decided I’m a psychiatrist in remission and I’ve been doing extremely well — and haven’t had a relapse in 20 years.

I’m sometimes asked what the difference is between what I do today and what I did in my psychiatric days, and I tell people that in both professions I deal all the time with people who suffer from delusions of grandeur with the exception that the people I deal with have access to nuclear weapons. It makes the stakes a little higher and the work a lot more interesting.

I’ve been asked to talk to you a little bit about the reaction in the journalistic world to the Westminster Address and also to relate it to the Reagan Doctrine. As I recall, the response to the Westminster address was fairly restrained. There was the usual flurry of activity in the press in Washington — it did not last terribly long.

The general flavor was the usual left-right split with the left rather apoplectic about the President’s aggressiveness, with a tone of “there he goes again.” And there were the more alarmist commentators who said he really does believe it and that, of course, really was alarming for people living in Washington who found it very hard, particularly in the early years of Reagan, to believe that there were politicians and leaders who truly did have a belief system that they would act upon and not skip to the political necessities of the day.

I agree with Dr. Spalding that the Westminster speech may have received less reaction than the evil empire speech, “evil empire,” as she indicated, being the phrase that stuck rather than “ash heap of history.” And my explanation for why “evil empire” stuck more in the journalistic world is that it’s shorter, and this is, by the way, a rule that you can apply to all slogans. The shorter last because they’re easier to put in headlines. Which is, incidentally, why “axis of evil” is a brilliant turn of phrase, ten letters to encompass a lot of bad people, extremely economical.

As to what was important about the Westminster speech, many reasons have been elaborated, but I think the one thing that was so stunning about it was its optimism. It’s hard for us living 10 years after the utter eradication of communism to put ourselves back 20 years ago and to think about what it was like, particularly in the early ’80s.

Some of us think of 1975 as the nadir of the United States in the Cold War era with the collapse of Saigon. I think that’s wrong. I think it was 1979. 1979 really was the annus mirabilis. It was the lowest point of the Cold War. It was the year in which Nicaragua fell, Afghanistan was invaded, Cambodia was invaded by the Vietnamese, Iran collapsed, and just as a kind of footnote, which was entirely unnoted at the time, Grenada was taken over by Bishop and Company, something that we didn’t really notice until a little bit later. But it was all part of this pattern in which it appeared as if the policy of containment itself was in collapse.

That’s where we were starting from psychologically in the late 1970s. And here was a president who not only said this was not the way that things would have to be — we would not always be in retreat — but was confidently predicting what none of us imagined, that this rock of the Soviet Union and of communism that we had always imagined and still imagined at the time would always be with us in our lifetime would actually be destroyed and would disappear.

That I think was shocking — that psychological optimism. The idea that communism was a passing phase was the truly revolutionary idea. It took us from containment and at a time when it was a question of whether containment itself could be sustained and began speaking about rollback. That was revolutionary, that was shocking, and it spoke not only of rollback in the periphery, not only of rollback as understood in the Dulles years, meaning Eastern Europe, but Reagan essentially was saying that the rollback would go all the way to Moscow and it would end in Moscow itself.

Interestingly, however, his optimism did have a limit. It was somewhat projected into the future. There is a line in the speech where he says, “The task I have set forth will long outlive our own generation.” In fact it didn’t. It came shockingly early.

Part of the reason it came early is because of a policy that was articulated officially a few years later but that on the ground was begun to be implemented and that is the Reagan Doctrine. It was revolutionary in the sense that Reagan would not accept the premises of the past in the same way that he went from SALT to START in negotiations, from Strategic Arms Limitation to Strategic Arms Reduction, which was, again, revolutionary, in the same way that he went from Mutual Assured Destruction to SDI in nuclear theology, believing we can go beyond deterrents to defenses.

In the same way he brought this revolutionary idea that we could implement a policy that brought us from containment to rollback — but not rollback as we had imagined it in the ’50s in Eastern Europe. We would not only support Solidarity and try to assist the indigenous forces there in a peaceful revolution, but provide actual military aid to indigenous revolutionaries in the Communist outposts of the empire, that is in the Third World.

This was articulated officially in his State of the Union Address on the 6th of February 1985, almost three years after the Westminster Speech, in which he said, “We must not break faith with those who are risking their lives in every continent from Afghanistan to Nicaragua to defy Soviet-supported aggression and secure rights which have been ours since birth. Support of freedom fighters is self-defense.”

Now, I must admit that in the history of doctrines they’re generally rolled out with more fanfare. Truman delivered his in the famous address to a special session of Congress, in which he outlined the policy of containment. Nixon didn’t make a speech, but he was very interested in having the idea of the Nixon Doctrine understood and elaborated and propagated. The Reagan Doctrine was something that was, one might say, mischievously invented. I had a part in that. I saw that brazen speech and decided that it was, whether they meant it or not, an articulation of a very important principle of the foreign policy of the Reagan Administration, and that something new in the world had happened.

For 50 years, had been used to seeing pro-Western regimes under assault from communist guerillas in China, in Vietnam, Malaysia, in El Salvador, in Cuba. Just about everywhere our entire experience had been that. And here all of a sudden and rather unnoticed was a new phenomenon. There were guerillas fighting against communist regimes in Nicaragua, Angola, Afghanistan, and Cambodia. They hadn’t been connected and here they came together in the idea of the Reagan Doctrine, which was that we would support these guerillas in the fight to overthrow proxy Soviets regimes or in the case of Afghanistan an actual Soviet-imposed regime.

What was important about the Reagan Doctrine is until then we had done it quietly and clandestinely. The Reagan Doctrine said overtly we are doing this, we are proud of this, and we’re not going to hide this. What Reagan began was the vigorous defense of the idea of democratic revolution, not just in theory, not just as a spiritual or a political movement, but an actual revolution by democrats against the Soviet empire.

And he argued, first of all, in the justice of the cause, which I think is self-evident but at the time was revolutionary. Because we had this notion of state sovereignty, that somehow we were not permitted to overthrow the regimes that had a seat in the UN or other official status. Reagan argued that that was not a correct criterion. The correct criteria were justice, human rights, democracy, and if they were regimes that were oppressing their people, acting in the name of a tyranny, we had the right and the moral duty to support those who were going to overthrow it.

The other part of this strategy which went more unstated was that it served our larger purposes of engaging in the fight against the Soviet empire by bleeding it at the periphery, and bleed it did. The fact that the Soviets had almost without cost was an important factor in their expansion. Yes, it cost them to subsidize basket cases like Cuba, but in terms of their geopolitical position, the deployment of the military, and also the prestige of an expanding communism, it was worth it.

But with the Reagan Doctrine they ran up not just against a wall, but against opposition. They ran up against real armies supported by the United States that made them spend blood and treasure in defense of these outposts and it led to a radical reconsideration in Moscow about the cost of empire.

Statements were made in the late ’80s by high members of the Soviet foreign ministry in which they explicitly questioned whether the empire which was costing them so much was more a burden than a benefit. I think the Reagan Doctrine had a very important effect in helping change the mind of the Soviets as to whether acting as an empire was really in their interest.

Now, it is true that the Reagan Doctrine and support for some of these insurgencies did not begin with the Reagan Administration. It’s true that Carter sent arms to the Afghan rebels and Congress concurred. Congress also went along with economic aid to communist resistance in Cambodia. But since the Clark Amendment in 1976, aid was prohibited to the anti-Marxist guerillas in Angola, and Congress refused to support the war against indigenous communist dictatorships no matter how heavily supported by the Soviet Union.

Reagan’s program of CIA support for the Contras, who were fighting indigenous and not overtly foreign occupation, as were the Afghans, broke post-Vietnam precedent. Interestingly, at first and for the first three years of the Reagan Administration, the policy received the flimsiest of justifications. It was officially defended as a way to interdict supplies to the Salvadoran guerillas. What was interesting and important about the State of the Union Address in 1985 was that Reagan dropped the fig leaf and made an overt statement that we would now unashamedly and, without resort to some kind of cover, support a revolution against communist regimes. What the doctrine did was to establish a new, firmer doctrinal foundation for such support by declaring equally worthy armed resistance to communism whether imposed by foreign or indigenous tyrants.

Now, at the time many tried to interpret the Reagan Doctrine as a puffed-up rationale for the support of the Contras, but I believe that that is a lot like justifying the Truman Doctrine as a puffed-up reason to support the Greeks and the Turks in the late 1940s. It was in fact much more, and in the same way that the Truman Doctrine established the basis for containment, the Reagan Doctrine established the basis for a rollback.

In a sense it was a successor to earlier doctrines. The Truman Doctrine was a doctrine of containment that had its internal political collapse in the United States as a result of the Vietnam War and the divisions over Vietnam. The first attempt to patch it up was the Nixon Doctrine, which would rely on foreign, local powers to defend our interests.

The Carter Doctrine set forth that we would intervene unilaterally by means of a rapid deployment force in defense of our interests rather than relying on proxies as the Nixon Doctrine did. But that was never a serious attempt. It was a theoretical idea. There was never, I think, any attempt either to build a military force or to actually employ it.

The Reagan Doctrine relied not on friendly regimes but on guerillas. I’m not sure in the long view of history how decisive it was. I think it was a part of several other revolutionary policies, some of which have been mentioned here, being steadfast on the deployment of the Euro missiles, the insistence on SDI, the huge buildup in defenses, that added to the pressure that we placed on the Soviet periphery, particularly in Afghanistan that I think had a decisive effect in convincing the Soviets they could not continue in the Cold War.

There’s one interesting corollary to the Reagan Doctrine, which I think ought to be mentioned. It was originally intended to justify supporting anti-communist revolutions, but it was a deeper idea than that. It really was a proclamation of democratic revolution and it saw a corollary in two events which occurred later in the 1980s.

The first was in the Philippines and the second was in Chile. The Reagan Doctrine was not invoked, but you might call it a corollary, for in both cases — particularly in the Philippines — we supported indigenous democrats overthrowing non-communist dictators as a way to bring democracy to their countries. In that sense I think it was a glorious vindication of the Reagan Doctrine because it refuted the critics who said we had a double standard. In fact, Reagan — and the Reagan — idea was dedicated to universal application of democracy and freedom.

I think it was most effective in fighting the Communist regimes, but it helped remove Marcos in the Philippines and helped bring about the ultimate change in power in Chile. Under pressure for the Reagan Administration, and later the Bush Administration, there was a democratic transition that I think spoke to a much wider and deeper idea — our support for democratic revolution.

Let me end by mentioning an incident which I think was indicative of the radicalism of what Reagan did. A few months before the Reagan Doctrine was proposed, I was speaking with a Nicaraguan friend who had been an ex-Sandinista and was here in Washington in exile. He was supporting the Contras and rather in despair for the lack of progress and support that he saw in Washington. He was saying that the struggle of democrats around the world was doomed because of an absence in the West of what he called democratic militance, speaking in the terms of the man of the left he once was.

The Reagan Doctrine was the first step in the restoration of the democratic militance. The Westminster Address was the great herald of that idea. The Reagan Doctrine was one of the many policies implemented to bring it to a reality. All of us are blessed by having lived to see it vindicate itself and win the great victory on behalf of democracy that even Reagan in Westminster never imagined would have happened in our lifetime.

Remarks at panel discussion held at The Heritage Foundation
June 3, 2002

Tocqueville’s Critique of Socialism


Translated by Ronald Hamowy

Translator’s Note:

In February, 1848, the July Monarchy of Louis Philippe was overthrown, and the Second French Republic established. The new republic believed that the unemployment problem which was plaguing Paris could be solved by setting up government work-projects, guaranteeing employment at a certain wage rate for all who desired it. On September 12th, the Constituent Assembly debated the continuance of this arrangement and Tocqueville rose to speak against it. In the course of his speech he entered onto the subject of socialism, which he considered the logical consequence of recognizing the “right to work,” and devoted most of his time to a discussion of the socialist position.

NOTHING CAN be gained by not discussing issues which call into question the very roots of our society and which, sooner or later, must be faced. At the bottom of the amendment which is under consideration, perhaps unknown to its author but for me as clear as day, is the question of socialism. [Prolonged Sensation—Murmurs from the Left.]

Yes, gentlemen, sooner or later, the question of socialism, which everyone seems to fear and which no one, up to now, has dared treat of, must be brought into the open, and this Assembly must decide it. We are duty-bound to clear up this issue, which lies heavy upon the breast of France. I confess that it is principally because of this that I mount the podium today, that the question of socialism might finally be settled. I must know, the National Assembly must know, all of France must know—is the February Revolution a socialist revolution or is it not? [“Excellent!”]

It is not my intention to examine here the different systems which can all be categorized as socialist. I want only to attempt to uncover those characteristics which are common to all of them and to see if the February Revolution can be said to have exhibited those traits.

Now, the first characteristic of all socialist ideologies is, I believe, an incessant, vigorous and extreme appeal to the material passions of man. [Signs of approval.]

Thus, some have said: “Let us rehabilitate the body”; others, that “work, even of the hardest kind, must be not only useful, but agreeable”; still others, that “man must be paid, not according to his merit, but according to his need”; while, finally, they have told us here that the object of the February Revolution, of socialism, is to procure unlimited wealth for all.

A second trait, always present, is an attack, either direct or indirect, on the principle of private property. From the first socialist who said, fifty years ago, that “property is the origin of all the ills of the world,” to the socialist who spoke from this podium and who, less charitable than the first, passing from property to the property-holder, exclaimed that “property is theft,” all socialists, all, I insist, attack, either in a direct or indirect manner, private property. [“True, true.”] I do not pretend to hold that all who do so, assault it in the frank and brutal manner which one of our colleagues has adopted. But I say that all socialists, by more or less roundabout means, if they do not destroy the principle upon which it is based, transform it, diminish it, obstruct it, limit it, and mold it into something completely foreign to what we know and have been familiar with since the beginning of time as private property. [Excited signs of assent.]

