გიორგი მაზნიაშვილი

გიორგი მაზნიაშვილი დაიბადა 1870 წელს კასპის რაიონის სოფ. სასირეთში. სათანადო სამხედრო განათლების გავლის შემდეგ რუსეთის არმიაში დაწინაურდა გენერლად. რუსულ წყაროებში ცნობილია მაზნიევად.

მან თავი 1904–1905 წლების რუსეთ–იაპონიის ომში გამოიჩინა, სადაც დაიჭრა. პეტერბურგის სამხედრო ჰოსპიტალში მას თავად იმპერატორის ქალიშვილები უვლიდნენ. ლაზარეთში გენერალი იმპერატორმა ნიკოლოზ II ინახულა, დააჯილდოვა იმპერიის უმაღლესი ჯილდოთი–წმინდა გიორგის ჯვრით და სასახლეში მიიწვია.

გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი მონაწილეობდა მსოფლიო ომშიც, სადაც მძიმედ დაიჭრა პოლონეთის ფრონტზე. 1917 წლის დეკემბერში ბრუნდება სამშობლოში და ქმნის ორ ეროვნულ დივიზიას. 1918 წელს კავკასიის კომისარიატმა მას დაავალა თბილისის დაცვა დემორალიზებული და თურქეთის ფრონტიდან ქაოტურად უკან დამხევი რუსი ნაწილებისგან. „ამ უკან დახეულ რუსეთის ჯარებს გზა თბილისზე ჰქონდათ. მიაღწევდნენ თბილისამდე და როგორც მტერი ალყაშემორტყმულ ქალაქს, გვიდგენდნენ სხვადასხვა მოთხოვნებს. ერთხელ ისიც კი მოითხოვეს, რომ ამიერკავკასიის მთავრობა გადამდგარიყო და ხელისუფლება ჩაებარებინა არმიის საოლქო ყრილობას“ (მაზნიაშვილის მოგონებებიდან). ცხადია, ამ ძალებს ბოლშევიკები იყენებდნენ საქართველოს ხელში ჩასაგდებად. მაზნიაშვილმა შეძლო ამ საფრთხის არიდება ჯავშან–მატარებლით და ქართველ მუსლიმთა კავალერიის პოლკით.

წლის ბრესტის ზავის პირობებით თურქეთს გადაეცა აჭარა. თუმცა მათ ეს არ იკმარეს–შეიჭრნენ გურიაში და ოზურგეთს მიადგნენ. სახალხო ლაშქრის, პარტიზანების და საჯარო ნაწილების მობილიზაციის საფუძველზე მაზნიაშვილმა არამცთუ გურია გამოსტაცა ხელიდან თურქებს, არამედ მოიპოვა რა გამარჯვება ჩოლოქის ბრძოლაში, ბათუმიც გაანთავისუფლა. ამავე წლის 18 ივნის იგი აფხაზეთის გენერალ–გუბერნატორად და საქართველოს რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების უმაღლეს მთავარსარდლად დაინიშნა. ქართული ჯარით, სახალხო გვარდიით და კავალერიით, რომელშიც 300 აფხაზი ირიცხებოდა, ჩაახშო პრო–ბოლშევიკური აჯანყება. შემდგომ, სოჭის კონფლიქტის პირველ ფაზაში, შეიჭრა ჯიქეთის ტერიტორიაზე და თეთრგვარდიელ გენერალ მოისეევის ნაწილებისგან ერთმანეთის მიყოლებით 22 ივნისს, 2, 6 და 26 ივლისს გაანთავისუფლა გაგრა, ადლერი, სოჭი და ტუაფსე. 1918 წლის ოქტომბერ–დეკემბერში იყო თბილისის გენერალ–გუბერნატორი. ამავე წლის დეკემბერში სომხეთ–საქართველოს ომისას წარმატებით დაიცვა სამხრეთ საზღვარი გენერალ დროს ნაწილებისგან. 28 დეკემბერს კი 3500 კაციანი შენაერთით დაღამებისას სრულმასშტაბიანი შტურმით აიღო შულავერი და რამდენიმე სოფელი. 1919 წელს იყო ახალციხე–ახალქალაქის გენერალ–გუბერნატორი. 1921 წლის შავი თებერვლისას იცავდა ფონიჭალის რაიონს სომხეთიდან შემოჭრილი რუსეთის XI ბოლშევიკური არმიის ნაწილებისგან.

წლის მარტში თურქებმა კვლავ დაიკავეს ბათუმი. ქართველმა ბოლშევიკებმა დახმარება მას სთხოვეს. თუმცა ორჯონიკიძემ პირდაპირ განუცხადა, რომ: „როგორც მენშევიკი გენერალი, შენ გამოცხადებული ხარ კანონგარეშედ და ნებისმიერს შეუძლია შენი დახვრეტა. ამიტომ გადმოდი ბოლშევიკების მხარეს.“ მაზნიაშვილმა უპასუხა: „მე არც მენშევიკი და არც ბოლშევიკი გენერალი ვარ. მე ქართველი გენერალი ვარ“. მან სასწრაფოდ შეიმუშავა გეგმა, გამოაცხადა ქართული არმიის ნაშთების მობილიზაცია და განდევნა თურქები აჭარიდან იქამდე, სანამ ჟლობას კავალერია ბათუმს მიაღწევდა.

მისი ღვაწლის მიუხედავად, 1923 წელს წითელი ტერორისას იგი დააპატიმრეს. ორი წლის შემდეგ გენერალი გამოიყვანეს სიკვდილმისჯილთა საკნიდან და გადაასახლეს ირანში, საიდანაც საფრანგეთში გადავიდა. იქ სდებდნენ უსაფუძვლო ბრალს, რომ თითქოს მან აცნობა საბჭოთა ხელისუფლებას 1924 წლის ამბოხების შესახებ. ნოე ჟორდანიას იგი სწერდა: „გიორგი მაზნიაშვილი უმალ მოკვდება, ვიდრე უღალატებს სამშობლოს“. მაგრამ საზღვარგარეთ დიდხანს არ უცხოვრია. სამშობლოში დაბრუნების ნებართვა ითხოვა და რამოდენიმე წლის მერე საბჭოთა ხელისუფლებასთან ხანგრძლივი მოლაპარაკების შედეგად, მიეცა უკან დაბრუნების უფლება. სამშობლოში გენერალს უამრავი უსიამოვნება შეხვდა. არ მისცეს სამსახური, არ დაუნიშნეს პენსია. უსახსროდ დარჩენილი იგი დასახლდა მშობლიურ სოფელში, მოშორდა პოლიტიკურ ცხოვრებას და გლეხურ მეურნეობას მიყო ხელი. 1937 წლის მასობრივი ტერორისას გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი დააპატიმრეს და ყოველგვარი გასამართლების გარეშე დახვრიტეს. მისი საფლავის ადგილსამყოფელი უცნობია.

