1054 წლის განხეთქილება და საქართველო

ლელა პატარიძე

1054 წლის განხეთქილება და საქართველო

რომისა და კონსტანტინოპოლის ეკლესიებს შორის 1054 წლის განხეთქილების შესახებ რაიმე ოფიციალური დოკუმენტი, რომელიც საქართველოს ეკლესიის დამოკიდებულებას გამოხატავდა ამ მოვლენის მიმართ, არ მოიპოვება. ჩვენ არ ვიცით, როდის გააფორმა საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ მისი რომაულ-კათოლიკურ ეკლესიასთან გაყრა და, საერთოდ, ჰქონდა თუ არა ამგვარ ფაქტს ადგილი.

რომის პაპებისა და ქართველ მეფეთა და დიდებულთა მიმოწერიდან ჩანს, რომ ჯერ კიდევ XIII ს-ის პირველ ათწლეულებში და შემდგომაც საქართველოს მეფეები ცნობდნენ პაპის ავტორიტეტს.

პირველი ცნობა, საიდანაც შეიძლება დავასკვნათ, რომ საქართველოსა და რომის ეკლესიები ერთურთის მიმართ დაცილებულად აღიქმებიან, დასტურდება რომის პაპის გრიგოლ IX-ს 1240 წ-ის წერილში საქართველოს დედოფლის რუსუდანისა და მისი ვაჟის დავითის მიმართ. ამ გარემოებამ საქართველოში კათოლიკობის ისტორიის გამოჩენილ მკვლევარს მ. თამარაშვილს აფიქრებინა, რომ საეკლესიო განხეთქილება რომსა და საქართველოს შორის 1234 და 1240 წლებს შორის მომხდარა. აზრი იმის შესახებ, რომ საქართველოს ეკლესია იმთავითვე (1054 წ.) არ ჩარეულა კონსტანტინოპოლსა და რომს შორის მომხდარ საეკლესიო დავაში, ქართველოლოგიაში ძირითადად გაზიარებულია (კ. კეკელიძე, მ. პაპაშვილი, ტ. მაჭარაშვილი), თუმცა არსებობს საპირისპირო მოსაზრებაც (მ. ჯავახიშვილი ძირითადად ქართული სამონასტრო ტიპიკონების ანალიზის საფუძველზე მსჯელობს საქართველოში ბიზანტიური საეკლესიო ტრადიციის გაბატონებულ ადგილზე და ამიტომ მიიჩნევს, რომ საქართველოს ეკლესია კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოსთან ერთად ავტომატურად გაეთიშა რომის საეპისკოპოსოს).

საქართველოსა და რომის ეკლესიების დამოკიდებულება XI ს-ში, უპირველეს ყოვლისა, საქართველოს საეკლესიო და კულტურულ-პოლიტიკური ორიენტაციის თვალსაზრისით არის საინტერესო. ვინაიდან, გეოგრაფიულად ესოდენ დაცილებული ქრისტიანობის დასავლურ ფრთას იმ დროს საქართველოსთვის უფრო შორეული იდეალის, მორალური მხარდამჭერისა თუ პოტენციური მოკავშირის მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონოდა. ერთგვარად იცვლება საერთაშორისო ვითარება XII ს-ში, ჯვაროსნული ლაშქრობების ეპოქამ თუმცა დაახლოვა საქართველოსა და ქრისტიანული დასავლეთის ინტერესები, მაგრამ პოლიტიკურ მოკავშირეობამდე საქმე არ მისულა. XIII ს-ის პირველი მეოთხედის შემდეგ საქართველოში პოლიტიკური სიტუაცია მკვეთრად შეიცვალა. იმ დროს, როცა ქრისტიანული ფრონტი აღმოსავლეთში უკვე დასუსტდა, ჯერ ხვარაზმელებისა და შემდეგ მონღოლების შემოტევის შედეგად საქართველო მასზე ბევრად ძლიერი დამპყრობლის პირისპირ აღმოჩნდა. ამ დროისათვის საქართველოს პოლიტიკური მდგომარეობა არამც და არამც დასავლეთთან კონფლიქტის საბაბს არ იძლეოდა. პირიქით, XII-XIII სს-ში საქართველოს მეფეები კათოლიკურ დასავლეთს აღიქვამდნენ როგორც ახალ შესაძლო მოკავშირეს, ჯვაროსნულ ლაშქრობებში მონაწილეობის სურვილს გამოთქვამდნენ, ხანაც პოლიტიკური თუ სამხედრო დახმარებისათვის პაპების შუამდგომლობას ითხოვდნენ. როგორც დასახელებული მიმოწერა ცხადყოფს, საქართველო რომის ეკლესიასთან დაახლოების გზებს ეძებდა.