Now, a third and final trait, one which, in my eyes, best describes socialists of all schools and shades, is a profound opposition to personal liberty and scorn for individual reason, a complete contempt for the individual. They unceasingly attempt to mutilate, to curtail, to obstruct personal freedom in any and all ways. They hold that the State must not only act as the director of society, but must further be master of each man, and not only master, but keeper and trainer. [“Excellent.”] For fear of allowing him to err, the State must place itself forever by his side, above him, around him, better to guide him, to maintain him, in a word, to confine him. They call, in fact, for the forfeiture, to a greater or less degree, of human liberty, [Further signs of assent.] to the point where, were I to attempt to sum up what socialism is, I would say that it was simply a new system of serfdom. [Lively assent.]

I have not entered into a discussion of the details of these systems. I have indicated what socialism is by pointing out its universal characteristics. They suffice to allow an understanding of it. Everywhere you might find them, you will be sure to find socialism, and wherever socialism is, these characteristics are met.

IS SOCIALISM, gentlemen, as so many have told us, the continuation, the legitimate completion, the perfecting of the French Revolution? Is it, as it has been pretended to be, the natural development of democracy? No, neither one or the other. Remember the Revolution! Re-examine the awesome and glorious origin of our modern history. Was it by appealing to the material needs of man, as a speaker of yesterday insisted, that the French Revolution accomplished those great deeds that the whole world marvelled at? Do you believe that it spoke of wages, of well-being, of unlimited wealth, of the satisfaction of physical needs?

Citizen Mathieu: I said nothing of the kind.

Citizen de Tocqueville: Do you believe that by speaking of such things it could have aroused a whole generation of men to fight for it at its borders, to risk the hazards of war, to face death? No, gentlemen, it was by speaking of greater things, of love of country, of the honor of France, of virtue, generosity, selflessness, glory, that it accomplished what it did. Be certain, gentlemen, that it is only by appealing to man’s noblest sentiments that one can move them to attain such heights. [“Excellent, excellent.”]

And as for property, gentlemen: it is true that the French Revolution resulted in a hard and cruel war against certain property-holders. But, concerning the very principle of private property, the Revolution always respected it. It placed it in its constitutions at the top of the list. No people treated this principle with greater respect. It was engraved on the very frontispiece of its laws.

The French Revolution did more. Not only did it consecrate private property, it universalized it. It saw that still a greater number of citizens participated in it. [Varied exclamations. “Exactly what we want!”]It is thanks to this, gentlemen, that today we need not fear the deadly consequences of socialist ideas which are spread throughout the land. It is because the French Revolution peopled the land of France with ten million property-owners that we can, without danger, allow these doctrines to appear before us. They can, without

It is thanks to this, gentlemen, that today we need not fear the deadly consequences of socialist ideas which are spread throughout the land. It is because the French Revolution peopled the land of France with ten million property-owners that we can, without danger, allow these doctrines to appear before us. They can, without doubt, destroy society, but thanks to the French Revolution, they will not prevail against it and will not harm us. [“Excellent.”]

And finally, gentlemen, liberty. There is one thing which strikes me above all. It is that the Old Regime, which doubtless differed in many respects from that system of government which the socialists call for (and we must realize this) was, in its political philosophy, far less distant from socialism than we had believed. It is far closer to that system than we. The Old Regime, in fact, held that wisdom lay only in the State and that the citizens were weak and feeble beings who must forever be guided by the hand, for fear they harm themselves. It held that it was necessary to obstruct, thwart, restrain individual freedom, that to secure an abundance of material goods it was imperative to regiment industry and impede free competition. The Old Regime believed, on this point, exactly as the socialists of today do. It was the French Revolution which denied this.

Gentlemen, what is it that has broken the fetters which, from all sides, had arrested the free movement of men, goods and ideas? What has restored to man his individuality, which is his real greatness? The French Revolution! [Approval and clamor.] It was the French Revolution which abolished all those impediments, which broke the chains which you would refashion under a different name. And it is not only the members of that immortal assembly—the Constituent Assembly, that assembly which founded liberty not only in France but throughout the world—which rejected the ideas of the Old Regime. It is the eminent men of all the assemblies which followed it!

AND AFTER this great Revolution, is the result to be that society which the socialists offer us, a formal, regimented and closed society where the State has charge of all, where the individual counts for nothing, where the community masses to itself all power, all life, where the end assigned to man is solely his material welfare—this society where the very air is stifling and where light barely penetrates? Is it to be for this society of bees and beavers, for this society, more for skilled animals than for free and civilized men, that the French Revolution took place? Is it for this that so many great men died on the field of battle and on the gallows, that so much noble blood watered the earth? Is it for this that so many passions were inflamed, that so much genius, so much virtue walked the earth?

No! I swear it by those men who died for this great cause! It is not for this that they died. It is for something far greater, far more sacred, far more deserving of them and of humanity. [“Excellent.”] If it had been but to create such a system, the Revolution was a horrible waste. A perfected Old Regime would have served adequately. [Prolonged clamor.]

I mentioned a while ago that socialism pretended to be the legitimate continuation of democracy. I myself will not search, as some of my colleagues have done, for the real etymology of this word, democracy. I will not, as was done yesterday, rummage around in the garden of Greek roots to find from whence comes this word. [Laughter.] I look for democracy where I have seen it, alive, active, triumphant, in the only country on earth where it exists, where it could possibly have been established as something durable in the modern world—in America. [Whispers.]

There you will find a society where social conditions are even more equal than among us; where the social order, the customs, the laws are all democratic; where all varieties of people have entered, and where each individual still has complete independence, more freedom than has been known in any other time or place; a country essentially democratic, the only completely democratic republics the world has ever known. And in these republics you will search in vain for socialism. Not only have socialist theories not captured public opinion there, but they play such an insignificant role in the intellectual and political life of this great nation that they cannot even rightfully boast that people fear them.

America today is the one country in the world where democracy is totally sovereign. It is, besides, a country where socialist ideas, which you presume to be in accord with democracy, have held least sway, the country where those who support the socialist cause are certainly in the worst position to advance them I personally would not find it inconvenient if they were to go there and propagate their philosophy, but in their own interests, I would advise them not to. [Laughter.]

A Member: Their goods are being sold right now.

Citizen de Tocqueville: No, gentlemen. Democracy and socialism are not interdependent concepts. They are not only different, but opposing philosophies. Is it consistent with democracy to institute the most meddlesome, all-encompassing and restrictive government, provided that it be publicly chosen and that it act in the name of the people? Would the result not be tyranny, under the guise of legitimate government and, by appropriating this legitimacy assuring to itself the power and omnipotence which it would otherwise assuredly lack? Democracy extends the sphere of personal independence; socialism confines it. Democracy values each man at his highest; socialism makes of each man an agent, an instrument, a number. Democracy and socialism have but one thing in common—equality. But note well the difference. Democracy aims at equality in liberty. Socialism desires equality in constraint and in servitude. [“Excellent, excellent.”]

THE FEBRUARY REVOLUTION, accordingly, must not be a “social” one, and if it must not be then we must have the courage to say so. If it must not be then we must have the energy to loudly proclaim that it should not be, as I am doing here. When one is opposed to the ends, he must be opposed to the means by which one arrives at those ends. When one has no desire for the goal he must not enter onto the path which necessarily leads him there. It has been proposed today that we enter down that very path.

We must not follow that political philosophy which Baboeuf so ardently embraced [cries of approval]—Baboeuf, the grand-father of all modern socialists. We must not fall into the trap he himself indicated, or, better, suggested by his friend, pupil and biographer, Buonarotti. Listen to Buonarotti’s words. They merit attention, even after fifty years.

A Member: There are no Babovists here.

Citizen de Tocqueville: “The abolition of individual property and the establishment of the Great National Economy was the final goal of his (Baboeuf’s) labors. But he well realized that such an order could not be established immediately following victory. He thought it essential that [the State] conduct itself in such manner that the whole people would do away with private property through a realization of their own needs and interests.” Here are the principal methods by which he thought to realize his dream. (Mind you, it is his own panegyrist I am quoting.) “To establish, by laws, a public order in which property-holders, provisionally allowed to keep their goods, would find that they possessed neither wealth, pleasure, or consideration, where, forced to spend the greater part of their income on investment or taxes, crushed under the weight of a progressive tax, removed from public affairs, deprived of all influence, forming, within the State, nothing but a class of suspect foreigners, they would be forced to leave the country, abandoning their goods, or reduced to accepting the establishment of the Universal Economy.”

A Representative: We’re there already!

Citizen de Tocqueville: There, gentlemen, is Baboeuf’s program. I sincerely hope that it is not that of the February republic. No, the February republic must be democratic, but it must not be socialist—

A Voice from the Left: Yes! [“No! No!” (interruption)]

Citizen de Tocqueville: And if it is not to be socialist, what then will it be?

A Member from the Left: Royalist!

Citizen de Tocqueville (turning toward the left): It might, perhaps become so, if you allow it to happen, [much approval] but it will not.

If the February Revolution is not socialist, what, then, is it? Is it, as many people say and believe, a mere accident? Does it not necessarily entail a complete change of government and laws? I don’t think so.

When, last January, I spoke in the Chamber of Deputies, in the presence of most of the delegates, who murmured at their desks, albeit because of different reasons, but in the same manner in which you murmured at yours a while ago—[“Excellent, excellent.”]

(The speaker turns towards the left)

—I told them: Take care. Revolution is in the air. Can’t you feel it? Revolution is approaching. Don’t you see it? We are sitting on a volcano. The record will bear out that I said this. And why?—[Interruption from the left.]

Did I have the weakness of mind to suppose that revolution was coming because this or that man was in power, or because this or that incident excited the political anger of the nation? No, gentlemen. What made me believe that revolution was approaching, what actually produced the revolution, was this: I saw a basic denial of the most sacred principles which the French Revolution had spread throughout the world. Power, influence, honors, one might say, life itself, were being confined to the narrow limits of one class, such that no country in the world presented a like example.

That is what made me believe that revolution was at our door. I saw what would happen to this privileged class, that which always happens when there exists small, exclusive aristocracies. The role of the statesman no longer existed. Corruption increased every day. Intrigue took the place of public virtue, and all deteriorated.

Thus, the upper class.

And among the lower classes, what was happening? Increasingly detaching themselves both intellectually and emotionally from those whose function it was to lead them, the people at large found themselves naturally inclining towards those who were well-disposed towards them, among whom were dangerous demagogues and ineffectual utopians of the type we ourselves have been occupied with here.

Because I saw these two classes, one small, the other numerous, separating themselves little by little from each other, the one reckless, insensible and selfish, the other filled with jealousy, defiance and anger, because I saw these two classes isolated and proceeding in opposite directions, I said—and was justified in saying—that revolution was rearing its head and would soon be upon us. [“Excellent.”]

Was it to establish something similar to this that the February Revolution took place? No, gentlemen, I refuse to believe it. As much as any of you, I believe the opposite. I want the opposite, not only in the interests of liberty but also for the sake of public security.

I ADMIT that I did not work for the February Revolution, but, given it, I want it to be a dedicated and earnest revolution because I want it to be the last. I know that only dedicated revolutions endure. A revolution which stands for nothing, which is stricken with sterility from its birth, which destroys without building, does nothing but give birth to subsequent revolutions. [Approval.]

I wish, then, that the February revolution have a meaning, clear, precise and great enough for all to see.

And what is this meaning? In brief, the February Revolution must be the real continuation, the honest and sincere execution of that which the French Revolution stood for, it must be the actualization of that which our fathers dared but dream of. [Much assent.]

Citizen Ledru-Rollin: I demand the floor.

Citizen de Tocqueville: That is what the February Revolution must be, neither more nor less. The French Revolution stood for the idea that, in the social order, there might be no classes. It never sanctioned the categorizing of citizens into property-holders and proletarians. You will find these words, charged with hate and war, in none of the great documents of the French Revolution. On the contrary, it was grounded in the philosophy that, politically, no classes must exist; the Restoration, the July Monarchy, stood for the opposite. We must stand with our fathers.

The French Revolution, as I have already said, did not have the absurd pretension of creating a social order which placed into the hands of the State control over the fortunes, the well-being, the affluence of each citizen, which substituted the highly questionable “wisdom” of the State for the practical and interested wisdom of the governed. It believed that its task was big enough, to grant to each citizen enlightenment and liberty. [“Excellent.”]

The Revolution had this firm, this noble, this proud belief which you seem to lack, that it sufficed for a courageous and honest man to have these two things, enlightenment and liberty, and to ask nothing more from those who govern him.

The Revolution was founded in this belief. It had neither the time nor the means to bring it about. It is our duty to stand with it and, this time, to see that it is accomplished.

Finally, the French Revolution wished—and it is this which made it not only beatified but sainted in the eyes of the people—to introduce charity into politics. It conceived the notion of duty towards the poor, towards the suffering, something more extended, more universal than had ever preceded it. It is this idea that must be recaptured, not, I repeat, by substituting the prudence of the State for individual wisdom, but by effectively coming to the aid of those in need, to those who, after having exhausted their resources, would be reduced to misery if not offered help, through those means which the State already has at its disposal.

That is essentially what the French Revolution aimed at, and that is what we ourselves must do.

I ask, is that socialism?

From the Left: Yes! Yes, exactly what socialism is.

Citizen de Tocqueville: Not at all!

No, that is not socialism but Christian charity applied to politics. There is nothing in it . . .


Citizen President: You cannot be heard. It is obvious that you do not hold the same opinion. You will get your chance to speak from the podium, but do not interrupt.

Citizen de Tocqueville: There is nothing there which gives to workers a claim on the State. There is nothing in the Revolution which forces the State to substitute itself in the place of the individual foresight and caution, in the place of the market, of individual integrity. There is nothing in it which authorizes the State to meddle in the affairs of industry or to impose its rules on it, to tyrannize over the individual in order to better govern him, or, as it is insolently claimed, to save him from himself. There is nothing in it but Christianity applied to politics.

Yes, the February Revolution must be Christian and democratic, but it must on no account be socialist. These words sum up all my thinking and I leave you with them.