ბრალდება, რომელიც გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის დისკრედიტაციისათვის შეითითხნა

ნინო ყიფშიძე

გიორგი მაზნიაშვილმა მთელი სიცოცხლე საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენასა და დაკარგული თავისუფლებისთვის ბრძოლას შეალია. საბჭოთა ხელისუფლებამ მას სამჯერ მიუსაჯა სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა. მართალია, მაზნიაშვილი დახვრეტას ორჯერ გადაურჩა, მაგრამ მესამედ განაჩენი სისრულეში იქნა მოყვანილი და 1937 წლის სექტემბერს “ტროიკის” საბოლოო გადაწყვეტილებით იგი დახვრიტეს.
წლების შემდეგ გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის ვაჟი, სამამულო ომის ინვალიდი ბორის მაზნიაშვილი ლეონიდ ბრეჟნევის სახელზე აგზავნის მიმართვას და ითხოვს მამის, გიორგი მაზნიაშვილის საქმის გადახედვასა და რეაბილიტაციას:
“ვითხოვ, გადაიხედოს გიორგი მაზნიაშვილის საქმე და რეაბილიტირებულ იქნას იგი. ამას სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს ჩემთვის, როგორც სამამულო ომის მონაწილისთვის და ასევე მისი შვილიშვილისთვის”…
ბორის მაზნიაშვილი მამის სიკვდილით დასჯას ლავრენტი ბერიას აბრალებს და აღნიშნავს, რომ ლავრენტი ბერიამ გენერალი მაზნიაშვილი სერგო ორჯონიკის მაკომპრომეტირებლად დააპატიმრა და დახვრიტა.
“მამაჩემი სამხედრო მოსამსახურის შვილი იყო. მან იუნკერთა სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ოფიცრის წოდება მიიღო, 1905 წელს კი რუსეთ-იაპონიის ომში მოხალისედ წავიდა. 1914 წელს იმპერიალისტურ ომში მონაწილეობდა, რომლის დამთავრების შემდეგ მამა ოქროს იარაღით დააჯილდოეს და გენერლის წოდებაც უბოძეს. 1917 წელს გამოცემული დეკრეტის მიხედვით, ყველა მეომარი სამშობლოში უნდა დაბრუნებულიყო და, შესაბამისად, მამაჩემიც საქართველოში ჩამოვიდა. მენშევიკურმა მთავრობამ გიორგი მაზნიაშვილი თავისი არმიის რიგებში მიიწვია. ამ პერიოდში მას ორჯერ მოუწია ბრძოლა ახალციხესა და ოზურგეთში თურქების წინააღმდეგ. გიორგი მაზნიაშვილი მენშევიკური მთავრობის რიგებში დიდი ნდობით არ სარგებლობდა, რადგან მენშევიკური პარტიის წევრი არასდროს ყოფილა.
საბჭოთა ხელისუფლების გამარჯვების შემდეგ გენერალი მაზნიაშვილი თავის ერთგულ პირებთან ერთად ბოლშევიკების მხარეს გადავიდა და მეთერთმეტე არმიის კვალდაკვალ საქართველოს თურქი დამპყრობლებისაგან განმათავისუფლებელ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას იღებდა. ბათუმისა და მთელი აჭარის თურქებისაგან გათავისუფლებას სწორედ მაზნიაშვილი ხელმძღვანელობდა. ამის შემდეგ ამხანაგმა ორჯონიკიძემ გენერალ მაზნიაშვილს დაავალა, თბილისში სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო და საბჭოთა საქართველოს პირველი დივიზიის ფორმირებას შესდგომოდა. ორჯონიკიძის დავალებით მას საქართველოდან გაქცეული ყოფილი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლების წინააღმდეგ ბრძოლებისთვისაც უნდა ეხელმძღვანელა, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლების დამხობას ცდილობდნენ. მენშევიკების რიგებიდან ერთ-ერთ დაკავებულს წერილი აღმოუჩინეს, რომელშიც ჩამოთვლილი იყო იმ ადამიანების გვარები, ვისზეც ყოფილი მენშევიკური მთავრობა იმედს ამყარებდა. ამ სიაში მამაჩემიც გახლდათ. იგი დააპატიმრეს, მაგრამ როგორც უდანაშაულო, მალევე გაათავისუფლეს.
1926 წელს მამა საზღვარგარეთ ოფიციალურად გაემგაზვრა, სადაც ორი წელი დაჰყო. სავარაუდოდ, სერგო ორჯონიკიძისგან, მას საგანგებო დავალება ჰქონდა. თუმცა ქართულმა ემიგრაციამ გიორგი მაზნიაშვილი არ მიიღო. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ, 1929 წელს იგი პენსიაზე გავიდა. 1937 წელს მამა და ძმა დამიპატიმრეს. მათი ბედის შესახებ კარგა ხანს ცნობილი არაფერი იყო. 1957 წელს ჩემი ძმა რეაბილიტირებულ იქნა. მიმაჩნია, გიორგი მაზნიაშვილი ლავრენტი ბერიას მოწოდებით დააპატიმრეს, რომელიც სერგო ორჯონიკიძის შესახებ მაკომპრომეტირებელ მასალებს აგროვებდა. გიორგი მაზნიაშვილს კი, როგორც უკვე აღვნიშნე, ორჯონიკიძე ენდობოდა”. – ბორის მაზნიაშვილის ეს წერილი და მამის რეაბილიტაციის მოთხოვნა გახდა გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის საქმის გადახედვის მიზეზი.
გიორგი მაზნიაშვილი 1872 წელს ქალაქ თბილისში იყო დაბადებული, 1937 წლის 5 მაისს, ბ. ლეჟნევის ჩვენების საფუძველზე, დააპატიმრეს და 7 სექტემბერს კი დახვრეტა მიუსაჯეს. მოწმის ჩვენებიდან ირკვევა, რომ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არმიის გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საბჭოთა რუსეთის წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლებში. იგი პოლკოვნიკ თუხარელთან ერთად წითელი არმიელებისა და კომუნისტების დახვრეტას ხელმძღვანელობდა. გიორგი მაზნიაშვილის მთავარ საქმეში ინახება აგენტურული ცნობა, რომელშიც მოყვანილია გენერლის ანტისაბჭოური მოსაზრებები.
საქმის მსვლელობის პროცესში დადგინდა, რომ გიორგი მაზნიაშვილი რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალი იყო. იგი საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, საბჭოთა ხელისუფლების წინადადებით, საქართველოს მსროლელთა დივიზიის ფორმირებას შეუდგა, პარალელურად კი კონტრრევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა, რის გამოც გენერალი მაზნიაშვილი 1921 წლის 6 ოქტომბერს დააპატიმრეს და სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯეს. თუმცა დახვრეტა ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთით შეუცვალეს, საბოლოოდ კი, ამინისტიის შედეგად, იგი 1923 წელს გაათავისუფლეს.
გიორგი მაზნიაშვილი ციხეში და გათავისუფლების შემდეგაც კონტრრევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა. ამიტომაც გენერალი კვლავ დააპატიმრეს და კვლავ დახვრეტა მიუსაჯეს. თუმცა დახვრეტას მაზნიაშვილი ამჯერადაც გადაურჩა. რამდენიმეთვიანი პატიმრობის შემდეგ, იმავე წლის მაისში, გენერალი ბაქოს გავლით თეირანში გაემგზავრა. მაზნიაშვილმა ვერ მოახერხა თეირანში სამსახურის დაწყება და ამიტომაც წერილით პარიზში ემიგრაციაში მყოფ სპირიდონ კედიას დაუკავშირდა. მალევე გიორგი მაზნიაშვილმა პარიზში გასამგზავრებლად საფრანგეთის საელჩოს დახმარებით ვიზა, პასპორტი და 2000 ფრანკი მიიღო. ქართულმა პოლიტიკურმა ემიგრაციამ საფრანგეთში ჩასული გენერალი დიდი პატივით მიიღო. მას 1000 ფრანკი გადასცეს და ასევე ხელფასის სახით ყოველთვიურად 500 ფრანკი დაუნიშნეს.