1240 წ-ის ეპისტოლეში რომის პაპი გრიგოლ IX საქართველოს ხელისუფლებას რომაულ ეკლესიასთან შეერთების სურვილს მოუწონებს. მსგავსი წინადადება რომაული ეკლესიის თავისგან არც ამავე პაპის 1234 წლის საქართველოს მეფისადმი მიწერილ წერილში და არც პაპი ჰონორიუს III-ის 1224 წელს რუსუდანისადმი გაგზავნილ ეპისტოლეში არ მოიპოვება. 1224 წელს პაპი ჰონორიუს III გამოთქვამდა სურვილს, რომ საქართველოს მონაწილეობა მიეღო ჯვაროსნულ ლაშქრობაში, რომელსაც სიცილიის მეფე ფრიდრიხი ჩასდგომოდა სათავეში. ამ ლაშქრობაში მონაწილეობის მიღების სურვილი თვით ქართველთა მეფესა და მხედართმთავარს გამოუთქვამთ 1223 წ. პაპი ჰონორიუს III-ისადმი გაგზავნილ წერილში. ვინაიდან ამ მიმოწერაში რომი გამოიყურება როგორც პოლიტიკურად დაინტერესებული მხარე, იგი არავითარ პირობას არ უყენებს ქართველებს ჯვაროსნულ ლაშქრობაში მონაწილეობის მიღებისათვის. სარწმუნოებრივ საკითხშიც არავითარი დაბრკოლება არ არსებობს. ჰონორიუს III-ის ეპისტოლეში ვკითხულობთ: “გვიყვარხართ რწმენისათვის, რომელიც თქვენ უფალ იესო ქრისტესადმი გაქვთ. მის მიმართ თქვენი რწმენა მით უფრო მისაღებია, რამდენადაც თქვენ ამ რწმენას იცავთ ურჯულო ხალხის გარემოცვაში”.