კორნელი კეკელიძე: ღვთისმსახურება და სამღვდელოება

მოხსნება, წაკითხული 1917 წლის საეკლესიო კრებაზე

საქართველოს ეკლესიას, როგორც წევრს აღმოსავლეთის მართლმადიდებლობითი ეკლესიისას, აქვს მეტად რთული და ვრცელი რიტუალი, ე.ი. ღვთისმსახურების წესრიგი. ჩვენი ღვთისმსახურება იმდენად ვრცელია, რომ ძნელად თუ ვინმე მოიპოვება ისეთი, რომელმაც შესძლოს ტიბიკოსებური ლოცვა ბოლომდის მოისმინოს.

დღევანდელი ტიბიკონი, რომელიც განსაზღვრავს ჩვენს ღვთისმსახურებას არის სამონასტრო. ის დანიშნულია ბერ-მონაზონთათვის, რომელნიც სულ სხვა პირობებში იმყოფებიან, ვიდრე ყოველდღიურ ჭირ-ვარამში გართული და ათასგვარ ზრუნვით შეპყრობილი ადამიანი. აღსანიშნავია, რომ ტიბიკონისებური ღვთისმსახურება მონასტრებშიაც კი არ სრულდება დღეს, მხოლოდ ძველს ათონზე სცდილობენ ბერები იმის სისრულით დაცვას და აღსრულებას, და იქ ღამისთევითი ლოცვა, მაგალითად, ღამისთევაა ამ სიტყვის ნამდვილი მნიშვნელობით. თუ მონასტრებშიაც კი ვერ ახერხებენ ტიბიკონის შესრულებას, განა შესაძლოა ის ასრულდეს სოფლად? ცხადია რომ არა და ეს გარემოება მორწმუნე ადამიანს უკარგავს სულის სიმშვიდეს, ვინაიდგან იმას ჰგონია, რომ რაღაცა დანაშაულობას სჩადის, როდესაც ბოლომდის ვერ ისმენს ღვთისმსახურებას, ან ისე ვერ ისმენს, როგორც ჯერ არს. ამისათვის საჭიროა ღვთისმსახურება შემოკლდეს და განმარტივდეს ისე, როგორც ეს შეეფერება დღევანდელ პირობებში მყოფ მორწმუნე ადამიანის ცხოვრებას.

საკითხავია, რამდენად გვაქვს ჩვენ ასეთი განმარტივებისა და შემოკლების უფლება. ვინც ჩვენი ეკლესიის რიტუალის ისტორიას გასცნობია, მან იცის, რომ თვთისმსახურება მეტად ცვალებადია. მოციქულებიდან მოყოლებული, ის დროთა განმავლობაში თანდათან იცვლებოდა, ვიდრე დღევანდელი სახე არ მიიღო. ჩვენ რომ შევადაროთ, მაგალითად, უძველესი დროის და ახლანდელი კურთხევანი, დავინახავთ, რომ ის წესები, რომელთა შესრულებას ეხლა საათობით სჭირია დრო, ძველს რედაქიცებში განისაზღვრება მხოლოდ რამოდენიმე ლოცვით. ავიღოთ თვით წირვის წესი: იმისი მოციქულთა დროინდელი უცვლელი დედაფუძე არის ეგრედწოდებული „საევქარისტიო კანონი“, დანარჩენი ნაწილი კი ცვალებადია. ჩვენ ვიცით, რომ იაკობ მოციქულის ჟამისწირვა, მეტად გრძელი და ვრცელი, შეამოკლა ბასილი დიდმა, ხოლო ამ უკანასკნელის – იოანე ოქროპირმა. აქედან ნათლად სჩანს, რომ პრინციპი ცვალებადობისა ჩვენი ეკლესიისთვის უცხო არ არის. ეს რომ ასე არ იყოს, ისტორიაში ხომ ადგილი არ ექნებოდათ წმ. საფლავისა, სპონდიელთა მონასტრისა, სოფია წმინდისა, სტოდიელთა მონასტრის, მთაწმიდელთა და საბაწმიდის ტიბიკონებს, რომელნიც თავიანთ ელფერს აძლევდნენ ღვთისმსახურებას, შესაფერ წესებს თხზავდნენ და თავისბურად აყალიბებდნენ საეკლესიო წიგნებს.

როდესაც ლაპარაკია ღვთისმსახურების და საზოგადოთ ტიბიკონის განმარტივებაზე, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ დღვანდელი ტიბიკონი სრულიად მოსპობილ იქმნეს. ის შიძლება დარჩეს იმათთვის, ვისაც შეძლება აქვს უფრო სისრულით შეინახოს ის, სახელდობრ მონასტრებში. შეიძლება შენახულ იქმნეს ის აგრეთვე საკათედრო ტაძრებში, სადაც სამღვდელმთავრო ღვთიმსახურება სრულდება ხოლმე. რაც შეეხება სამრევლო ტაძრებს, აქ იგი შემოკლებულ უნდა იქმნეს. კონსტანტინოპოლის დიდ ეკლესიას, ეგრედწოდებულ აია-სოფიას, სადაც პატრიარქი საზეიმო ღვთისმახურებას ასრულებდა ხოლმე, თავისი ტიბიკონი ჰქონდა, უფრო ვრცელი და რთული, ვიდრე სამრევლო ეკლესიებს. ეს უკანასკნელნი ზოგად მიღებულ ტიბიკონს სოფლის ცხოვრებას და მოთხოვნილებას უფარდებდნენ.

რასაკვირველია, რიტუალის განმარტივების საქმე მთავარმა საეკლესიო ორგანომ უნდა იკისროს; შეუძლებელია ის კერძო პირთა საწვალებლად გადაიქცეს. ამისთვის უთუოდ საჭიროა აღმოსავლურ ეკლესიათა თანამედროვე ლიტურღიული პრაქტიკის ცოდნა, ღვთისმსახურების ისტორიულ-არქეოლოგიური თვალსაზრისით გაშუქება, იმისი არსებითი ნაწილების უმიშვნელოთგან გარჩევა. ერთი სიტყვით, აქ საჭიროა წმინდა სამეცნიერო ძიება. ერთადერთი კომპონენტი ორგანო, რომელმაც უნდა უხელმღვანელოს ამ საქმეს მეცნიერ-სპეცილიასტთა საგანგებო კომისიის საშუალებით, არის საკათალიკოზო საბჭო.

ერთი მთავარი საკითხთაგანია აგრეთვე, თუ რა ანბანით უნდა იბეჭდებოდეს საღვთისმსახურო წიგნები. ჩვენს ეკლესიაში თავიდანვე მიღებულია საღვთისმსახურო წიგნების საბეჭდად ეგრედწოდებული ხუცური ანბანი. ამას, რასაკივირველია, ისტორიული მიზეზი აქვს. პირვანდელი უძველესი ანბანი ქართული მწერლობისა, როგორც ეხლა დამტკიცებულად უნდა ჩაითვალოს ქართულ პალეოგრაფიაში არის ხუცური, რომლიდანაც თაბდათანობით მხედრული განვითარდა. პირველად ხუცური ანბანით იწერებოდა არა თუ საღმრთო და საეკლესიო წიგნები, არამედ საერო ხასიათის ნაწარმოებნიც. მხედრულის გაბატონების შემდეგ ხუცური საეკლესიო ანბანად დარჩა, თუმცა უნდა ვთქვათ, რომ მეთვრამეტე საუკუნეში უკვე საეკლესიო წიგნების წერაც იწყეს მხედრული ანბანით.

თუ მხედველობაში მივიღებთ, რომ ხუცური დღეს ყველასათვის ხელმისაწვდომი არაა და მხედრულთან შედარებით უფრო ძნელი საკითხავია, უნდა ვაღიაროთ, რომ არავითარ საჭიროებას არ წარმოადგენს საღვთისმახურო წიგნების ხუცურად ბეჭდვა და დროა ეკლესიაშიც მხედრული ანბანი შემოვიღოთ ხმარებაში. ბევრი მორწმუნე ქართველი იქნება ისეთი, რომელსაც საეკლესიო წიგნების წაკითხვა სწყურია, მაგრამ ხუცურის უცოდინრობა უშლის ხელს. რით უნდა დაუხშოთ მას კარი მაღალ პოეზიით და გრძნობით აღსავსე სალაროისა? უნდა გვახსოვდეს, რომ ამგვარ მოვლენას ადგილი აქვს მხოლოდ საქართველოს ეკლესიაში და აგრეთვე რუსეთისაში, სადაც საეკლესიო წიგნები სლავური ანბანით იბეჭდება. სხვა ეკლესიებში კი, მაგალითად, საბერძნეთისაში, სომხებისაში, ყველგან ერთიდაიგივე ანბანი არის ხმარებაში.

საღვთისმსახურო წიგნების გამოცემის დროს უნდა მიექცეს აგრეთვე ყურადღება ზოგიერთ მეტად დაძველებულ ფრაზებისა და წინადადებათ განმარტივებას და თანამედროულად და უფრო გასაგებად გადმოკეთებას. თვით ლიტურღიის წესში ჩვენ ვხვდებით ისეთ ადგილებს, რომელთა გაგება მეტად ძნელია არამც თუ უბრალო მსმენელისათვის, არმედ ცოტად თუ ბევრად ძველს მწერლობაში დახელოვნებულისათვისაც. ავიღოთ, მაგალითად, „რომელი ქერუბინთას“ მეორე ნაწილი: „და ვითარცა მეუფისა ყოველთასა შემწყნარებელსა ანგელოზთაებრ უხილავად. ძღვნის შემწირველთა. წესთათა, ალილუია“. ეს საქმეც, რასაკვირველია, იმავე საკათალიკოზო საბჭოს კომპეტენციას უნდა მიენდოს.

* * *

ერთ-ერთი მთავარი მორიგ საკითხთაგანია აგრეთვე ჩვენი სამღვდელოების ჩაცმულობა. სამღვდელოება თავისი განსაკუთრებული ტანისამოსით განსხვავებული და გამოთიშულია დღეს თავსი სამწყსოისგან. სამღვდელოების ეს ჩაცმულობა ანაფორა/კაბები, გამომუშავდა განსაკუთრებით აღმოსავლეთის ეკლესიაში, უფრო კი რუსეთში, სადაც თითქმის ყველა წოდებას და ყოველგვარ პროფესიას თავისი ფორმა ჰქონდა მიჩემებული. დასაველთ ევროპაში ეს ასე არ არის. იქ არამცთუ ადგილობრივი მღვდელსახურნი, არამედ მართლმადიდებლი სამღდელოებაც ჩვეულებრივს საერო ტანისამოსს ატარებს ხოლმე.

აქ საჭირო არაა შეჩერება იმაზე, თუ რა უხერხულობას შეიცავს სამღვდელოების გამოთიშვა მორწმუნეთა კრებულისაგან ამ განსკაუთრებული ტანისამოსით. ეს ყვალასათვის ცხადი უნდა იყვეს. აქ შევჩერდებით მხოლოდ საკითხზე, შესაძლებელია თუ არა სამღვდელო პირებმა გარეშე საღთიმსახურო ადგილისა ჩაიცვან ჩვეულებრივი საერო ტანისიმოსი, ყოველი მოქალაქე რომ ატარებს. თუ იტორიულად შევეხებით ჩენ ამ საკითხს, დავინახავთ, რომ განსაკუთრებული ტანისამოსი სამღვდელო პირთათვის შემდეგი დროის ნაყოფია, თავდაპირველად მღვდლები ტანისამოსით და გარეგნობით სრულიადაც არ განირჩეოდნენ თავიანთი სამწყსოსაგან, ისინი ისეთსავე ტანისამოსს ატარებდნენ, რასაც სხვები. საისტორიო და საარქეოლოგიო კვლევა-ძიება ამ საკითხზე შემდეგ პასუხს იძლევა. თავდაპირველად სამღვდელოება ეკლესიაში, ღვთისმსახურების დროს, და ეკლესიის გარეშე, სახლში ერთსა და იმავე ტანისამოსს ატარებდა. ეს ტანისამოსი კი არაფრით არ განირჩეოდა იმ ტანისამოსისგან, რომელიც ეცვათ საერო პირთ ძველს რომსა და საბერძნეთში. ძველი რომაელები ატარებდნენ გრძელსა და სრულ ტანისამოსს, რომელსაც ერქვა ტუნიკა ანუ ხიტონი, ბერძნულად სტიქარონი, პალიუმი, ანუ იმატიონი, გინა თუ პენულა, ბერძნული გამოთქმით, ფელონიონ. პირველი ამათგანი არის პროტოტიპი ჩვენი დროის სტიქარისა, მეორე კი ფილონისა. ის, რასაც ჩვენ დღეს ვეძახით გინგილას (მღვდლის გინგილას ოლარი ჰქვია), რომში ცნობილი იყო ორარის სახელით და წარმოადგენდა გრძელსა და ფართო ხელის ლენტს, რომელსაც ბეჭზე ატარებდნენ პირისა და სახის მოსაწმედად. პირველი ექვსი საუკუნის განმავლობაში სამღვდელოებაც იმავე ტანისამოსს ჰხმარობდა ეკლესიაშიც და ეკლესიის გარეშეც. ასე რომ, ტანისამოსით ის არ განირჩეოდა საეროთაგან.

მეშვიდე საუკუნიდან კი საქმე შეიცვალა.

მეექვსე საუკუნეში რომში ფეხი მოიკიდა გერმანულმა კულტურამ, რომელმაც თან მოიტანა მოკლე გერმანული სამხედრო ტანისამოსი. ვინაიდან ეს ტანისამოსი უფრო ადვილი სახმარებელი იყო და თან ხელმისაწვდენიც, მასამ ადვილად და ძალიან მალე გადაიღო ის, სამღვდელოებამ კი, როგორც უფრო კონსერვატიულმა ელემენტმა, ამ ახალს, ბარბაროსულ ტანისამოსს ზურგი აქცია და ისევ ძველებური გრძელი და სრული ტანისამოსი შეინარჩუნა. ამნაირად, მეშვიდე საუკუნიდან თავი იჩინა განსხვავებამ სამღვდელო და საერო ტანისამოსს შორის.