პარიზში ყოფნის დროს, საქართველოს ემიგრაციული მთავრობის დავალებით, გიორგი მაზნიაშვილი საფრანგეთის გენერალურ შტაბთან და გენერალ ფურნესთან ეწეოდა მოლაპარაკებებს სამხედრო დახმარებისთვის, რათა საქართველოში კვლავ აღედგინათ ლეგიტიმური ხელისუფლება.
მაზნიაშვილის პარალელურად ირაკლი წერეთელი ინგლისის მთავრობასთან ცდილობდა მოლაპარაკებას, მაგრამ ეს მცდელობები უშედეგო აღმოჩნდა. საფრანგეთსა და ინგლისიდან ქართველებმა სამხედრო დახმარების შესახებ უარი მიიღეს. 1924 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ აჯანყება ჩაახშო.
საქართველოდან გაქცეული ამბოხებულების დასახვედრად და დასახმარებლად გიორგი მაზნიაშვილი თურქეთში გაემგზავრა. თუმცა მანამდე იგი პარიზში დიდ მთავარ ნიკოლოზ რომანოვს შეხვდა, რომელმაც ამბოხებულების დასახმარებლად 10 000 ფრანკი გადასცა.
“დიდებულმა თავადმა გაიგო რა საქართველოში მომხდარი ამბები, ჩემთან ნდობით აღჭურვილი პირი გამოგზავნა და მთხოვა, თურქეთში გამგზავრებამდე მასთან შემევლო. ამილახვართან ერთად ნიკოლოზ რომანოვთან მივედი. იგი საქართველოში არსებული ვითარების შესახებ კარგად იყო ინფორმირებული… მეორე დღესვე ნიკოლოზ რომანოვმა ამილახვრის ხელით 10 000 ფრანკი გამომიგზავნა საქართველოდან გამოქცეული მეომრების დასახმარებლად. თურქეთში გასამგზავრებლად მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებმა თურქეთის ვიზა, 2000 ფრანკი გადმომცეს და გამაფრთხილეს, ამბოხებულთათვის ვიზებს ელჩ კოწია გვარჯალაძის სახელზე გამოგზავნიდნენ”… – დასძენს გიორგი მაზნიაშვილი გამოძიებისთვის მიცემულ ჩვენებაში.
მისი ჩვენებიდან ასევე ირკვევა, რომ რამდენიმე დღეში მიიღეს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის დეპეშა, რომელიც თავის რაზმთან ერთად დახმარებას ითხოვდა. პარიზიდან ელჩ კონსტანტინე გვარჯალაძეს 200 ვიზა და 10 000 ფრანკი გაუგზავნეს, მაგრამ ეს თანხა გიორგი მაზნიაშვილის თანხასთან ერთად საკმარისი არ აღმოჩნდა აჯანყებულთა შესამოსად და საფრანგეთში გასამგზავრებლად. ამიტომაც გიორგი მაზნიაშვილის ორგანიზატორობით საქართველოდან დევნილთა დასახმარებლად კომიტეტი შეიქმნა, რომელიც მსურველთაგან შემოწირულობებს შეაგროვებდა. კომიტეტმა 123 დევნილი მიიღო, მათ შორის ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილის რაზმელებიც.
“საქართველოდან პირველად 40 ადამიანი მივიღეთ. ამის შემდეგ კი ელმავლით ჩოლოყაშვილის რაზმი და აღმოსავლეთ საქართველოდან დევნილები ჩამოვიდნენ. ყოველი მათგანი შემოგლეჯილი ტანსაცმლითა და უსახსროდ იყო. საჭირო გახდა ამ ჯგუფის ევროპულ სამოსში გამოწყობა და მარსელში გამგზავრება.Mთითქმის ერთი თვე მომიწია სტამბულში დარჩენა. პატარ-პატარა ჯგუფებად, როგორც იქნა, ჩამოაღწიეს დევნილებმა, ამის შემდეგ მეც დავბრუნდი პარიზში”. – ვკითხულობთ მაზნიაშვილის ჩვენებაში.
1925 წელს გიორგი მაზნიაშვილმა პარიზში საბჭოთა კავშირის საელჩოდან შუამდგომლობა მოითხოვა საქართველოში დასაბრუნებლად. მისი მოთხოვნა დააკმაყოფილეს და გენერალი მაზნიაშვილი სამშობლოში დაბრუნდა.
საქართველოში გამომგზავრებამდე გიორგი მაზნიაშვილი საქართველოს ემიგრაციული მთავრობის წარმომადგენლებს – რამიშვილს, გეგეჭკორს, ერაძეს შეხვდა. გიორგი მაზნიაშვილს ამჯერადაც საგანგებო დავალება ჰქონდა: საბჭოთა კავშირზე ევროპის რომელიმე ქვეყნის თავდასხმის შემთხვევაში გენერალი თავის სამხედრო ძალასთან ერთად ბათუმში განლაგდებოდა და ბათუმიდან ეცდებოდა თბილისზე შეტევას. ეს გეგმა შემდგომში ვერ განხორციელდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გიორგი მაზნიაშვილი 1937 წელს დააპატიმრეს.
სხვა ბრალდებებთან ერთად “ჩეკამ”, მისი პიროვნების დისკრედიტაციისთვის, ეროვნულ გმირს ბრალი, როგორც აფხაზეთის გენერალგუბერნატორს, მარადიორობასა და ქალების გაუპატიურებაშიც წაუყენა და აფხაზეთთან დაკავშირებული პრობლემებიც მიაწერა.
“ეროვნული გვარდიის მოღვაწეობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. ის გენერალ მაზნიაშვილის დივიზიამ შეცვალა და ამ წუთიდან იწყება აფხაზეთის ტრაგედია. მაზნიაშვილის დივიზია განსაკუთრებული სიმკაცრითა და შეუწყნარებლობით გამოირჩეოდა. დივიზიის წევრები აფხაზეთის მშვიდობიან სოფლებში იჭრებოდნენ, ძარცვავდნენ მოსახლეობას და აუპატიურებდენენ ქალებს”…
ამგვარი ინფორმაცია დევს მაზნიაშვილის საქმეში.
გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის საქმის ხელახალი გადახედვისას შემდეგი სახის დასკვნა დაიდო: გიორგი მაზნიაშვილი იყო სამეფო და მენშევიკური ხელისუფლების გენერალი; ბოლშევიკების წინააღმდეგ აქტიურ ბრძოლას ეწეოდა; მაზნიაშვილი საფრანგეთში გაქცეული ყოფილი მენშევიკური მთავრობის სამსახურში იდგა ყოველთვის; საბჭოთა ხელისუფლების დამხობას ცდილობდა და ამ მიზნით საფრანგეთის გენერალურ შტაბთან თანამშრომლობდა; მოლაპარაკებებს ეწეოდა აგრეთვე რუსეთის იმპერიის წარმომადგენელ ნიკოლოზ რომანოვთან; საბჭოთა საქართველოს მტრები სწორედ გიორგი მაზნიაშვილის მიერ იქნა შეფარებული და საფრანგეთში გამგზავრებული; გიორგი მაზნიაშვილმა პირობა მისცა საქართველოს ყოფილი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებს, რომ სამხედრო ინტერვეციის შემთხვევაში, საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას მიიღებდა. ამ ბრალდებებიდან გამომდინარე გენერალ გიორგი მაზნიაშვილს “ჩეკამ” სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯა და განაჩენიც სისრულეში მოიყვანა.
რაც შეეხება გიორგი მაზნიაშვილის ვაჟის მოთხოვნას, მამის საქმის გადახედვის შესახებ, მას 1979 წლის 3 აპრილს ეცნობა, რომ გიორგი მაზნიაშვილი 1937 წელს დასაბუთებულად იქნა სიკვდილით დასჯილი და გაპროტესტების საფუძველი არ არსებობდა… – ამ დასკვნას ხელს პროკურორი ა. ბარაბაძე აწერს.