სხვა სიტუაციაა 1240 წელს. პაპი გრიგოლ IX-ს 1240 წლის ეპისტოლედან ცხადი ხდება, რომ ქართველებს მისთვის თათარ-მონღოლთა წინააღმდეგ დახმარების აღმოჩენის თხოვნით მიუმართავთ. ამ დახმარების სანაცვლოდ კი რომის ეკლესიასთან შეერთების პირობა მიუციათ. პაპი, მართალია, დახმარების გაწევას მათ ვერ ჰპირდება, მაგრამ პოლიტიკურად დაინტერესებულ მხარეს, ამ შემთხვევაში უკვე ქართველებს, გარკვეულ პირობას უყენებს საქართველოს ეკლესიის რომის ეკლესიასთან გაერთიანებას. წერილის მეორე ნაწილში პაპი წერს: “მადლობა… ქართველთა მეფეს… დაემორჩილონ რომის ეკლესიას”. მართალია, საქართველოს ეკლესიის რომის ეკლესიასთან შეერთებაზე ადრეულ მიმოწერაში ლაპარაკი არ არის, მაგრამ ეს შეიძლება აიხსნას სწორედ იმით, რომ მხოლოდ ამ კონკრეტულ ვითარებაში მიმართა საქართველოს მხარემ კათოლიკური ეკლესიის თავს დახმარებისათვის. ბუნებრივია, რომ ამ დახმარების სანაცვლოდ ის რომისადმი საეკლესიო დაქვემდებარების პოლიტიკურ ნაბიჯს დგამს. როგორც ცნობილია, სწორედ ამ პერიოდში რომის პაპებმა ძალიან გაააქტიურეს მოძრაობა არა მარტო აღმოსავლეთის ეკლესიების, არამედ ევროპის სახელმწიფოთა ეკლესიების უშუალო დამორჩილებისა და ცენტრალიზებული კონტროლის მიმართულებით, რის გამოც სერიოზული კონფლიქტი ჰქონდათ ამ სახელმწიფოთა ხელისუფლებთან. კერძოდ, გრიგოლ IX-ს დაუპირისპირდა (ამ პაპის ზემოხსენებულ ეპისტოლეშიც ეს არის ნახსენები) იმპერატორი ფრიდრიხ II. მოგვიანებით, საფრანგეთის მეფეები ლუდოვიკო IX (1226-1270) და ფილიპე IV (1285-1314) არ უწყობდნენ ხელს პაპების სურვილს უშუალოდ ჩარეულიყვნენ ქვეყნის მართვაში. პაპების პოლიტიკის გატარების ერთერთი საშუალება იყო სამონასტრო ორდენების მოღვაწეობაც (ფრანცისკანელთა ორდენი პაპის მიერ ლეგალიზებულ იქნა 1210 წელს, ხოლო დომენიკანელთა ორდენი დაარსებულ იქნა 1216 წელს). ამ ორდენების წევრები პაპს უშუალოდ ემორჩილებოდნენ, განსხვავებით ადგილობრივი სამღვდელოებისა, რომელსაც სამეფო ხელისუფლება აკონტროლებდა. საქართველოშიც სწორედ ამ პერიოდში, რაც აღნიშნულია იგივე გრიგოლ IX-ის 1240 წლოს დასახელებულ ეპისტოლეში, გამოიგზავნა ფრანცისკანელთა ორდენიდან რამოდენიმე მორჩილი ძმა. ამგვარად, უნდა ვიფიქროთ, რომ საქართველოს პოლიტიკური წრეების ნება თუ თანხმობა, დამორჩილებოდა რომის ეკლესიას ანუ მიეღო საკლესიო უნიის პირობები, იყო პასუხი ამ ახალ საერთაშორისო ვითარებაზე. ამიტომ “რომის ეკლესიასთან შეერთება” ხსენებული ეპისტოლეს კონტექსტში არ ნიშნავს იმას, რომ საქართველოს ეკლესიას ოდესმე დაუგმია რომის ეკლესია ან მისი რომელიმე მეთაური. ასეთ შემთხვევაში საუბარი იქნებოდა არა ეკლესიების შეერთებაზე, არამედ არსებული ანათემის მოხსნაზე, რისი კვალიც ქართულ წყაროებში და არც ხსენებულ რომაულ- ქართულ პოლიტიკურ მიმოწერაში არ დასტურდება.

ამგვარად, ისტორიის მოცემულ მონაკვეთში საქართველოს ეკლესიას რომის ეკლესიასთან გაყრა არ დაუფიქსირებია. საკითხი შეიძლება ამოწურულად ჩაგვეთვალა, მაგრამ მაინც საჭიროდ მიგვაჩნია უფრო ნათლად წარმოვაჩინოთ საქართველოს საეკლესიო და უფრო ზოგადად კულტურულ-პილიტიკური ორიენტაციის საკითხი: რა იდეოლოგიური მიმდინარეობები, რა საეკლესიო დაპირისპირებები თუ პოლიტიკურ ძალთა ჭიდილი განსაზღვრავდა XI ს-ში ანუ აღმოსავლეთისა და დასავლეთის საეკლესიო გათიშვის მწვავე პერიოდში საქართველოს კულტურულ ორიენტაციას?

XI საუკუნე ქართული სახელმწიფოებრიობის თვითდამკვიდრების ერთერთი მნიშვნელოვანი ეპოქაა. ამიტომ ამ პერიოდში განსაკუთრებული სიმწვავე საეკლესიო დოგმატურ-კანონიკურმა საკითხებმაც შეიძინა. იმხანად საქართველოს საეკლესიო და პოლიტიკური წრეები ორი ძირითადი პრიორიტეტული მიმართულებით მოღვაწეობდა: ა) საქართველოს საეკლესიო და პოლიტიკური სუვერენიტეტის დამკვიდრება ბიზანტიური მასშტაბით და ბ) პოლიტიკური და კულტურული ჰეგემონის ადგილის დამკვიდრება კავკასიის მასშტაბით.