მეცხრე საუკუნემდე სამღვდელოება ღვთისმსახურების დროს და შინაურ ცხოვრებაში ერთსა და იმავე ტანისამოსს ატარებდა. მეცხრე საუკუნიდან საეკლესიო ცხოვრებამ აღმოსავლეთში, საბრძნეთში, სპეციფიური ორთოდოქსალური ელფერი მიიღო და ამ მოვლენამ თავისი ბეჭედი სამღვდელო ტანისამოსსაც დაასვა. საბერძნეთში ამ დროიდან ხმარებაში შემოდის გრძელი, ჩვენებური ახალუხის მსგავსი, ტანისამოსი, რომელსაც კაბადიონს უწოდებდნენ. ამ კაბადიონს იცვამდენ როგორც საერონი, ისე სამღვდელონი ეკლესიის გარე, ოჯახურს ცხოვრებაში, ეკლესიაში კი, ღვთისმსახურების დროს, ძველებურ რომაულ გრძელსა და სრულს ზემოთნახსენებს ტანისამოსს ჰხმარობდნენ.

ამნაირად მეცხრე საუკუნიდან თავი იჩინა განსხვავებამ სამღვდელოთა საღვთისმსახურო და საოჯახო ტანისამოსში. კაბადიონი, რომელსაც სამღვდელოება იცვამდა, გადმოღებულ იქნა ჩვენშიაც და შეიქნა ჩვენებურ სამღვდელო პირთა აბის პროტოტიპად. რაც შეეხება ანაფორას, ეს გარეგანი ფორმით იგივე კაბაა, მხოლოდ მის ზევით ჩასაცმელი; ეს თვითონ სახელწოდებიდანაც სჩანს: ანაფორა ბერძნული სიტყვაა და ნიშნავს ზემოდან სატარებელს.

ჩვენში რომ სამღვდელოება ტანისამოსით საეროთაგან არ განირჩეოდა, ეს იქიდანაც სჩანს, რომ ჩვენებური ჩოხა-ახალუხი წარმოადგენს განვითარებას ბერძნული კაბადიონისას, რომელიც, როგორც აღნიშნული იყო, სამღვდელო პირთა ტანისამოსად იქცა. ჩვენში მართლაც ხშირად სამღვდელო ტანისამოსს ჩოხას ეძახდნენ. ეს იქიდანაც სჩანს, რომ ბერების ტანისამოსს, რომელიც არაფრით არ განსხვავდება სამღვდელო პირთა ტანისამოსისაგან, არამცთუ ძველად, ეხლაც ხშირად ეძახიან ჩოხას.

ამნიარად, როგორც რომსა და საბერძნეთში, ისე საქართველოშიც სამღვდელო ტანისამოსი არაფრით არ განსხვავდებოდა საერო ტანისამოსისაგან. თუ ეს ასე იყო ყოველგან ძველად, არც ახლა იქნება რაიმე განსაკუთრებული, სამღვდელოებამ რომ იგივე ტანისამოსი ატაროს, რაც საზოგადო ხმარებაშია.

გარდა ტანისამოსისა, სამღვდელოება განირჩევა საეროთაგან გრძელი თმებით. ვერც ისტორიაში, ვერც საეკლესიო კანონებში ჩვენ ვერ ვოპივნით გრძელი თმების ტარების გასამართლებელ საბუთებს, პირიქით, აქ ყველგან აკრძალულია გრძელი თმების ტარება. ქრისტეანობის პირველ ხანაში, მოციქულობის დროს, გრძელი თმების ქონა დიდ სირცხვილად იყო მიჩნეული. მოციქული პავლე ამბობს: „მამაკაცმან თუ გარდაუტეოს თმა გრძელად, უშუება არს მისა“ (1 კორ. 11,14). იოანე ოქროპირი, ეპიფანე კვიპრელი ნეტარი იერონიმე, თეოდორე სტუდიელი და სხვები ერთხმად აღუკრძალავენ სამღვდელო პირთ, თითონ ბერებსაც კი, გრეძლი თმების ტარებას, ვინაიდან გრძელი თმების ტარება წარმართებს სჩევიათო. მოციქულთა დადგენილებანი აგრეთვე აღუკრძალავენ გრძელ თმების დაყენებას, რასაც ისინი მეძავთა და მემრუშეთა თვისებად სთვლიან. მეშვიდე საუკუნეში არამც თუ გრძელს თმებს არ იყენებდნენ, პირიქით, ჩვეულებაში შემოვიდა თავის კეფაზე მრგვლივ თმების გამოპარსვა. ასეთი პრაქტიკის მომაგონებელია ეხლა მღვდელმთავრების მიერ წიგნის მკითხველად კურთხევადის აღკვეცა. მეექვსე მსოფლიო კრების 21-ე და 42-ე კანონი მოითხოვს მღვდლებისა და ბერებისაგან, რომ იმათ თმები აღიკვეცონ, თუ მღვდლად და ბერად დარჩენა უნდათ. ამასვე მოწმობენ პატრიარქი გერმანე (მე-8 საუკუნე), პატრიარქი პეტრე ანტიოქიელი (მე-11 ს.), ვალსამონი (მე-12 ს.). სვიმეონ სოლუნელი ((მე-15 ს.) და ეგრედწოდებული პიდალიონი (კანონთა განმარტებანი), რომელიც 1800 წელს გამოიცა საბერძნეთში.

ამდენად, გრძელი თმების ტარება ძველად არამცთუ სავალდებულო არაა, პირიქით, როგორც დავინახეთ. აკრძალულიც კი არის. მაშასადამე, ეხლაც სავალდებულო არ უნდა იყოს სამღვდელო პირთათვის გრძელი თმების დაყენება. თვით მათ სურვილზე უნდა იყოს დამოკიდებული, როგორ თმებს ატარებენ ისინი: გრძელსა თუ მოკლეს, შეკრეჭილს.


1. საჭიროა ჩვენი ღვთისმსახურება განმარტივდეს, ცხოვრებას დაუახლოვდეს და. შეძლებისდაგვარად, შინაარსით და ფრაზეოლოგიით საშუალო მლოცველ-მორწმუნეთათვის გასაგები იყოს. ამის მოსაგვარებლად საკათალიკოზო საბჭოსთან უნდა დაარსდეს განსაკუთრებული საღვთისმსახურო კომისია.

2. საღვთო და საეკლესიო წიგნების საბეჭდავად უნდა შემოღებულ იქმნეს მხედრული ანბანი, ვინაიდან ამ შემთხვევაში ეს წიგნები ფართო მასისათვის უფრო ხელმისაწვდენი იქნება.

3. კრებულის წევრთათვის სავალდებულო არ უნდა იყოს ეკლესიის გარეშე ანაფორის ტარება: სურვილისამებრ მათ შეუძლიათ საერო ტანისამოსი ატარონ.

4. მათთვის არც გრძელი თმებისა და წვერის ტარება უნდა იყოს სავალდებულო, ესეც კერძო სურვილზე უნდა იყოს დამოკიდებული.


ილია ჭავჭავაძე: საქართველოს რუსეთის იმპერიასთან დაკავშირება იყო თვით ქართველი ერის სიკვდილი

ილია ჭავჭავაძე

მე კერძოდ წინააღმდეგი ვარ ასეთის [საქართველოს რუსეთთან შეერთების 100 წლისთავის] დღესასწაულის გადახდის, 40 წლის განმავლობაში, მე სულ იმ აზრის ვიყავ, რომ საქართველოს რუსეთის იმპერიასთან დაკავშირება იყო თვით ქართველი ერის სიკვდილი. 40 წლის განმავლობაში ამას ვფიქრობდი, ამას ვემსახურებოდი, ამას ვაკეთებდი როგორც სიტყვით, ისევე კალმით. ეხლა თქვენ მეუბნებით, რომ 40 წლის განმავლობაში თქვენი ნაფიქრ-ნაღაღადევი უარი ჰყავით და ასე უცბად ჩვენს განძრახვას დაემორჩილედო. არა, მე ჩემი 40 წლის ნამაგდარი შეხედულება უარი ვერ ვყავი, გაუმეორე კვალად: მე ასე ვფიქრობ მეთქი და ამიტომ თქვენც გირჩევთ, რომ ამ აზრის იყვნეთ და ჩვენი სიკვდილის ასის წლის თავს ნუ ვიდღესასწაულებთ მეთქი, მათ არ ქმნეს. მე კიდევ უარი ვსთქვი: მე არ თანაუგრძნობ თქვენს განძრახვას და ამიტომ მშვიდობით ბრძანდებოდეთ. მე ჩემთვის, თქვენ თქვენთვის.

[ზაქარია ჭიჭინაძის ჩანაწერი, 1901 წელი]

Edmund Burke: Speech to the Electors of Bristol

Edmund Burke

Edmund Burke

Gentlemen,—I cannot avoid sympathizing strongly with the feelings of the gentleman who has received the same honor that you have conferred on me. If he, who was bred and passed his whole life amongst you,—if he, who, through the easy gradations of acquaintance, friendship, and esteem, has obtained the honor which seems of itself, naturally and almost insensibly, to meet with those who, by the even tenor of pleasing manners and social virtues, slide into the love and confidence of their fellow-citizens,—if he cannot speak but with great emotion on this subject, surrounded as he is on all sides with his old friends,—you will have the goodness to excuse me, if my real, unaffected embarrassment prevents me from expressing my gratitude to you as I ought.

I was brought hither under the disadvantage of being unknown, even by sight, to any of you. No previous canvass was made for me. I was put in nomination after the poll was opened. I did not appear until it was far advanced. If, under all these accumulated disadvantages, your good opinion has carried me to this happy point of success, you will pardon me, if I can only say to you collectively, as I said to you individually, simply and plainly, I thank you,—I am obliged to you,—I am not insensible of your kindness.

This is all that I am able to say for the inestimable favor you have conferred upon me. But I cannot be satisfied without saying a little more in defence of the right you have to confer such a favor. The person that appeared here as counsel for the candidate who so long and so earnestly solicited your votes thinks proper to deny that a very great part of you have any votes to give. He fixes a standard period of time in his own imagination, (not what the law defines, but merely what the convenience of his client suggests,) by which he would cut off at one stroke all those freedoms which are the dearest privileges of your corporation,—which the Common Law authorizes,—which your magistrates are compelled to grant,—which come duly authenticated into this court,—and are saved in the clearest words, and with the most religious care and tenderness, in that very act of Parliament which was made to regulate the elections by freemen, and to prevent all possible abuses in making them.

I do not intend to argue the matter here. My learned counsel has supported your cause with his usual ability; the worthy sheriffs have acted with their usual equity; and I have no doubt that the same equity which dictates the return will guide the final determination. I had the honor, in conjunction with many far wiser men, to contribute a very small assistance, but, however, some assistance, to the forming the judicature which is to try such questions. It would be unnatural in me to doubt the justice of that court, in the trial of my own cause, to which I have been so active to give jurisdiction over every other.

I assure the worthy freemen, and this corporation, that, if the gentleman perseveres in the intentions which his present warmth dictates to him, I will attend their cause with diligence, and I hope with effect. For, if I know anything of myself, it is not my own interest in it, but my full conviction, that induces me to tell you, I think there is not a shadow of doubt in the case.

I do not imagine that you find me rash in declaring myself, or very forward in troubling you. From the beginning to the end of the election, I have kept silence in all matters of discussion. I have never asked a question of a voter on the other side, or supported a doubtful vote on my own. I respected the abilities of my managers; I relied on the candor of the court. I think the worthy sheriffs will bear me witness that I have never once made an attempt to impose upon their reason, to surprise their justice, or to ruffle their temper. I stood on the hustings (except when I gave my thanks to those who favored me with their votes) less like a candidate than an unconcerned spectator of a public proceeding. But here the face of things is altered. Here is an attempt for a general massacre of suffrages,—an attempt, by a promiscuous carnage of friends and foes, to exterminate above two thousand votes, including seven hundred polled for the gentleman himself who now complains, and who would destroy the friends whom he has obtained, only because he cannot obtain as many of them as he wishes.

How he will be permitted, in another place, to stultify and disable himself, and to plead against his own acts, is another question. The law will decide it. I shall only speak of it as it concerns the propriety of public conduct in this city. I do not pretend to lay down rules of decorum for other gentlemen. They are best judges of the mode of proceeding that will recommend them to the favor of their fellow-citizens. But I confess I should look rather awkward, if I had been the very first to produce the new copies of freedom,—if I had persisted in producing them to the last,—if I had ransacked, with the most unremitting industry and the most penetrating research, the remotest corners of the kingdom to discover them,—if I were then, all at once, to turn short, and declare that I had been sporting all this while with the right of election, and that I had been drawing out a poll, upon no sort of rational grounds, which disturbed the peace of my fellow-citizens for a month together;—I really, for my part, should appear awkward under such circumstances.

It would be still more awkward in me, if I were gravely to look the sheriffs in the face, and to tell them they were not to determine my cause on my own principles, nor to make the return upon those votes upon which I had rested my election. Such would be my appearance to the court and magistrates.

But how should I appear to the voters themselves? If I had gone round to the citizens entitled to freedom, and squeezed them by the hand,—”Sir, I humbly beg your vote,—I shall be eternally thankful,— may I hope for the honor of your support?—Well!—come,—we shall see you at the Council-House.”—If I were then to deliver them to my managers, pack them into tallies, vote them off in court, and when I heard from the bar,—”Such a one only! and such a one forever!—he’s my man!”—”Thank you, good Sir,—Hah! my worthy friend! thank you kindly,—that’s an honest fellow,—how is your good family?”—Whilst these words were hardly out of my mouth, if I should have wheeled round at once, and told them,—”Get you gone, you pack of worthless fellows! you have no votes,—you are usurpers! you are intruders on the rights of real freemen! I will have nothing to do with you! you ought never to have been produced at this election, and the sheriffs ought not to have admitted you to poll!”—

Gentlemen, I should make a strange figure, if my conduct had been of this sort. I am not so old an acquaintance of yours as the worthy gentleman. Indeed, I could not have ventured on such kind of freedoms with you. But I am bound, and I will endeavor, to have justice done to the rights of freemen,—even though I should at the same time be obliged to vindicate the former part of my antagonist’s conduct against his own present inclinations.