წყარო: ჟურნალი “საარქივო მოამბე” N 2

გიორგი კვინიტაძე

გიორგი კვინიტაძე

გიორგი ივანეს ძე კვინიტაძე (ნამდვ. გვარი – ჩიქოვანი. (1874 ― 1970), ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი. დაიბადა 1874 წელს დაღესტანში. დაამთავრა თბილისის კადეტთა კორპუსი და პეტერბურგის ფეხოსანთა სასწავლებელი.

1894 წელს უკვე ოფიცერია. სამხედრო სამსახური მან დაიწყო ვლადიკავკაზის 153–ე პოლკში. შემდეგ მსახურობდა პოლონეთში. 1904 წელს მან საკუთარი სურვილით მონაწილეობა მიიღო რუსეთ-იაპონიის ომში. 1910 წელს კაპიტნის წოდებით დაამთავრა რუსეთის გენერალური შტაბის აკადემია და სამსახური დაიწყო კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბში. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) დროს, 1916 წელს კვინიტაძეს მიენიჭა იმპერატორის არმიის პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება და დაინიშნა კავკასიის ახლადშექმნილი მე–4 მსროლელი დივიზიის მეთაურად.

იგი აქტიურად მონაწილეობდა არზრუმის (ერზერუმის) ციხის აღებაში,რისთვისაც დაჯილდოვდა წმ.გიორგის მე-4 ხარისხის ორდენით. რუსეთის 1917 წლის რევოლუციას კვინიტაძე გენერალ–მაიორის წოდებით შეხვდა.

1918 წელს,როდესაც საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, გენ. კვინიტაძე საკუთარ სამშობლოში დაბრუნდა ერთადერთი მიზნით,რომ ჩამდგარიყო სამშობლოს სამსახურში, ეღვაწა დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს და ქართული ეროვნული არმიის მშენებლობისათვის.

1918–1921 წწ. განმავლობაში იგი არაერთხელ დაინიშნა საქართველოს შეიარაღებული ძალების სარდლად. ამავე პერიოდში მან უდიდესი წვლილი შეიტანა ქართული არმიის ჩამოყალიბებაში და გაწვრთნაში.

გიორგი კვინიტაძემ დაარსა თბილისის სამხედრო სასწავლებელი, რომელიც საკმაოდ პრესტიჟული სასწავლებელი გახდა. სამხედრო სასწავლებელში ახალგაზრდა ინტელიგენციის წარმომადგენლებთან ერთად სწავლობდნენ უძველესი და გამოჩენილი გვარის შვილებიც. ამის მაგალითად შეიძლება დასახელდეს სამეგრელოს მთავართა შთამომავალი მიხეილ დადიანი.
გენ. კვინიტაძე ძალ–ღონეს არ იშურებდა იმისათვის, რომ ქართული ჯარი გამხდარიყო თანამედროვე არმიების დარი და რამდენად სამწუხაროა, რომ მის ტიტანურ ძალისხმევას ზერელედ უყურებდა იმდროინდელი ხელისუფლება,რომელიც გენ. კვინიტაძის წამოწყებებს უგულისყუროდ ექცეოდა. 1921 წელს, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის ხელყოფის შემდეგ, გიორგი კვინიტაძემ დასტოვა სამშობლო.