XI ს-ის დასაწყისიდანვე გართულდა საქართველოს ურთიერთობა ბიზანტიასთან. ბიზანტიის იმპერია ამ დროს მისი ძლიერების ზენიტში იმყოფებოდა და აღმოსავლეთში თავისი გავლენის გაძლიერებისათვის იღწვოდა. ბუნებრივია, ამან საქართველოს მზარდ სახელმწიფოებრივ ინტერესებთან კონფლიქტი განაპირობა. გარდა უშუალო სამხედრო ინტერვენციისა იმპერიის მხრიდან ადგილი ჰქონდა იდეოლოგიურ დაწოლას საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის, მისი მრწამსის ჭეშმარიტების ეჭვის ქვეშ დაყენებას, ამასთან ერთად საქართველოს ფარგლებს გარეთ არსებულ მონასტრებში ქართველი ბერების შევიწროვებასა და მათი იქიდან სრული განდევნის ცდას. ყოველივე ამას ბიზანტიური კულტურული დონის შესაბამისი იდეოლოგიური პლატფორმა და ადეკვატური პასუხი ესაჭიროებოდა საერთაშორისო მასშტაბით. ამ ისტორიული ამოცანის ყველაზე თვალსაჩინო იდეოლოგი და იმავდროულად მისი დიპლომატიურ ასპარეზზე განმახორციელებელი იყო ათონის ქართველთა მონასტრის ბერი გიორგი მთაწმინდელი. გიორგი მთაწმინდელი სამეფო სახლის წევრებთან ერთად აწარმოებდა საერთაშორისო მოლაპარაკებებს კონსტანტინოპოლის საიმპერატორო კართან. სხვათა შორის, იგი 1054 წელს საქართველოს მეფე ბაგრატ IV-სთან ერთად კონსტანტინოპოლში იმყოფებოდა. თუნდაც ეს ფაქტი საკმარისია იმისათვის, რომ გამოვრიცხოთ შესაძლებლობა იმისა, რომ კარდინალ ჰუმბერტსა და პატრიარქ მიხეილ კერულარიოსს შორის დატრიალებული კონფლიქტის პერიპეტიები ქართველი მოღვაწეობის ყურადღების მიღმა დარჩა. გიორგი მთაწმინდელს არაერთგზის მოუწია ანტიოქიის პატრიარქებთან (იოანე, თეოდოსი, პეტრე) შეხვედრა და მათთან როგორც ზოგად საღვთისმეტყველო, ასევე საქართველოს ეკლესიის უფლებებისა და ღირსების დაცვაც. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის დაცვისას მის მესვეურთა პოზიცია გიორგი მთაწმინდელის მიერ გამოთქმული ასეთი იყო: “ამათ წმინდათა მოციქულთა (ანდრია პირველწოდებული და სიმონ კანანელი) განათლებულნი ვართ და ვინა თგან ერთი ღმერთი გვიცნობიეს, არღარა უარ გვიყოფიეს და არცა ოდეს წვალებისა მიმართ მიდრეკილ არს ნათესავი ჩვენი”. ან “ესე არს სარწმუნოება მართალი ნათესავისა ჩვენისა . და რაჟამს ერთგზის გვიცნობიეს არღარა მიდრეკილ ვართ მარცხლ, გინა მარჯულ და არცა მივ- დრკებით, თუ ღმერთსა უნდეს”. ან “იყო ჟამი, რომელ ყოველსა საბერძნეთსა შინა მართლმადიდებლობა არ ა იპოებოდა და იოვნევე გუთელ ეპისკოპოსი მცხეთას იკურთხა ეპისკოპოსად…”

ამგვარად, საქართველოს ეკლესიის ძირითადი იდეოლოგიური იარაღი იყო მტკიცება იმისა, რომ საქართველოს ეკლესია სამოციქულო ეკლესიაა აქ წმიდა ანდრია პირველწოდებულმა და სვიმონ კანანელმა იქადაგეს სარწმუნოება; რომ საქართველოს არასდროს გადაუხვევია მტკიცე მართლმადიდებლური (ქალკედონური მრწამსის) პოზიციიდან; და, რომ საქართველოს ეკლესიას მართლმადიდებლობა ბერძნებზე მტკიცედ დაუცავს, რის მაგალითადაც ხატთმებრძოლეობის ერესის არარსებობა იყო მიჩნეული. საგულისხმოა, რომ რომაელთა მრწამსი თითქმის იდენტური გამონათქვამით არის შეფასებული გიორგი მთაწმინდელის მიერ: “ხოლო ჰრომთა ვინა თგან ერთგზის იცნეს ღმერთი, არღარ ოდეს მიდრეკილ არიან და არცა ოდეს წვალება შემოსრულ არ მათ შორის”.