I owe myself, in all things, to all the freemen of this city. My particular friends have a demand on mo that I should not deceive their expectations. Never was cause or man supported with more constancy, more activity, more spirit. I have been supported with a zeal, indeed, and heartiness in my friends, which (if their object had been at all proportioned to their endeavors) could never be sufficiently commended. They supported me upon the most liberal principles. They wished that the members for Bristol should be chosen for the city, and for their country at large, and not for themselves.

So far they are not disappointed. If I possess nothing else, I am sure I possess the temper that is fit for your service. I know nothing of Bristol, but by the favors I have received, and the virtues I have seen exerted in it.

I shall ever retain, what I now feel, the most perfect and grateful attachment to my friends,—and I have no enmities, no resentments. I never can consider fidelity to engagements and constancy in friendships but with the highest approbation, even when those noble qualities are employed against my own pretensions. The gentleman who is not so fortunate as I have been in this contest enjoys, in this respect, a consolation full of honor both to himself and to his friends. They have certainly left nothing undone for his service.

As for the trifling petulance which the rage of party stirs up in little minds, though it should show itself even in this court, it has not made the slightest impression on me. The highest flight of such clamorous birds is winged in an inferior region of the air. We hear them, and we look upon them, just as you, Gentlemen, when you enjoy the serene air on your lofty rocks, look down upon the gulls that skim the mud of your river, when it is exhausted of its tide.

I am sorry I cannot conclude without saying a word on a topic touched upon by my worthy colleague. I wish that topic had been passed by at a time when I have so little leisure to discuss it. But since he has thought proper to throw it out, I owe you a clear explanation of my poor sentiments on that subject.

He tells you that “the topic of instructions has occasioned much altercation and uneasiness in this city”; and he expresses himself (if I understand him rightly) in favor of the coercive authority of such instructions.

Certainly, Gentlemen, it ought to be the happiness and glory of a representative to live in the strictest union, the closest correspondence, and the most unreserved communication with his constituents. Their wishes ought to have great weight with him; their opinions high respect; their business unremitted attention. It is his duty to sacrifice his repose, his pleasure, his satisfactions, to theirs,—and above all, ever, and in all cases, to prefer their interest to his own.

But his unbiased opinion, his mature judgment, his enlightened conscience, he ought not to sacrifice to you, to any man, or to any set of men living. These he does not derive from your pleasure,—no, nor from the law and the Constitution. They are a trust from Providence, for the abuse of which he is deeply answerable. Your representative owes you, not his industry only, but his judgment; and he betrays, instead of serving you, if he sacrifices it to your opinion.

My worthy colleague says, his will ought to be subservient to yours. If that be all, the thing is innocent. If government were a matter of will upon any side, yours, without question, ought to be superior. But government and legislation are matters of reason and judgment, and not of inclination; and what sort of reason is that in which the determination precedes the discussion, in which one set of men deliberate and another decide, and where those who form the conclusion are perhaps three hundred miles distant from those who hear the arguments?

To deliver an opinion is the right of all men; that of constituents is a weighty and respectable opinion, which a representative ought always to rejoice to hear, and which he ought always most seriously to consider. But authoritative instructions, mandates issued, which the member is bound blindly and implicitly to obey, to vote, and to argue for, though contrary to the clearest conviction of his judgment and conscience,—these are things utterly unknown to the laws of this land, and which arise from a fundamental mistake of the whole order and tenor of our Constitution.

Parliament is not a congress of ambassadors from different and hostile interests, which interests each must maintain, as an agent and advocate, against other agents and advocates; but Parliament is a deliberative assembly of one nation, with one interest, that of the whole—where not local purposes, not local prejudices, ought to guide, but the general good, resulting from the general reason of the whole. You choose a member, indeed; but when you have chosen him, he is not member of Bristol, but he is a member of Parliament. If the local constituent should have an interest or should form an hasty opinion evidently opposite to the real good of the rest of the community, the member for that place ought to be as far as any other from any endeavor to give it effect. I beg pardon for saying so much on this subject; I have been unwillingly drawn into it; but I shall ever use a respectful frankness of communication with you. Your faithful friend, your devoted servant, I shall be to the end of my life: a flatterer you do not wish for. On this point of instructions, however, I think it scarcely possible we ever can have any sort of difference. Perhaps I may give you too much, rather than too little trouble.

From the first hour I was encouraged to court your favor, to this happy day of obtaining it, I have never promised you anything but humble and persevering endeavors to do my duty. The weight of that duty, I confess, makes me tremble; and whoever well considers what it is, of all things in the world, will fly from what has the least likeness to a positive and precipitate engagement. To be a good member of Parliament is, let me tell you, no easy task,—especially at this time, when there is so strong a disposition to run into the perilous extremes of servile compliance or wild popularity. To unite circumspection with vigor is absolutely necessary, but it is extremely difficult. We are now members for a rich commercial city; this city, however, is but a part of a rich commercial nation, the interests of which are various, multiform, and intricate. We are members for that great nation, which, however, is itself but part of a great empire, extended by our virtue and our fortune to the farthest limits of the East and of the West. All these wide-spread interests must be considered,—must be compared,—must be reconciled, if possible. We are members for a free country; and surely we all know that the machine of a free constitution is no simple thing, but as intricate and as delicate as it is valuable. We are members in a great and ancient monarchy; and we must preserve religiously the true, legal rights of the sovereign, which form the keystone that binds together the noble and well-constructed arch of our empire and our Constitution. A constitution made up of balanced powers must ever be a critical thing. As such I mean to touch that part of it which comes within my reach. I know my inability, and I wish for support from every quarter. In particular I shall aim at the friendship, and shall cultivate the best correspondence, of the worthy colleague you have given me.

I trouble you no farther than once more to thank you all: you, Gentlemen, for your favors; the candidates, for their temperate and polite behavior; and the sheriffs, for a conduct which may give a model for all who are in public stations.

November 3, 1774

ზურაბ კიკნაძე: ნაცარქექიას აპოლოგია – ვუძღვნი ბ-ნ მინისტრს ალექსანდრე ჯეჯელავას

ზურაბ კიკნაძე

ზურაბ კიკნაძე

ჩვეულებრივ საუბარში ამბობენ: “ეს ზღაპარია”. და ის, რაზედაც ამბობენ, რომ ზღაპარია, მიაჩნიათ, რომ განუხორციელებელი ოცნებაა, ან სინამდვილის საპირისპიროა, ან ტყუილია და ამიტომაც მასზე ფიქრისთვის არ უნდა მოცდეს გონიერი კაცი…

ნამდვილად სიტყვა “ზღაპარი” არ იმსახურებს იმას, რომ ის დავუპირისპიროთ სიმართლეს, ჭეშმარიტებას. ამ სინამდვილეს კი ნამდვილად უპირისპირდება. რადგან ზღაპარი ეწოდა ისეთ ამბავს, რომელიც გვაუწყებს ყოველდღიური სინამდვილის ძლევით მასზე აღმატებულის დამკვიდრებას. განა ტყუილი დაერქმევა იმ გზას, რომლის ბოლოს აბსოლუტური დასასრულია, როცა უკან არის მოტოვებული ყველა განსაცდელი, მეტიც: განსაცდელის წყარო – ბოროტება აღმოფხვრილია, განქარებულია უკანასკნელი მტერი, და მთელი ყოფიერება მარადიული ქორწილით ახალ საფეხურზე ადის, სადაც არის ახალი ცა და ახალი მიწა… ამ გზის გამკაფავი არის ზღაპრის გმირი, რომელიც გადის მამის სახლიდან, რათა გამარჯვებული და გამდიდრებული კვლავ დაუბრუნდეს მას…

აჰა, გადის ბიჭი, ახალგაზრდა, მზეჭაბუკი თუ გლეხის შვილი. ის არ იცნობს არც საკუთარ თავს, არც გარესამყაროს. ის იქნებ თავის თვალშიც არარაობაა, უსუსურია, ყარიბია, მაგრამ არც კომბალი უჭირავს ხელში, არც სხვა რამ იარაღი თავის დასაცავად. მაგრამ საკმარისია გადააბიჯოს კარის ზღურბლს, აღმოჩნდეს პირველ განსაცდელში, რომელიც მას ელის გარეთ, იმ წამსვე წამოიმართებიან თითქოს არარაობიდან მის საშველად… მაგრამ ყველა შემხვედრს როდი ეშველებიან ისინი. მხოლოდ მათ ეშველებიან, ვინც კაცთაგან უვალს და გაუთელელ გზას ადგანან. ეს ბიჭი – ყარიბი, გასული იდუმალის საძიებლად, იმ გზაჯვარედინს გაცილებული, სადაც სწერია “აქეთ წახვალ, ვეღარ დაბრუნდები” – ის სწორედ ამ გზას ადგას, რადგან ყველა სხვა გზა ფუჭი და ამაოა (დაე, ჭკვიანმა ძმებმა იარონ იმ გზებზე, რომლებიც ტყუიან), – სავსე რწმენითა და ნდობით ყოველი არსებისადმი, მზადმყოფი გასცეს უკანასკნელი, თვით ისიც, რაც დიდი განსაცდელის გავლით აქვს მოპოვებული, – ეს ბიჭი ღირსია იმისა, რომ მის მხარეზე იყოს მთელი ხილული და უხილავი სამყარო… და ის გამარჯვებული ბრუნდება. მისი გზა-სავალი ისეთია, რომელსაც “ჭკვიანნი ვერ მიხვდებიან”.

ჭკვიანნი ვერ მიხვდებიან იმ კაცის ფიქრებსაც, კერიის წინ რომ ჩამჯდარა და ქექავს ნაცარს. ეძებს რასმე? იქნებ ეძებს, მაგრამ ჩვენ არ ვიცით, რას ეძებს და ვერც დავინახავთ, რასაც მოიძევს. ამ კაცის სახელი სალანძღავ და საკიცხველ სიტყვად იქცა. “რას დამჯდარხარ ნაცარქექიასავით!” მაგრამ განა შეძლებს ყოველი უსაქმური ნაცარქექიასავით ჯდომას?

დაე, დასცინოდნენ მას იმ საგნების გამო, რომელიც მან მოითხოვა სახლიდან გასვლისას, როცა გარეთ აგდებდნენ. რა არის ჭყინტი ყველი, რა არის სადგისი, რა არის ერთი გუდა ნაცარი? ნივთები, რომლებიც მხოლოდ სახლში შეიძლება გამოადგეს კაცს. მაგრამ ჩვენ ვიცით, რომ ეს კაცი, რომელსაც აიძულებენ დასტოვოს კერა, არ გამოიყენებს ამ საგნებს მათი პირდაპირი დანიშნულებისამებრ. ის არ შეჭამს ყველს (ვერც ხანგრძლივად შეინახავს, ის ჭყინტია), სადგისით არ გახვრეტს ტყავს, ნაცრით არ გახეხავს ქვაბს. ის აღმოაჩენს მათში იმაზე მეტს, რასაც ისინი ასრულებენ ყოველდღიურ ყოფაში, ან რაც მათთვის დაუკისრებია ადამიანის ჭკუას. დასცინიან მას? მაგრამ ის თავად დასცინებს მათ, ვინც ვერ იხედება საგანთა უკან, საგანთა სიღრმეში, საგანთა ზემოთ, რომელთა ჭკუა ერთგანზომილებიანია, ამიტომაც ყოველდღიურობას მიჯაჭვული…

ის აერთებს თავის თავში ორი ტიპის ადამიანს, რომელთაგან ერთი ჭვრეტს – მჭვრეტელია, მეორე მოქმედებს – მოქმედია… ერთი შინ არის, მეორე – გარეთ. სოფელი მათ გარეშე წარმოუდგენელია, ისინი ერთმანეთს ავსებენ. ერთიც აუცილებელია და მეორეც. მაგრამ უნდა ვიცოდეთ, რომ ერთის წილი – მჭვრეტელისა, რომელიც ზის, გამორჩეულია. მჭვრეტელი, იდუმალის მსმენელის წილი ქრისტემ გამოარჩია, როცა უთხრა ბეთანიელი ლაზარეს დას: “მართა! მართა! შენ ბევრ რამეზე ზრუნავ და წუხხარ, საჭირო კი მხოლოდ ერთია…” (ლუკა, 10:41-42).

ასე ზის კაცი კერიაში – სახლისა და სამყაროს შუაგულში და იჩხრიკება, და მას ნაცარქექიას ეძახიან; მისი ქცევა გარეშე თვალისთვის ისევე დაცლილია აზრისაგან, როგორც ნაცარი – ცეცხლისაგან. მაგრამ ნაცარქექიამ ცნობიერად თუ ქვეცნობიერად იცის, რომ ნაცრის ჩხრეკა ცეცხლის არსის, მისი საფუძვლის ჭვრეტის სიმბოლოა. ის ხილულში უხილავს ეძებს. მან იცის, რისი დანატოვარია ნაცარი და ნაცრიდან რას შეიძლება მისწვდეს მისი მჩხრეკელი…

დაე, დასცინოდნენ მას ამ საქმიანობისთვის, მაგრამ მოვუსმინოთ, რას ამბობს მგოსანი:

მაგრამ რომ გაჰქექ ცივ ნაცარს

და გამოუქექ მას ძირსა,

იქ ნახავ ობოლ ნაკვერცხალს,


და იმ ნაკვერცხლით აანთებ,

ააგუგუნებ კერასა,

სახლიც გათბება და ბნელი

ნათელს ვერ ავნებს ვერასა…

3 სექტემბერი, 2016 წ.