გამოცდილი მხედართმთავარი, ღირსეული მეომარი, რუსეთის იმპერატორიის არმიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი და საქართველოს ერთგული შვილი ისე გარდაიცვალა, რომ საკუთარ სამშობლოში დაბრუნება აღარ ეღირსა. მთელი დარჩენილი ცხოვრება მან საფრანგეთში გაატარა.

გენერალი გიორგი კვინიტაძე ღრმად მოხუცებული , 1970 წლის 7 აგვისტოს პარიზის მახლობლად, დაბა შატუში გარდაიცვალა. 1985 წელს, პარიზში, გამომცემლობა YMCA-PRESS-მა დასტამბა გ.კვინიტაძის მემუარები რუსულ ენაზე (МОИ ВОСПОМИНАНИЯ В ГОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ 1917-1921).

აღსანიშნავია, რომ ფრანგული კინოს ვარსკვლავი მარიამ დ’აბო გენერალ კვინიტაძის შვილიშვილია.

დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას

დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას

აკაკი ბაქრაძე

ქრისტოფორო კასტელი 31 წლის ვაჟკაცი იყო, როცა იგი 1628 წელს საქართველოში ჩამოვიდა და 57 წლის ჭარმაგმა კაცმა დატოვა ჩვენი ქვეყანა. სხვის ქვეყანაში 26 წლის მანძილზე გატარებულ მძიმე ცხოვრებას იგი დაუსნეულებია. თავად გვაუწყებს _ «რადგან სრულიად დასნეულებული ვიყავი, შევეცადე დავბრუნებულიყავი სამშობლოში» (გვ. 99) და დაბრუნებულა კიდეც.

ქრისტოფორო კასტელის საქართველოს ცხოვრების არც ერთი მოვლენა არ დარჩენია შეუმჩნეველი და ჩვენი ისტორიისათვის ფასდაუდებელი განძი დაგვიტოვა. როცა კასტელის ჩანახატებსა და ჩანაწერებს ეცნობით ერთ-ერთი უპირველესი გრძნობა, რომელიც მაშინვე გაგიჩნდებათ, გახლავთ სინანულის გრძნობა: შესწავლილი და დაწერილი არ არის ქართული დიპლომატიის ისტორია.
XVII საუკუნის საქართველოში სამი დიდი სახელმწიფო კაცი მოღვაწეობს: გიორგი სააკაძე, ხოსრო-მირზა ბაგრატიონი ანუ როსტომ მეფე და ლევან მეორე დადიანი.
ქრისტოფორო კასტელიმ დაგვიტოვა სამივე სახელმწიფო მოღვაწის პორტრეტი.
სამივეს ერთი მიზანი ჰქონდა: დაშლილ-დაქუცმაცებული საქართველოს გაერთიანება, მაგრამ ჩვენს მეცნიერებას არ აუხსნია და არ განუმარტავს უმთავრესი: როგორ მოხდა, რომ ამ სამმა კაცმა საერთო ენა ვერ გამოძებნა და ერთი მიზნის მისაღწევად ცალ-ცალკე აწყდებოდნენ ღობე-ყორეს. არ აგვიხსნია, რომ ამ ერთიანობას ხელს უშლიდა არა მარტო პოლიტიკური და სოციალური სიტუაცია, არამედ ქართველი კაცის პიროვნული და ეროვნული ფსიქოლოგია. სწორედ ეს უკანასკნელი _ ქართველი კაცის პიროვნული და ეროვნული ფსიქოლოგია _ ისტორიული ასპექტით და თვალსაზრისით ყველაზე ნაკლებ (თუ სულ არა) გვაქვს შესწავლილი. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფსიქოლოგიის ასახსნელად არჩილმა და დავით გურამიშვილმა უტყუარი გასაღები დაგვიტოვეს.
არჩილი ბრძანებს:

ასრე სჭირს საქართველოსას
დიდებულთ, გინა მცირეთა,
აზვავდებია, იტყვიან:
«უჩემოთ ვინ იმღერეთა?

დავითი დასძენს:

ბევრნი ბევრს რასმე იტყოდენ,
მაგრამ ვინ მოუსმინებდა?
მეფე იყო და ბრძანებდა,
იქმოდა, რასაც ინებდა!

სხვათა შორის, ეს მწარე სიტყვები ვახტანგ მეექვსის მისამართით არის ნათქვამი.
როგორც ხედავთ, პირად პატივმოყვარეობას დაუძლევია საერთო-სახალხო, საერთო-ეროვნული ინტერესი.
კასტელის გიორგი სააკაძის სურათისათვის წაუწერია _ «ქართველთა ჯარის სარდალი, არაჩვეულებრივად ძლიერი და ყველაზე უფრო მტკიცე კაცი, მრავალ ომში სახელგანთქმული დიდი მოურავი» (გვ. 81). ძუნწი წარწერაა, თუმცა არსებითი ნათქვამია. ჩვენ სხვა გრძნობას აღგვიძრავს მისი სურათი, კამეჩის ქედივით ღონიერი კისრით და ცეცხლისმფრქვეველი თვალებით. გვახსენდება მარტყოფის გმირი, რომელმაც სასიკვდილოდ განწირული აღმოსავლეთ საქართველო ისევ სიცოცხლისკენ შემოაბრუნა და ბაზალეთის სამარცხვინო ომის ინიციატორი, როცა იღვრებოდა ძმების სისხლი დაუნდობლად და გამეტებულად და, რაც მთავარია, მტრის გასახარად. გვახსენდება კაცი, რომელიც შვილს იმეტებდა მამულისათვის, მაგრამ ამასთანავე ხან სპარსეთსა და ხან თურქეთში უაზროდ ფლანგავდა ნიჭს, ჭკუას, ენერგიას. განუკითხავი ბედისწერის სასწორზე შეგდებული ვაჟკაცი, რომლის სიცოცხლე თურქი ჯალათის ნაჯახმა დააღამა.
პოეტისათვის მეტად საყურადღებო რამ აქვს ნათქვამი ქრისტოფორო კასტელის გიორგი სააკაძეზე. გიორგი სააკაძე შურით აღვსილმა მტრებმა მოწამლესო. «მისი სიკვდილის შემდეგ, _ დასძენს კასტელი, _ მოწამლული გული მკერდიდან ამოიღეს ადამიანის გულში დასანერგად» (გვ. 81). მართალია, კასტელის არ სცოდნია ნამდვილად როგორ დაიღუპა დიდი მოურავი, მაგრამ სამაგიეროდ ეს ფრაზა რა მასალაა ლექსისათვის! რა ბედენაა მშრალი სიმართლე გიორგი სააკაძის მკერდიდან ამოღებულ მოწამლულ გულთან შედარებით?
რატომღაც ხოსრო-მირზა ბაგრატიონის ანუ როსტომ მეფის სურათი უწარწეროდ დაუტოვებია კასტელის. დღეს ვერავინ ახსნის ამას. შემთხვევითია იგი თუ გამიზნული. კათოლიკე ბერს იქნებ არ მოსწონდა გამაჰმადიანებული ქართველი. უჭკვიანესი და უცბიერესი კაცი, რომელმაც 93 წელიწადი იცოცხლა. ამ ხნის მანძილზე სულ ბეწვის ხიდზე იარა და ნაბიჯი ერთხელაც არ შეშლია. კაცი, რომლის ჭკუა გაწვდა ისპაჰანის ტარუღობას, ირანის ყულარაღასობას, ქართლის მეფობას, მაგრამ უკმარი აღმოჩნდა საქართველოს გასაერთიანებლად.

სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი

თუ როსტომ მეფის მიმართ ერთგვარი სიძუნწე გამოავლინა კასტელიმ, სამაგიეროდ ლევან დადიანისადმი გამოიჩინა გულუხვობა. მისი რამდენიმე სურათიაც დაგვიტოვა და კარგიც გვიამბო და ავიც. კასტელი ასე ახასიათებს ლევან დადიანს: «…კოლხელი მთავარი, ხალხის მმართველი, კეთილი, მზრუნველი, მოსარჩლე, სამართლიანი და გულმოწყალე. იგი გულუხვად ეხმარებოდა არა მარტო თავის ყმებსა და ქვეშევრდომებს, არამედ მეზობელი სამთავროების მცხოვრებთაც». (გვ. 43). მაგრამ ამ ჭეშმარიტად ნიჭიერ და სახელმწიფო მოღვაწეს უსაშველო ამპარტავნების ჭია ღრღნიდა, რამაც დაუნდობელი და სასტიკი გახადა.
ერთიმეორის მიყოლებით უსაშინელესი ამბები დატრიალდა ლევან დადიანის ოჯახში.
ჯერ იყო და პირველ ცოლს აფხაზეთის მთავრის სეტემან შარაშიას (შარვაშიძე) ასულს დარეჯანს ცხვირი, ენა და ყურები მოაჭრა და ასე გაუგზავნა უკან მამას. ასე იმიტომ განრისხებულა, რომ ქალისათვის დაუწამებიათ პაატა წულუკიას (წულუკიძე) მრუშობსო. ცოლს რომ გაუსწორდა, პაატა წულუკია შეიპყრო და სიმონ გურიელს გაუგზავნა ხელფეხშეკრული, ციხეში ჩაალპეო.

ლევან დადიანის ყოფილი მეუღლე დარეჯან შარაშია

ალბათ პირველი ცოლის თავიდან მოცილება გაუხარდა კიდეც ლევან დადიანს, რამეთუ სხვა უყვარდა: ღვიძლი ბიძის გიორგი ლიპარტიანის ახალგაზრდა თანამეცხედრე, ესეც დარეჯანი. ლევანმა, როგორც კი გააგდო დასახიჩრებული დარეჯან შარაშია, მაშინვე წაართვა ბიძას ცოლი. შეურაცხყოფის ელდამ მოკლა ლიპარტიანი.
ლევან დადიანის თვითნებობით და თავხედობით თავგაბეზრებულმა გურიის მთავარმა სიმონ გურიელმა, აფხაზეთის მთავარმა სეტემან შარაშიამ და იმერეთის მეფე გიორგიმ გადაწყვიტეს მიპარვით მოეკლათ სამეგრელოს მთავარი. ამ შეთქმულებას პაატა წულუკია თავკაცობდა. დაიქირავეს მკვლელი. გალაღებული ლევანი მეორე ქორწილს იხდიდა. საქორწინო სუფრასთან მჯდომს მიეპარა მკვლელი და შუბი აძგერა ზურგში. თითქოს სასიცოცხლო პირი აღარ უჩანდა, მაინც გადარჩა. სასიკვდილოდ გამიმეტესო და მთლად გაცოფდა ლევან დადიანი. სიმონ გურიელი შეიპყრო და თვალები დათხარა. პაატა წულუკია ქვემეხის ლულაში ჩატენა და ისე ააფეთქა. თავზარდაცემულმა იმერეთის მეფე გიორგიმ ერთგულება შეფიცა და თავი ამით გადაირჩინა. აფხაზეთის მთავარი კი ისედაც დასჯილი იყო შვილის გაუბედურებით.
ლევანის მეორე ცოლი დარეჯან ჭილაძე კი უავესი და უბოროტესი ქალი გამოდგა. ლევან დადიანისა და დარეჯან შარაშიას ორივე შვილი მოწამლა. თავად ოთხი შვილი ეყოლა, მაგრამ ერთი კუტი დაიბადა და მალე გარდაიცვალა. მეორე დამბლადაცემული იყო. ბოროტებისათვის თუ მიაგო უზენაესმა სამაგიერო.
ამ ამბების წაკითხვის შემდეგ ერთი მიბრძანეთ, რომელი მაკბეტის, რომელი რიჩარდის ვნებანი შეედრება ლევან დადიანის ვნებებს? მაგრამ ქართულ მწერლობაში ჯერ არავინ დაინტერესებულა ლევან დადიანის ბედით, ხასიათით, მისწრაფებით, თვისებით. ჯერ მხოლოდ მატიანის ფურცლები ინახავს სამეგრელოს მთავრის ბნელი ვნებებით სავსე ცხოვრებას.
პოლიტიკური თვალსაზრისით თუ შეხედავთ ლევან დადიანის ცხოვრებას, უნდა ითქვას, რომ პირად ცხოვრებაში თავზეხელაღებულმა და უზნეო კაცმა სამთავროში სანიმუშო სახელმწიფო წესრიგი დაამყარა. თან, რაც მთავარია, მთელი ცხოვრება საერთო ქართული ეროვნული შეგნება ამოძრავებდა. შეიძლება ამ შეგნებაში პირადი პატივმოყვარეობის გრძნობაც ერია (მთელი საქართველოს იმპერატორობაზე ოცნებობდაო _ ამბობს კასტელი), მაგრამ ამას არა აქვს ახლა არსებითი მნიშვნელობა. არსებითი ის არის, რომ იმიერ და ამიერ საქართველოს ერთიანობაზე ოცნებობდა. ამ მიზნით მიათხოვა მან თავისი ასული ძილისანი იმერეთის მეფე ბაგრატს და დაი მარიამი ქართლის მეფე როსტომს ანუ ხოსრო-მირზა ბაგრატიონს. ასე დამოყვრდა ორი კაცი _ ერთი ამიერ და მეორე იმიერ ქართველი, ერთი პოლიტიკური სიბრძნითა და ცბიერებით სავსე, მეორე – ამოურწყავი ენერგიითა და ვაჟკაცობით.

სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი

არქანჯელო ლამბერტი იუწყება ლევან დადიანის წესახებ _ «ეს მთავარი ჩვენს განათლებულ ქვეყანაში რომ აღზრდილიყო და სწავლა-განათლება ჩვენის საუკეთესო მასწავლებლებისაგან მიეღო, ვერც ერთი მთავარი მას ვერ აჯობებდა. უმოძღვროდ და უოსტატოდ, მხოლოდ ბუნების მადლით შეუთვისებია მას მარად საქებური ზნე-ჩვეულებანი». მათ შემაერთებელ ხიდად კი იდგა მე-17 საუკუნის საქართველოს პირველი მანდილოსანი მარიამ დადიანი. ამ ქალს არ აკლდა არაფერი _ არც დედაკაცური ხიბლი, არც ჭკუა, არც სათნოება, არც განათლება, არც შეგნება. და ამ სამთა კავშირის მიუხედავად, მაინც არ მოხდა უმთავრესი _ საქართველოს გაერთიანება. რატომ? ეს კითხვა ბურღავს ტვინს.
რატომ?
ალბათ იმიტომ, რომ 1625 წელს მარაბდაში გიორგი სააკაძე და ხოსრო-მირზა ბაგრატიონი ერთმანეთის მხარდამხარ კი არ იდგნენ, არამედ პირისპირ. რასაც ერთი აშენებდა, მეორე ანგრევდა. თუმცა პიროვნულად ერთმანეთი უყვარდათ. გიორგი სააკაძის გამჭრიახმა თვალმა იპოვა ისპაჰანის ქუჩებსა და მოედნებზე მოლაშლაშე ბრბოში უპატრონო და უსახლკარო ხოსრო-მირზა და დიდი პოლიტიკური ცხოვრების ასპარეზზე გამოიყვანა. როცა ოსმალეთში გიორგი სააკაძის ოჯახი გაანადგურეს, დიდი მოურავის გადარჩენილი შთამომავლობა საქართველოში ხოსრო-მირზა ბაგრატიონმა ანუ როსტომ მეფემ დააბრუნა და მამულებიც უბოძა. ასე ზრუნავდნენ ერთმანეთზე, როცა საქმე პირადულს ეხებოდა. მაგრამ როცა საქვეყნო საქმე ითხოვდა ერთიანობას, მაშინ პირისპირ იდგნენ და შეუბრალებლად იმეტებდნენ ერთი-მეორეს. ყველაზე სავალალო და ტრაგიკული კი ის არის, რომ გულის მიზანი ერთი ჰქონდათ _ საქართველოს ერთიანობა, ოღონდ გზას ირჩევდნენ სხვადასხვაგვარს. გზას, რომელიც მიზანს უფრო აშორებდა, ვიდრე აახლოვებდა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
როცა როსტომ მეფემ ანუ ხოსრო-მირზა ბაგრატიონმა მარიამ დადიანის შერთვა გადაწყვიტა, სამეგრელოს მთავარმა და ქართლის მეფემ საქორწინო შეხვედრა ხანისწყლის ხეობაში, ბაღდადთან ახლოს, კაკას ხიდთან (ისტორიული საჩხეიძეო) დათქვეს. ჭკუაში არ დაუჯდათ ეს იმერეთის მეფეს გიორგის და კახთა მეფეს თეიმურაზ პირველს. ასე განაჩინეს: ვიდრე როსტომ მეფე ჩამოვიდოდა, თავს დასხმოდნენ ლევან დადიანს და საქორწინოდ მოსული მაყრიონი ერთიანად გაეჟუჟათ. მაგრამ გიორგი მეფის თანამზრახველთა შორის მოღალატე აღმოჩნდა, იმერთა და კახთა მეფეების მზაკვრული განზრახვა ლევან დადიანს აცნობა. ლევან დადიანი ის კაცი არ იყო, ვინც მზაკვრობას ასე იოლად შეარჩენდა ვინმეს. სასწრაფოდ დაესხა თავს ხანისწყლის ხეობაში დაბანაკებულ გიორგისა და თეიმურაზს. იმერეთის მეფე გიორგი ტყვედ ჩავარდა, თეიმურაზ პირველმა კი გაქცევით უშველა თავს. მათი თანმხლები ლაშქარი კი პირწმინდად გაწყვიტა ლევან დადიანმა.
ქრისტოფორო კასტელიმ გიორგი მეფისა და თეიმურაზ პირველის პორტრეტებიც დაგვიტოვა. შეხედავ და თვალი ზედ დაგრჩება. მაგრამ რა? ერთმანეთის უაზრო ჟლეტაში იხარჯება მათი სულიერი და ხორციელი მშვენიერება.
ბრძოლა დამთავრებული იყო, როცა როსტომ მეფემ კაკას ხიდთან მოაღწია. ენით უთქმელი და კალმით აუწერელი საქორწინო ნადიმი გაიმართა. ილხენდა იმერი და ამიერი საქათრველო, მაგრამ არავის გახსენებია იქვე ჩახოცილი თანამოძმენი და მათი სისხლით დამბალი მიწა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
არც მარიამ დედოფალი ახსოვს ქართულ მწერლობას. ამ ქალის ბედში, როგორც სარკეში, არეკლილია მე-17 საუკუნის საქართველოს ბედი.
მთელი ცხოვრება გლოვაში გაატარა მარიამ დედოფალმა.