ამიერკავკასიაში ჰეგემონობისათვის ბრძოლის ძირითადი ასპარეზი სომეხთა და ქართველთა სარწმუნოებრივი დავა იყო. ეს დაპირისპირება იმავდროულად პოლიტიკური და კულტურული ორიენტიციის საკითხიც გახლდათ. თუ სომხური ეკლესიის პრონესტორიანულ და შემდეგ პრომონოფიზიტურ კურსს სპარსეთის ხელისუფლება უწყობდა ხელს (სპარსელთა მსგავსი იყო არაბების სარწმუნოებრივი პოლიტიკა კავკასიაში), საქართველოს ეკლესიის პოზიციები კავკასიაში ბიზანტიის პოლიტიკური უპირატესობის შესაბამისად ძლიერდებოდა.

XI ს-ის შუა წლებიდან ანისის სომხური სამეფოს დაცემასთან ერთად კავკასიაში პოლიტიკური ბრძოლის ასპარეზი სომხეთმა გაათავისუფლა. სამაგიეროდ აქ ჩამოყალიბდა მკვეთრად ანტიქალკედონიტური საეკლესიო მიმართულება ე.წ. ჩრდილოეთ სომხეთის მხარეთა სასულიერო სკოლა ძირითადად ახპატისა და სანაინის სამონასტრო ცენტრებში. ამ ეპოქის საქართველოს სასულიერო მიმართულება ძალზე დაკავებულია სწორედ ანტიმონოფიზიტური და კერძოდ ანტისომხურ-მონოფიზიტური დოგმატიკისა და პოლემიკის საკითხებით (რაზეც მოწმობს არაერთი თარგმნილი თუ ორიგინალური ძეგლი ასეთი ხასიათისა). ამ საეკლესიო დაპირისპირების შუქზე მთავარი ღერძი, რომელზეც საქართველოს ეკლესიის უპირატესობის თეორია იდგა, იყო მისი მტკიცე მართლმადიდებლური (ქალკედონური მრწამსის) პოზიცია, რომლის მხარდამჭერად და გამზიარებლად მას ოიკუმენური ეკლესია, მისი ხუთივე საპატრიარქო ესახებოდა.

1046 წელს ღრტილაში (სამხრეთ საქართველო, ჯავახეთის მხარე) გამართულ ქართველ-სომეხთა საეკლესიო პაექრობაზე სომხური მონასტრის მარმაშენის წინამძღვარმა სოსთენმა მასთან საპაექროდ საგანგებოდ მოყვანილ ქართველ ბერს ექვთიმე გრძელს ნიშნის მოგებით ჰკითხა: ნუთუ ჩემთან საპაექროდ იერუსალიმიდან ჩამოხვედიო. ეს შეკითხვა ექვთიმე გრძელმა თავისი ძირითადი დებულების საქართველოს საეკლესიო მრწამსის საყოველთაობის (კათოლიკურობის) საილუსტრაციოდ გამოიყენა. მან ასე შემოატრიალა მის მიმართ დამცინავად დასმული შეკითხვა: “მე უკუე პირველად მოვალ წმიდით ქალაქით იერუსალიმით… და მიერ ანტიოქიით და ჰრომით საყდრით წმიდისა პეტრე მოციქულთა თავისა და მერმე ალექსანდრიით… და მერმე კონსტანტინოპოლით… ხოლო შენ ვინა მოხვალ არა უწყი, არგანათ და შარმაშენით მოხუალა?…” ერთი მხრივ, მთელი საქრისტიანოს საპატრიარქო ცენტრები და, მეორე მხრივ, განკერძოებით მდგარი სომხური ნაციონალური ეკლესიის სასულიერო ცენტრები. აი ეს ოპოზიცია იყო ამ პაექრობაში საქართველოს მხარის ძირითადი დასაყრდენი პოზიცია.