Robert Conquest: Victory, For Now

Robert Conquest

Robert Conquest

There is something wrong with the political consciousness of the West

We can presumably take it for granted that a real world order can come about only among a community of pluralist nations. We can presumably agree that nuclear and other weapons of mass destruction must, by deterrence or defense, or a combination of these, be denied their ability to ruin the planet. We can see that the responsibility, and the capacity, to cope with all this is largely borne on the shoulders of what we call the West. And we can note that there are weaknesses in Western perceptions and Western political arrangements that arc, in this context, deplorable.

It is urged that the West’s pluralist political and social order won a tremendous victory with the downfall of Soviet Communism. And with this goes the claim that the totalitarian ideologies have similarly, and simultaneously, been exposed and defeated in the intellectual sphere. Well, yes. But the West is still faced with Communist regimes in existence, from the insane Kimocracy that is processing plutonium in Pyongyang, to the shaken but unreconstructed Chinese mainland regime. Nor can we believe that the sensible Western policies that brought down the Soviets are being adequately remembered or applied in these still dangerous cases – which is to say that there is something wrong with the political consciousness of the West.

Once one says that, one opens a whole cask of worms. It implies that delusions and false leads, far from being extinct, are still flourishing. Where should one start? If we consider the climate of intellectual opinion as a whole, we fined, it is true, that not only the Communist myth, but even the Socialist idea in the West is moribund. That is indeed progress. As with the elimination of smallpox, however, it does not mean that similar infection may not emerge. And we find in many Western countries – especially France – that the idea of massive state control is still powerful, both politically and intellectually. The difference between the new étatisme and the old is that the present attitude leaves certain areas of capitalist initiative untouched – like the private plots peasants were allowed to keep under Soviet collectivization.

In any case, at the political level, we see a meld of state and capitalist bureaucracies into something resembling a corporatist society. And it may be noted that this type of corporatism, with a capitalist element merged into (and controlled by) the state machine, is the sort of order that seems to be emerging in China. If so, we see an aberrant and paradoxical confirmation of the old “convergence” theory advanced by John Kenneth Galbraith and others. Such a corporatism, if established in Western societies, is bound to lead to a degeneration of democratic habits, civic relations, and, in the long run, mental independence, and so to an inability to cope with world or other problems.

In its European mode, this corporatism presents something described by French critics as “pink fascism,” enforced by ill-instructed, if well- meaning, recruits to the intelligentsia. This milieu would, in the old days, have become Marxist, and hence largely unassimilable to the Western political world proper, but, divested of ideology proper, it is now scampering through the institutions. Institutions have, of course, to exist, or to be created, in a form suitable for such a cadre, institutions into which this cadre can inject the subjective justifications for the sort of activism previously provided by Marxist, or other, ideology.


The prime example is the European Union. Here we have the case of a bureaucratic drive whose much-needed justification, or false consciousness, is toward a supposedly better, or deeper, or more united political continent – which is to say, a generality that avoids the now obviously untenable complete utopianism of the old ideologies, while still projecting the image, for both addicts and opponents, of a grander, or more progressive, or more important future. The result has been a bureaucratic nightmare, a Brussels that – even after the public scandals of 1999 – still cannot account for billions of dollars in its expenses; that is amenable to no serious control; that inflicts on those under its sway regulations by the thousand, in every sphere from wages to sausages; that seeks to destroy the common-law culture of Britain in favor of continental statist rule.

In the context the natural links of Britain are with the United States and the former Dominions. The international objection to the EU is, of course, that it is divisive of the West. In so far as there is a “European” culture in the sense implied, it subsists also in the “Europe Overseas.” But most of, or the most important part of, that transoceanic transplant is in the sphere seeded by Britain rather than by continental Europe. The links so implied, therefore, must – from a Brussels point of view – be blocked. For, as is now often and openly said in European circles, the aim is to compete with, to exclude, and in general to do down the United States. That is to say, the EU is both implicitly and explicitly anti-American – and this in a world in which a greater closeness, rather than a greater mutual hostility, is needed in the non-totalitarian world.

But there is good news: This EU business is doomed to failure. The “Europe” that is to become a united state has none of the necessary qualifications: shared ethnicity, traditions, economic level, civic habits – nothing. All such unificatory federations of disparate peoples have collapsed (the Soviet Union and Yugoslavia, to name two). This is not the place to develop the whole range of arguments against the “Europe” concept – which (amongst other themes) I have dealt with in my recent book, Reflections on a Ravaged Century. But still it is appropriate to insist here on the American interest in discouraging its development, and in offering alternative cohesions.

Brusselitis is, sadly, not the only affliction to be found in the West. The atmosphere in which not only this but also comparable international and domestic myopias are nourished is, and can only be, that of what we may call a politically déraciné section of the intelligentsia. Academe, in particular, is still a hothouse for poisonous exotica. Nor does all this remain on campus: It is projected through powerful foundations, and through governmental cliques and committees.

Some university departments indeed arc no longer providing education in any recognized sense of the word. There are now scores of thousands of professors, teachers, long-term “students” who are sometimes even concerned to deny the validity of knowledge, but almost always to portray the Western pluralist order as an object of obloquy. Thus we have to cope with the effect of such excess miseducation in producing an ill-informed caste with an entirely unjustified sense of its splendor and its mission. We need reforms that would at least ensure that universities, to say nothing of primary and secondary schools, are not encouraged to promote agenda other than knowledge and judgment.

Even those in official positions feel obliged to appease obnoxious trends, including the absurd, and indisputably militarily deleterious, feminization of the infantry. The political class, and the political leadership itself, is infected by the surrounding atmosphere, even to the extent of underestimating the real dangers of the still very troubled world, and the necessity of preserving the capacity to cope with them. Nor are reasonable policies in themselves difficult to understand, or repulsive to the peoples of the Western tradition. The problem lies elsewhere -in the vulnerability to unreason of much of the intellectual class and to such of the political class as is influenced, or diverted, by them.


The dismaying results of this surrender are not far to seek: an effectively disintegrative “Europeanism”; an anti-Western intelligentsia, on both sides of the Atlantic, that actively or indirectly opposes, or sabotages, the defense developments required to deter the various nuclear and other threats to us and to the world; and, in the same circles, mindsets tending to disrupt or demoralize the pluralist social and political order.

In fact, in spite of the lessons of the Cold War, there is still a sentiment opposed, in knee-jerk fashion, to the whole idea of adequate defense. Moreover, this is, if anything, exacerbated by the pressures that sane American policy faces from an international establishmentarianism: a resurgence of what one thinks of (remember the Cold War) as Stockholm-style self-congratulatory holier-than-thou attitudes to American plans to defend America (and the rest of the world), and to American reluctance to assent to fine-sounding treaties that many other signatories would not dream of observing. And this “international pressure” is used by the myopic in the United States itself as an argument for debilitation.

It may be said, and rightly, that we have always suffered from these or similar disadvantages, and that they can be overcome, or at least prevented from exercising their full potential of harm. But how? And what can we say that is more positive?

First, that the American political stratum proper is by no means dominated, even if over-influenced, by the chattering classes. And the press proper, even if to some degree skewed, is on the whole more adult, more sane, than the intelligentsia a per se. Furthermore, this cheering picture is – perhaps surprisingly – truer of the United States than of its allies, or supposed allies. Second, there is no overpowering objective reason that the West should not remain the global center of power, with all that this implies for a future world in which pluralist arrangements and peaceful evolution prevail. But we can hardly forget, or fail to face, the internal problems of the West, as well as, and with implications for, its global confrontations.

Mr. Conquest exposed the Soviet Union in his 1968 book, The Great Terror. His latest book is Reflections on a Ravaged Century.

National Review, January 24, 2000

ილია ჭავჭავაძე: საგაზეთო შენიშვნები ტფილისის ქალაქის გამგეობის მიმდინარე საქმეებზე

ილია ჭავჭავაძე

ხვალ, 18 მაისს, განკითხვის დღეა. განკითხვის დღეა იმისი თუ, ვინ უნდა მოუაროს, ვინ უნდა უპატრონოს ტფილისს ამ ოთხს წელიწადს და ვინ უნდა იზრუნოს და ისაქმოს ადამიანურის გულისტკივილითა და გულმოდგინებით ჩვენის კეთილდღეობისათვის, ჩვენის ავკარგიანობისათვის.

აქამდე თუ ხმოსნების ამორჩევას საბჭოსათვის ყურს არ ვათხოვებდით და გულგრილად ვეკიდებოდით, დიდი შეცოდება იყო ჩვენ მიერ ტფილისისა და მისთა მკვიდრთა წინაშე. ეხლა სულ სხვა დროა. ტფილისი ჩვენი მშობელი ქალაქია, ყველანი, ვინც აქა ვშობილვართ, აქა ვცხოვრობთ, აქა ვტრიალებთ, რა მილეთისაც გინდ იყოს კაცი, მისი შვილები ვართ და სამსახური უნდა გავუწიოთ ერთნაირის გულისცემითა, ერთნაირის ნატვრითა, რომ ჩვენი დედაქალაქი გამოკეთდეს, გამოფაქიზდეს, მოჯობინდეს, მოჯამრთელდეს. ღმერთმა არა დაიშურა რა ჩვენის დედაქალაქისათვის. ჰაერი, წყალი, ადგილი ყველაფერი, რითაც ბუნება მოსაწონებლად ჰქმნის ადამიანის საცხოვრებელს, იმოდენად კარგი გვაქვს, რომ ბევრი უცხოელი შემოგვნატრის. თუ რამ ცუდია აქ, და ბევრი რამაც არის ცუდი, სულ იმისი ბრალია, რომ დედაქალაქს შვილობას არ ვუწევთ, გულდადებით არ ვექცევით, სიყვარულით, სიყვარულით არ ვპატრონობთ.

კანონმა ნება მოგვცა ჩვენს დედაქალაქს ჩვენვე მოვუაროთ, ჩვენვე ვუპატრონოთ ამ მხრით. ჩვენც საკმაო ხარჯს ვიხდით, რომ ეს პატრონობა, ეს მოვლა ყინულზე დაწერილი თამასუქი არ იყოს, ხარჯიც ტყუილუბრალოდ არ იქსაქსებოდეს, საქმე ჩვენდა საკეთილოდ კეთდებოდეს და კეთილი დღედადღე ემატებოდეს ჩვენს მშობელს ქალაქსა.

ყველამ ერთად, რომ პატრონობა და მოვლა მოვინდომოთ, შეუძლებელია. კანონმა ეს კარგად იცოდა და დაგვიწესა უკეთესნი კაცნი რიცხვით ოთხმოცი ამოირჩიეთ თქვენ შორის და იმათ მიანდეთ ეგ პატრონობა და მოვლაო. და აი ხვალ ამისი განკითხვაა. რომ ჩაუფიქრდეთ, თქვენვე იტყვით ჩვენთან ერთად, რომ ეს სახუმარი საქმე არ არის. ერთი გულმრუდობით აქედ თუ იქით წასული კენჭი შემძლებელია იმისთანა კაცები დასვას საბჭოში, რომ მერე თქვენი მშობელი ქალაქი, თქვენ თვითონ, თქვენი ოჯახი, თქვენი ცოლ-შვილი თავსა და პირს იხოკდეს, ეს რა ღმერთი გაგვიწყრა, როგორ ამოვირჩიეთ ეს ჩვენი წამწყმედელნი და დამღუპავნიო? იცოდეთ, დიდი ცოდვა-მადლი თანა სდევს არჩევანსა და ვიდრე ხელი კენჭის ჩასაგდებად დაიძროდეს, თქვენს ნამუსს, თქვენს სინდისს, თქვენს გულს, თქვენს ჭკუას რამდენჯერმე დაეკითხეთ ვინ არის ღირსეული და ვინ არა, განურჩევლად დიდისა და პატარისა.

იცოდეთ, თქვენ გინდათ კაცი, რომელსაც თქვენი სიკეთე, თქვენი სიყვარული, თქვენთვის გულშემატკივრობა სულელობად არ მიაჩნია.

თქვენ გინდათ კაცი, რომელსაც უნდა ებრალებოდეს თქვენი თავი, თქვენი ცოლ-შვილი და თქვენის ოფლით მონაგარს ფულს, ხარჯად თქვენს მიერ გაცემულს, თქვენს კეთილად ცხოვრებას, თქვენს მშვიდობით და უშიშრად ყოფნას ახმარებდეს, რამოდენადაც ყოველივე ეს შესაძლოა.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ მდიდარს განგებ არ აკლებდეს ქალაქის ხარჯსა და ხმაამოუღებელს შეუძლებელს განგებვე არ უმატებდეს, და რაც მდიდარს დააკლეს, ღარიბს არ ახდევინონ.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ თქვენი მიყრუებული უბნები ტალახისა და ტყლაპოებისაგან არა ჰყარდეს და მარტო მდიდართა ქუჩები არა ჰლაპლაპებდეს სიფაქიზითა.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ ხორაგი, საჭმელ-სასმელი, ქალაქის ბაზარში კარგი და საღი იყოს და თქვენ არ გახდენდნენ, არ გაფუჭებდნენ და ამ მხრით უშიშარ იყვნეთ.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ პურს, ღვინოს, საჭმელ-სასმელს ჩარჩები თუ სხვა ვინმე განგებ მამასისხლად არა ჰხდიდნენ და ამით თქვენ და თქვენს ცოლ-შვილს არ უძვირებდნენ საჭირო საზრდოს და საკვებსა.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ ქალაქის მოხელეებს ხელსა და კალთას არ აფარებდნენ, როცა იგინი არ ვარგანან და ტყუილუბრალოდ სჭამენ თქვენის ოფლით მონაგარს ფულსა ჯამაგირების სახითა.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ ბუნებითად კეთილი ჰაერი თქვენის დედაქალაქისა არ იშხამებოდეს უწმინდურების სიყრალითა და არა გშხამვიდეს თქვენ, თქვენს ოჯახს, თქვენს წვრილშვილსა.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ წყალი უვნებელი და მოუწყვეტელი გქონდეთ და ამასთანაც, რაც შეიძლება იეფი.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ რაკი ხორაგს თუ სასმელს ბაზარში ჰყიდულობთ, დახათრიჯამებული იყვნეთ, რომ წამხდარს და მოწამლულს არ შემოგაპარებენ.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ თქვენს წვრილშვილებს სწავლა-განათლების გზა და სახსარი მისცეს, გული კეთილს შეუჩვიოს, ჭკუა სჯასა და მოსაზრებასა, რამდენადაც შესაძლოა.