როგორც ვხედავთ, როგორც ბიზანტიურ, ისე კავკასიურ ასპარეზზე საქართველოს სახელმწიფო და ეკლესია თავის პოზიციებს იცავდა და ამყარებდა იმის მტკიცებით, რომ მისი მრწამსი საყოველთაო-კათოლიკური მრწამსის შესაბამისია. ამდენად იგი ძალზე დაინტერესებული იყო ქრისტიანული ეკლესიის ერთიანობის იდეის შენარჩუნებითა და ურღვეობით. ხოლო რომის ეკლესია მისთვის ჭეშმარიტი მართლმადიდებლობის ბურჯის სტატუსს ინარჩუნებდა. გავიხსენოთ, VII ს-ის ქართულ-სომხური საეკლესიო განხეთქილების დროსაც იმჟამინდელ ქართლის კათალიკოსს კირიონს რომის პაპის გრიგოლ დიდისადმი მიუწერია წერილი. კირიონის ამ მიმართვას რომის ეკლესიის თავისადმი საქართველოს ეკლესიისათვის დიდი მორალური მნიშვნელობა ჰქონდა.

ვფიქრობ, ამ იდეოლოგიური მიმართულებების შუქზე უნდა იქნას განხილული ის პოზიცია, რომელიც გიორგი მთაწმინდელმა გამოთქვა 1065 წელს იმპერატორ კონსტანტინე X დუკასთან საუბარში. იმპერატორი გიორგი მთაწმინდელს რომაული და ბერძნული საკლესიო ტრადიციათა განსხვავების მიზეზების ახსნას თხოვს. საუბარი რომაელი და სომეხი სასულიერო პირების თანდასწრებით მიმდინარეობდა. დასმული იყო კონკრეტული კითხვა: რით აიხსნება, რომ ბერძნული და მასთან ერთად ქართული საეკლესიო ტრადიციით ზიარების წესი (საფუარიანი პურითა და წყალდართული ღვინით) განსხვავდება ზიარების რომთა წესისაგან. გიორგი მთაწმინდელს სრულიად ჩამოყალიბებული პოზიცია ჰქონია ამ საკითხთან დაკავშირებით: ”ხოლო ჰრომთა ვინა თგა ერთგზის იცნეს ღმერთი არღარაოდეს მიდრეკილ არიან და არცა ოდეს წვალება შემოსრულ არს მათ შორის”. და ამიტომ, როგორც მოციქულთა თავმა პეტრემ შეწირა უსისხლო მსხვერპლი,… “ეგრეთ აღასრულებენ იგინი… და არარა არს ამას შინა განყოფილება , ოდეს სარწმუნოებ ა მართა ლ იყოს” . თ უ რომაელ შემთხვევაში ზიარების ცნობილი წესი მისი უშუალო მოციქულებრივი ტრადიციით იხსნებოდა და ერესის არარსებობის პირობებში განსაკუთრებულ სიმბოლურ დატვირთვას არ საჭიროებდა (იესო ქრისტეში ორი ბუნების ხაზგასასმელად), იგივე წესი სომხური სარწმუნოების (მონოფიზიტობის) პირობებში სრულიად მიუღებლად განიხილებოდა: “ბოროტსა სარწმუნოებასა სახელიცა ნუ ედებინ”. ამგვარად არის გამოთქმული გიორგი მთაწმინდლის მიერ სრულიად გამოკვეთილი, არა ორივე მხრით მაამებლური პოზიცია. კონტექსტი, ვფიქრობ, ნათელყოფს არა მხოლოდ იმას, რომ საქართველოს ეკლესია იმხანად სრულიად ლოიალური იყო რომის ეკლესიის მიმართ, არამედ იმასაც, რომ რომის ეკლესიას და მის ავტორიტეტს საქართველოსთვის იდეოლოგიური ფარის ფუნქცია ეკისრებოდა.

ამგვარად, მინდა ხაზი გავუსვა, რომ “საქართველო და რომი”- ამგვარი არც სარწმუნოებრივი და არც პოლიტიკური ოპოზიცია არ შემდგარა. პირიქით, საქართველოს პოლიტიკური და კულტურული ცხოვრების წარმმართველებს ჯერ რომის ეკლესიის ავტორიტეტი და შემდეგ (XIII ს-დან) მისი პოლიტიკური გავლენაც საქართველოს სახელმწიფოებრივი და კულტურული ორიენტაციის ერთერთ მნიშვნელოვან საყრდენად წარმოედგინათ.

სტატია აღებულია ჟურანლ დიალოგიდან

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s