თქვენ გინდათ კაცი, რომ თითმის ორ მილიონამდე ყოველწლივ შემოსავალი ქალაქისა, თქვენგანვე ხარჯად აღებული, თქვენვე და თქვენს ქალაქს საერთოდ ჰხმარდებოდეს გამოზოგვითა და ცოდნითა და არა აქეთ-იქით იქსაქსებოდეს გულდაუდებლობით და უთავდარიგობითა.

ერთის სიტყვით, ბევრი სხვაც არის, მაგრამ ყველას ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანს. ესეც საკმაოა, თუ ღმერთმა გვაგონა, და ამაებს მაინც ხვალ შესაფერი კაცები ამოვურჩიეთ.

ამიტომა ვთქვით ზევით, რომ ხვალინდელი დღე სახუმარი დღე არ არის. სიმძიმე და სიდიდე იმ მოვალეობისა, რომელსაც ხვალ კისრად ვღებულობთ და ასე თუ ისე ავასრულებთ, წინ უნდა წაიმძღვაროს ყველამ და ისე მივიდეს კენჭის მისაცემად. აქ ვინც უმტყუვნებს და უღალატებს იმას, რასაც სინიდისი, ნამუსი, კაცური კაცობა ამხელს, იგი უმტყუვნებს, იგი უღალატებს თავისს თავს, თავისის ცოლ-შვილის, ოჯახის ბედნიერებას და კეთილდღეობას.

ვისაც ხელი მიგიწვდებათ, ყველანი უნდა მიხვიდეთ არჩევანზე და თქვენი მოქალაქური, კაცადკაცური მოვალეობა გადაუხადოთ თქვენს მშობელს ქალაქსა.

იცოდეთ, რომ ვისაც ხვალ ჩააბარებთ საბჭოში ხმოსნობას, იმას აბარებთ მთელის ოთხის წლის თქვენს საერთო სვე-ბედსა, თქვენის ოჯახობის საერთო კეთილსა და ბოროტსა. ოთხი წელიწადი ბევრის რისამეა შემძლებელი, ავიც შეიძლება ბევრი მოგვაყენოს კარს და კარგიც.

გულს ნუ გაიმრუდებთ, სულს ნუ წაიწყმედავთ! იცოდეთ, ეს დიდი საქმე თქვენს ნამუსს, თქვენს სინიდისს, თქვენს პატიოსნებას აბარია. ახსენეთ ღმერთი, და ღვთისა და მართლის სახელით, შეუდექით არჩევანის დიდს საქმეს და მარჯვენას თქვენსას ის არ აქმნევინოთ, რასაც გული და სინიდისი არ გეუბნებათ.

ივერია # 94, გვ. 1-2. 16 მაისი, 1897 წ.


Иосиф Бродский: Размышления об Исчадии Ада

Joseph Brodsky

Joseph Brodsky

Полагаю, что в мировой истории не было убийцы, смерть которого оплакивали бы столь многие и столь искренне. Если количество плакавших еще легко объяснить величиной популяции и средствами информации (и тогда Мао, если он, конечно, умрет, займет первое место), то качество этих слез объяснить гораздо труднее.

20 лет назад мне было 13, я учился в школе, и нас всех согнали в актовый зал, велели стать на колени, и секретарь парторганизации — мужеподобная тетка с колодкой орденов на груди — заломив руки, крикнула нам со сцены: «Плачьте, дети, плачьте! Сталин умер!» — и сама первая запричитала в голос. Мы, делать нечего, зашмыгали носами, а потом мало-помалу и по-настоящему заревели. Зал плакал, президиум плакал, родители плакали, соседи плакали, из радио неслись «Marche Funèbre» Шопена и что-то из Бетховена. Вообще, кажется, в течение пяти дней по радио ничего, кроме траурной музыки, не передавали. Что до меня, то (тогда — к стыду, сейчас — к гордости) я не плакал, хотя стоял на коленях и шмыгал носом, как все. Скорее всего потому, что незадолго до этого я обнаружил в учебнике немецкого языка, взятом у приятеля, что «вождь» по-немецки — фюрер. Текст так и назывался: «Unser Führer Stalin». Фюрера я оплакивать не мог.

Возможно, повлияло также и то, что семья готовилась к отъезду. Ибо стало известно, что в результате «дела врачей» (в результате сомневаться не приходилось) всех евреев будут перемещать на Дальний Восток, чтоб тяжким трудом на благо своего социалистического отечества они могли искупить вину своих соплеменников: врачей-вредителей. Мы продали пианино, на котором я все равно не умел играть и которое было бы глупо тащить через всю страну — даже если б и разрешили; отца выгнали из армии, где он прослужил всю войну, и на работу нигде не брали; работала только мать, но и она держалась на волоске. Мы жили на ее зарплату и готовились к депортации, и по рукам ходило письмо, подписанное Эренбургом, Ботвинником и другими видными советскими евреями, которое гласило о великой вине евреев перед советской властью и которое со дня на день должно было появиться в «Правде».

Но в «Правде» появилось сообщение о смерти Сталина и о том, что смерть эта — всенародное горе. И люди заплакали. Но они плакали, я думаю, не потому, что хотели угодить «Правде», а потому, что со Сталиным была связана (или, лучше сказать, он связал себя с нею) целая эпоха. Пятилетки, конституция, победа на войне, послевоенное строительство, идея порядка — сколь бы кошмарным он ни был. Россия жила под Сталиным без малого 30 лет, почти в каждой комнате висел его портрет, он стал категорией сознания, частью быта, мы привыкли к его усам, к профилю, который считался «орлиным», к полувоенному френчу (ни мир, ни война), к патриархальной трубке, — как привыкают к портрету предка или к электрической лампочке. Византийская идея, что вся власть — от Бога, в нашем антирелигиозном государстве трансформировалась в идею взаимосвязи власти и природы, в чувство ее неизбежности, как четырех времен года. Люди взрослели, женились, разводились, рожали, старились, умирали, — и все время у них над головой висел портрет Сталина. Было от чего заплакать.

Вставал вопрос, как жить без Сталина. Ответа на него никто не знал. От человека в Кремле ожидать его было бессмысленно. Полагаю, что человек в Кремле вообще его дать неспособен. Ибо в Кремле — такое уж это место — речь всегда идет о полноте власти, и — до тех пор, пока речь идет именно об этом, — Сталин для человека в Кремле если и не плоть, то, во всяком случае, более, чем призрак. Мы все очень внимательно следили за эволюциями его трупа. Сначала труп был помещен в Мавзолей. После XX съезда он был оттуда изъят, предан кремации и в качестве урны с прахом вмурован в кремлевскую стену, где находится и сейчас. Потом — сравнительно недавно — рядом с урной был воздвигнут довольно скромный (по понятиям нашего времени) бюст. Если усматривать символический смысл во всех этих трансформациях — а его приходится усматривать, иначе каков же их смысл? — то можно сказать, что поначалу в Кремле доминировало намерение сохранить статус-кво, потом возобладало желание предать оный статус-кво — правда, частично — анафеме; затем анафему было решено — тоже частично — снять. То есть создавалось впечатление, что никто не знает, что делать с мертвецом. Но с мертвецом ли?

Физически, конечно, да; но психически? Тут, конечно, легко пуститься в рассуждения, что дело не в Сталине, но в системе, им порожденной или его породившей; что хотя России нужен был свой Нюрнбергский процесс, даже лучше, что его не было, ибо идея прощения (особенно неосознанная) выше, чем идея «око за око»; что технический прогресс рано или поздно все поставит на свои места, ибо даже тоталитарная система, если хочет быть жизнеспособной, должна перерасти в технократию; что вообще нас ждет конвергенция. ОК. Но в данном случае меня интересуют не архаичные или прогрессивные системы и их судьбы. Меня также не интересуют «тайны мадридского двора» и психология «сильных мира сего». Меня интересует моральный эффект сталинизма, точнее — тот погром, который он произвел в умах моих соотечественников и вообще в сознании людей данного столетия. Ибо, с моей точки зрения, сталинизм — это прежде всего система мышления и только потом технология власти, методы правления. Ибо — боюсь — архаичных систем мышления не существует.

Без малого 30 лет страной с почти 200-миллионным населением правил человек, которого одни считали преступником, другие — параноиком, третьи — восточным дикарем, которого, в сущности, еще можно перевоспитать, — но с которым и те, и другие, и третьи садились за один стол, вели переговоры и пожимали руку. Человек этот не знал ни одного иностранного языка, включая русский, на котором он писал с чудовищными грамматическими ошибками; но в книжных магазинах почти всего мира можно найти собрания его сочинений, написанные за него людьми, которые были умерщвлены за то, что выполнили эту работу, или остались в живых по той же самой причине. Человек этот имел самые смутные представления об истории (кроме «Принца» Макиавелли, бывшего его настольной книгой), географии, физике, химии; но его ученые, сидя под замком, все-таки сумели создать и Атомную и Водородную бомбы, по качеству ничем не уступавшие своим сестрам, рожденным в мире, именуемом свободным. Человек этот, не имевший никакого опыта в управлении корпорациями, тем не менее создал уникальный по величине аппарат секретной полиции, равно вызывавший ужас у школьника, заметившего, как по портрету вождя над его кроватью ползет клоп, и обливавшегося холодным потом при мысли, что это может увидеть его школьный учитель, и у бывшего деятеля Коминтерна, сочинявшего свои мемуары где-нибудь в дебрях Южной Америки. Он правил страной почти тридцать лет и все это время убивал. Он убивал своих соратников (что было не так уж несправедливо, ибо они сами были убийцами), и он убивал тех, кто убил этих соратников. Он убивал и жертв и их палачей. Потом он начал убивать целые категории людей — выражаясь его же языком: классы. Потом он занялся геноцидом. Количество людей, погибших в его лагерях, не поддается учету, как не поддается учету количество самих лагерей, в той же пропорции превосходящее количество лагерей Третьего Рейха, в которой СССР превосходит Германию территориально. В конце пятидесятых годов я сам работал на Дальнем Востоке и стрелял в обезумевших шатунов-медведей, привыкших питаться трупами из лагерных могил и теперь вымиравших оттого, что не могли вернуться к нормальной пишче. И все это время, пока он убивал, он строил. Лагеря, больницы, электростанции, металлургические гиганты, каналы, города и т. д., включая памятники самому себе. И постепенно все смешалось в этой огромной стране. И уже стало непонятно, кто строит, а кто убивает. Непонятно стало, кого любить, а кого бояться, кто творит Зло, а кто — Добро. Оставалось прийти к заключению, что все это — одно. Жить было возможно, но жить стало бессмысленно. Вот тогда-то из нашей нравственной почвы, обильно унавоженной идеей амбивалентности всего и всех, и возникло Двоемыслие.

Говоря «Двоемыслие», я имею в виду не знаменитый феномен «говорю-одно-думаю-другое-и-наоборот». Я также не имею в виду оруэлловскую характеристику. Я имею в виду отказ от нравственной иерархии, совершенный не в пользу иной иерархии, но в пользу Ничто. Я имею в виду то состояние ума, которое характеризуется формулой «это-плохо-но-в-общем-то-это-хорошо» (и — реже — наоборот). То есть я имею в виду потерю не только абсолютного, но и относительного нравственного критерия. То есть я имею в виду не взаимное уничтожение двух основных человеческих категорий — Зла и Добра — вследствие их борьбы, но их взаимное разложение вследствие сосуществования. Говоря точнее, я имею в виду их конвергенцию. Сказать, впрочем, что процесс этот проходил совершенно осознанно, означало бы зайти слишком далеко. Когда речь идет о человеческих существах, вообще лучше уклоняться, елико возможно, от всяких обобщений, и если я это себе позволяю, то потому, что судьбы в то время были предельно обобщены. Для большинства возникновение двойной ментальности происходило, конечно, не на абстрактном уровне, не на уровне осмысления, но на инстинктивном уровне, на уровне точечных ощущений, догадки, приходящей во сне. Для меньшинства же, конечно, все было ясно, ибо поэт, выполнявший социальный заказ воспеть вождя, продумывал свою задачу и подбирал слова, — следовательно, выбирал. Чиновник, от отношения которого к вещам зависела его шкура, выбирал тоже. И так далее. Для того чтобы совершить этот правильный выбор и творить это конвергентное Зло (или Добро), нужен был, конечно, волевой импульс, и тут на помощь человеку приходила официальная пропаганда с ее позитивным словарем и философией правоты большинства, а если он в нее не верил, — то просто страх. То, что происходило на уровне мысли, закреплялось на уровне инстинкта, и наоборот.

Я думаю, я понимаю, как все это произошло. Когда за Добром стоит Бог, а за Злом — Дьявол, между этими понятиями существует хотя бы чисто терминологическая разница. В современном же мире за Добром и за Злом стоит примерно одно: материя. Материя, как мы знаем, собственных нравственных качеств не имеет. Иными словами, Добро столь же материально, сколь и Зло, и мы приучились рассматривать их как материальные величины. Строительство — это Добро, разрушение — это Зло. Иными словами, и Добро и Зло суть состояния камня. Тенденция к воплощению идеала, к его материализации зашла слишком далеко, а именно: к идеализации материала. Это — история Пигмалиона и Галатеи, но, с моей точки зрения, есть нечто зловещее в одушевленном камне.

Может быть, можно сказать и еще точнее. В результате секуляризации сознания, прошедшей в глобальном масштабе, от отвергнутого христианства человеку в наследство достался словарь, как пользоваться которым он не знает и всякий раз поэтому импровизирует. Абсолютные понятия дегенерировали в просто слова, ставшие объектом частной интерпретации, если не вопросом произношения. То есть в лучшем случае условными категориями. С превращением же абсолютных понятий в условные категории в наше сознание мало-помалу внедрилась идея условности нашего существования. Идея, человеческой натуре очень родственная, ибо она избавляет всех и вся от какой бы то ни было ответственности. В этом и есть причина успеха тоталитарных систем: ибо они отвечают исконной потребности человеческого рода освободиться от всякой ответственности. И тот факт, что в этот век невероятных катастроф мы не смогли найти адекватной — ибо она тоже должна была бы быть невероятной — реакции на эти катастрофы, говорит о том, что мы приблизились к реализации этой утопии.

Я полагаю, мы живем в эпоху постхристианскую. Не знаю, когда она началась. Советский писатель Леонид Леонов предложил — в качестве подарка к одному из дней рождения Сталина — начать новое летоисчисление: со дня рождения Джугашвили. Не знаю, почему предложение это не было принято. Может, потому что Гитлер был моложе. Но дух времени он уловил правильно. Ибо оба эти исчадия Ада сделали первый шаг к осуществлению новой цели: к нравственному небытию. Убивать, чтобы строить, и строить, чтобы убивать, начали, конечно, не они, но именно они придали этому бизнесу столь гигантский размах, что затмили своих предшественников и отрезали у своих последователей — да и вообще у человеческих существ — пути к отступлению. В каком-то смысле они сожгли нравственные мосты. Умерщвление десятка-другого миллионов для человеческого восприятия есть не реальность, но условность, так же как и условной является цель этого умерщвления. Максимальная реакция, в такой ситуации возможная и (из-за инстинкта самосохранения) желаемая: шок, blank mind. Сталин и Гитлер дали первые сеансы этой терапии, но так же, как вор грабит не ради вчерашнего дня, следы их преступлений ведут в будущее.

Я не хочу рисовать апокалиптические картины; но если в будущем будут происходить убийства и вестись строительство, то конвергенция нравственных критериев плюс астрономические количества в списке жертв превратят нас и, главное, наших потомков в моральных мертвецов с христианской точки зрения и в счастливейших из смертных — с их собственной. Они, как говорил философ, окажутся по ту сторону Добра и Зла. Но — зачем же так сложно? просто по ту сторону Добра.

В этом смысле я не верю в десталинизацию. Я верю в нее как в перемену методов правления — вне зависимости оттого несомненного обстоятельства, что рецидивы будут случаться и можно будет ожидать не только реставрации сорокаметровых монументов, но и чего-нибудь похлеще. К чести нынешней кремлевской администрации можно сказать, что она не слишком увлечена гальванизацией этого трупа. Сталин появляется в квазиисторических фильмах или в домах грузин, которым от него досталось не меньше, если не больше, чем любому нацменьшинству в СССР, но которые таким образом — за неимением лучшего — подогревают свой национализм. Отставной агент госбезопасности или бывший военный, шофер в такси или функционер-пенсионер, конечно, скажут вам, что при Сталине «порядка было больше». Но все они тоскуют не столько по «железному орднунгу», сколько по своей ушедшей молодости или зрелости. В принципе же ни основная масса народа, ни партия имя вождя всуе не поминают. Слишком много насущных проблем, чтоб заниматься ретроспекцией. Им еще может воспользоваться как жупелом какая-нибудь правая группировка внутри партии, рвущаяся к кормушке, но, думаю, даже в случае удачного исхода жупел этот довольно быстро будет предан забвению. Будущего у сталинизма как у метода управления государством, по-моему, нет.

Тем страннее видеть эти орлиные черты в книжной витрине около London School of Economics, в Латинском квартале в Париже или на прилавке какого-нибудь американского кампуса, где он красуется вперемежку с Лениным, Троцким, Че Геварой, Мао и т. д.— всеми этими мелкими или крупными убийцами, у которых, вне зависимости от разницы их идеалов, есть одна общая черта: все они убивали. Что бы у них ни стояло в числителе, знаменатель у них тот же самый, общий; и сумма этой дроби даст такую сумму, что может смутить даже компьютер. Не знаю, что ищут все эти молодые люди в этих книгах, но если они действительно могут найти там что-то для себя, это означает только одно: что процесс нравственной кастрации homo sapiens, начатый насильно, продолжается добровольно и что сталинизм побеждает.

Сочинения Иосифа Бродского в 7 т. Т. 7. – СПб., 2001.

Эссе написано по-русски в 1973 году и опубликовано в английском переводе под названием «Reflections on a spawn of hell; Twenty years after death: The immortal tyrant» в «The New York Times Magazine» (March 4, 1973. P. 10, 66, 68, 70). Имя переводчика не указано, но, вероятно, это был Карл Проффер, либо Барри Рубин (Barry Rubin). Первоначальное авторское название эссе, как свидетельствуют материалы нью-йоркского архива поэта, было «Happy Birthday to You». Копия русской версии эссе сохранилась в архиве Бродского. Впервые по-русски эссе опубликовано в журнале «Новое литературное обозрение» (2000. № 45. С. 148-152). Две строки, отсутствующие в обнаруженной копии, восстановлены по английской публикации. 

ვაჟა-ფშაველა: მღვდლების ვინაობა

გაიძროთ ანაფორები, შეიკრიჭოთ თმები და გამოეწყოთ „პინჯაკებში“, „შტაცკურად“, მაშინ სულ სხვა მნიშვნელობას მივცემთ თქვენს რევოლუციონერობას. დღეს კი თუმცა ყველაფერს კარგს, უკეთესს, სასარგებლოს ბრძანებთ, მაგრამ ბოლოს ჩვენთვის სამავნებლო იქნება. თქვენს წოდებას პროგრესიული აზრების ქადაგებით მკვიდრად ბოძებს უდგამთ და მომავალ ცხოვრებას ეგ არ შეჰფერის, არც შეჰშვენის; ახალმა ცხოვრებამ სრულიად სხვა გზა და დანიშნულება უნდა მისცეს თქვენს წოდებას, მშობლიური მამობრივი მზრუნველობა უნდა ჩამოგყაროსთ, თქვენ აღზრდის საქმეში, სკოლებში ადგილი აღარ გექნებათ, რათა უკუღმა არ მომართოთ თქვენი ყოვლად შემძლებელი ენა. მომავალი ცხოვრება თქვენ პროგრესიულ ელემენტად ვერ ჩაგთვლისთ. დიაღ, ვერ ჩაგთვლისთ, ვიდრე სამღვთო წერილის მცნებათა თავისებურად გამოყენებაზე ხელს არ აიღებთ და არ მოიშლით მეჭურჭლის ხელობას, რომელიც ქოთანს საითაც ჰნებავს, ყურს იქით მოაბამს… ვსტყუი? მაშ რატომ აქამდის, ვიდრე ბიუროკრატიის ბაგეზე იყავით დაბმულები და იმის დალაბანდზე სთამაშობდით, არა ჰქადაგებდით მაგას, რასაც დღეს ამბობთ? თუ დროთა ვითარებას დააბრალებთ, ცენზურას და სხვა?
მღვდლებო–სოციალისტებო! ჩემში თქვენის მოღვაწეობის წყალობით აღძრული გრძნობა ეს არის, იქნება თქვენც გეწყინოსთ, თქვენს წოდების გარეშე ბევრს სხვასაც, მე პირადად მწყინს, როცა ჰმვღდლობთ, ანაფორები გაცვიათ და ჰრევოლუციონერობთ… გაიხადეთ ან ანაფორები და სთქვით სამოქალაქო აზრები როგორც მოქალაქეთა, ან არა და გეცვასთ ანაფორა და სთქვით შეუბღალავად, განურყვნელად ის, რაც გიანდერძათ თქვენმა მამათმთავარმა იესო ნაზარეველმა. არც არაფერი იმით დაშავდება… თქვენი გავლენა ხალხზე გეუბნებით გამოცხადებით, აშკარად, საბოლოოდ მავნებელი გამოდგება, არ არი მოსაწონი თქვენი გავლენა ვინაიდან იგი სასარგებლო ნაყოფს არ გამოიღებს და მხოლოდ მონებს აღუზრდის ქვეყანას და არა ნამდვილ მამულიშვილებს და მოქალაქეებს… საწყინო იყო თუმცა ბევრ სოციალისტ–რევოლუციონერს არ სწყინდა, არამედ ესახელებოდა კიდევაცმ მამა გაპონი რომ მუშებს გაუძღვა წინ, შარშან იანვარს სასახლისაკე. ამით გაპონმა რუსეთის სოციალისტებს რამდენიმე ჩანახი ლაფი დაასხცა თავზე, თუმცა უკანასკნელებმა ვერც კი იგრძნეს. კიდევ კარგი, რომ გაპონიც ყალბი სოციალისტი გამოდგა.
დღეს კი თქვენი მოღვაწეობა ნაყოფიერია და უფრო ნაყოფიერი იქნება თუ იქადაგებთ მაგ მოწინავე აზრებს, როგორც მოქალაქენი და არა როგორც მღვდლები.
იქნება სთქვათ: მღვდლობა, ანაფორები რას გვიშველისო. მაგრამ ხომ ყოველი „პრისტავი“ ამბობს და გვეფიცება, როცა ეტყვი, გაიხადე მუნდირიო, გამოდი სამსახურიდან და ხალხს შეუერთდიო დიაღ, ფიცითა სქდება; ნამდვილი ქვეყნის ერთგული ვარ, მუნდირში ხალხს უფრო ბევრში რაშიმე გამოვადგებიო. საქმით კი გამოდის, რომ ამჯურა ხალხს ვნების მეტი ქვეყნისთვის არაფერი მოაქვს, რადგან ვის პურსაცა სჭამენ, იმის ხმალს იქნევენ. ძაღლი საცა სალაფავსა სჭამს, იქა ჰყეფს. ურიის პური სჭამე და ურიის ხმალი მოიქნიეო, ხომ მოგეხსენებათ?
ეს ერთიჯურა მღვდლების ვინაობა ვიცით, ხოლო არიან სხვა მღვდლები, რომელნიც არ ვიცი, რომელ პარტიას ეკუთნიან. მე ვამბობ ხევსურეთის მღვდლებზე. ამას წინათ ქრისტ. აღმად. საზოგადოებამ ააშენა, საცა არა მგონია, ხევსურეთში საყდრები და დანიშნა მღვდლები. საკმაო ჯამაგირებიც გაუჩინა, თითო მათგანი იღებს წელიწადში (600 მ.). და ერთხელ თუ დაენახვება წლის განმავლობაში თავის მრევლს, დანარჩენი დრო თავ–თავიანთ სახლებში სხედან (ნუ დაივიწყებთ, რომ ეს მღვდლები სულ ბარელები არიან გარდა ს. ახიელისა) და იღებენ პენსიებს. აი ესეც ნიმუში ბიუროკრატიის კეთილგონიერებისა. სად არიან ეს მამანი? რას ფიქრობენ? ნუ თუ არაფერს მოვალეობას არა ჰგრძნობენ წინაშე ერისა… თუ სამღთო წესების ასრულებას არავინ სთხოვს, მაინც ამით მართლულობენ მუდამ მღვდლები თავსა, საპოლიტიკო მოღვაწეობა ხომ ფართოა. მთაში პროვოკაცია იკიდებს ფეხს და ბიუროკრატია აბამს თავის აბლაბუდას. ამ შემთხვევაში მაინც თვალს აუხელენ ხალხს და გააფრთხილებენ. თქვენვე ბრძანეთ, რომელ პარტიას უნდა ეკუთნოდენ ეს მღვდლები. ვგონებ ჩემთან ერთად თქვენც იტყვით, რომ სულიერი მამები არიან „მიიღე ჯამაგირის“ პარტიისა…
მღვდლების ვინაობა ფასობს გენერლების ვინაობასთან, მოგეხსენებათ, რომ რამდენიმე პირმა თავადაზნაურთაგანმა დეპეშა გაგზავნა სათათბიროში და მოულოცა კეთილგონიერი მოქმედება და უსურვა მოღვაწეობა კვალად ქვეყნის საკეთილდღეოდ და კერძოდ საქართველოსთვის და სხვა. ეს სწყენიათ გენერლებს, გენერლებს და მხოლოდ გენერლებს (იხ. „შრომა“ N 59) და გამოუცხადეს პროტესტი დეპეშის გამგზავნელთ და აკუთნეს დეპეშას „ანტიდვორიანსკოე სოდერჟანიე“. გულნადებისა, თავის ვინაობის გამომჟღავნებაც სწორედ ასეთი უნდა. ანკი რის გენერლები არიან, თუ ასე არ მოიქცენ. რიღას „ვოენის“ კაცები იქნებიან, რომ ამ დროს შეუშინდენ და ან გარემოებას. აკი არც შაეშინდათ და სთქვეს: ჩვენა ვართ და ესა ვართ, აბა ვინ რა ყურებზე ხახვს დაგვათლისო. მოდი და ნუ იტყვი: ურიის პური ჭამე და ურიის ხმალი მოიქნიეო. მოდი და ნუ აღახომ ბაგეთა და არ დაიძახებ რაც ძალი და ღონე გაქვს: აი მალადეც გენერლებო, ორბელიანებო, ჭავჭავაძეებო, ერისთავებო და სხვანო, მარილნო ამა ქვეყნისანო, საქართველოს დამამშვნებელნო! რა უჭირს ამ ქვეყანას, რომელსაც თქვენისთანა გენერლები და გავლენილი პირები ჰყავს?! ვინ გაუბედავს დაჩაგროს იგი, შეუგინოს ეროვნება, – გაანაცარმტვეროს…
უეჭველია, რომ საქართველოს ისტორია არ დაივიწყებს თქვენს ღვაწლს, როგორც მსოფლიო ისტორიამ არ დაივიწყა ღვაწლი გეროსტრატისა, რომელმაც დაწვა მშვენიერი დიანის ტაძარი.
1906 წ.