როსტომ მეფის მეუღლე დედოფალი მარიამი, ლევან დადიანის და

თავდაპირველად იგი სიმონ გურიელს მიათხოვეს. მერე სიმონ გურიელმა უკადრისი იკადრა: ღვიძლი მამა მამია გურიელი მძინარე დაკლა სარეცელში. მამის მოკვლავს არ ვაპატიებო, განრისხდა ლევან დადიანი (ქრისტოფორო კასტელი ამბობს _ «მშობლის მკვლელობა ხომ უფრო სასტიკია, ვიდრე მრუშობა»). გურიაში ილაშქრა. სიმონ გურიელი შეიპყრო და თვალები დათხარა. დაი მარიამი და დისწული, მცირეწლოვანი ოტია გურიელი შინ, ოდიშს წამოიყვანა.
მეორე ქორწინებით მითხოვდა მარიამ დედოფალი როსტომ მეფეს. მაშინ როსტომი სამოცდაათ წელს მიტანებული მოხუცი იყო. აიტანა ახალგაზრდა ქალმა ეს, რამეთუ საქართველოს ინტერესი ითხოვდა ამას. ერთადერთი ნუგეში შვილი იყო ოტია. როსტომ მეფესაც უყვარდა გერი. ღვიძლი შვილი არ ჰყავდა როსტომ და მისი მომავლის იმედი ოტია იყო. მაგრამ სხვაგვარად სჯიდა ბედისწერა: ოტია გურიელი მოულოდნელად გარდაიცვალა. დარჩნენ უძეოდ როსტომი და მარიამი. მაგრამ ამით არ დამთავრებულა მეფე-დედოფლის ოჯახური უბედურება. მემკვიდრედ იშვილეს ლუარსაბ ბატონიშვილი. თურმე არც ლუარსაბს ეწერა დიდი დღე. როსტომ მეფე «გატეხილი ხიდის» (აწინდელი წითელი ხიდის) მშენებლობის სანახავად წასულა. თან ახლდნენ მარიამი და ლუარსაბ. შეუჩნდა შვილობილი მამობილს _ სანადიროდ წავალო ტოლ-მეგობრებთან. გაუშვეს და უკან გულგანგმირული მოასვენეს ლუარსაბ ბატონიშვილი. არავინ უწყის როყიო ტყვია მოხვდა ლუარსაბს თუ საგანგებოდ ნასროლი. ჭორი დადიოდა, ბაადურ სომეხმა და შიოშ ქართველმა მოჰკლესო ლუარსაბ ბატონიშვილი, მაგრამ სიმართლე ვერავინ დაადგინა.
ასე ეწერა მარიამ დედოფალს, ძაძები არ უნდა გაეხადა.
დადიოდა შავოსანი დედოფალი საქართველოში და აშენებდა დანგრეულსა და იავარქმნილს. ბოლნისის ტაძარი შეაკეთებინა, რუისში ეკლესია განაახლა, ალავერდი შეამკო, თბილისში დაბლაციხესთან ეკლესია ააგო, სვეტიცხოვლის მორღვეული გუმბათი აღადგინა.
დადიოდა და აწერინებდა წიგნებს. მარიამისეული «ქართლის ცხოვრება» მისი ბრძანებით არის გადაწერილი.
დადიოდა და განიკითხავდა ქვრივ-ობლებს.
შენდებოდა ქრისტიანი საქართველო და მაჰმადიანი როსტომ მეფე თითქოს ვერაფერს ხედავდა. იჯდა თბილისში ირანის ყულარაღასი და ისპაჰანის ტარუღა და, მარიამ დედოფლის ხელით, აშენებდა ქრისტიან საქართველოს.
ბოლოს როსტომ მეფის საათმაც დარეკა და ღრმად მოხუცი 1658 წელს მიიცვალა იგი. როსტომ მეფე სპარსეთს წაასვენეს და დიდებით დაკრძალეს შაჰ-აბას პირველის გვერდით წმინდა ქალაქ ყუმში.
ასე წვანან ირანულ მიწაში ერთმანეთის გვერდიგვერდ საქართველოს დამაქცევარი და საქართველოს მაშენებელი.
თითქოს ქმრის სიკვდილი არ კმაროდა, ახალი დამცირება ელოდა მარიამ დედოფალს. ისპაჰანიდან რაყამი მოვიდა. შაჰი ბრძანებდა: ახალმა მეფემ ვახტანგ V ანუ სპარსულად შაჰ-ნავაზმა ცოლად შეირთოსო მარიამ დედოფალი. სპარსელები არას დაგიდევდნენ, რომ ვახტანგ V უკვე ცოლიანი კაცი იყო და როდამ ბარათა-ყაფლანიშვილთან 8 შვილი ჰყავდა. ასე ნებავდა ირანელ ხელმწიფეს და ქართველ მეფეს მორჩილად უნდა დაეკრა თავი. სხვა გზა არ იყო.
მესამედ გათხოვდა მარიამ დადიანი.
მაგრამ ლეჩაქებგაბახებული დედოფალი კიდევ მოესწრება ერთ დიდ ქართულ ზეიმს _ 1659 წლის კახეთის აჯანყებას, როცა ბიძინა ჩოლოყაშვილის, შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავების მეთაურობით ქართველებმა მუსრი გაავლეს სპარსელებს და უცხო ჯილაგისაგან ქვეყანა გაათავისუფლეს.
მაგრამ ქართული ზეიმი ყოველთვის გლოვით თავდება და მარიამ დედოფალი კიდევ ერთხელ გააცილებს სპარსეთში ზვარაკად მიმავალ სამ ქართველ წამებულს.
ვისაც მე-17 საუკუნის საქართველოს სიმბოლური წარმოდგენა უნდა, მან მარიამ დედოფალი უნდა გამოქანდაკოს. იგი განასახიერებს იმდროინდელ საქართველოს სიდიადესაც და სიდუხჭირესაც.
და როგორ არ განვიმსჭვალოთ ქრისტოფორო კასტელისადმი მადლიერების გრძნობით, როცა მან მარიამ დედოფლის პორტრეტიც დაგვიტოვა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
უსაშინელესი სენი _ ადამიანთა ვაჭრობა _ ღრღნიდა საქართველოს ეროვნულ სხეულს. თვალცრემლიანი ჩივის ქრისტოფორო კასტელი: «უგონო ცხოველსაც კი ვერ ბაძავენ: ე.ი. სამეგრელოს, გურიის ქვეყნებში, მერკოლაში, მშობლები შვილებს, შვილები მშობლებს, ძმები დებს არ ინდობენ. სხვა ქალაქებში სხვანაირად ჰყიდიან თურქებზე. მათი ვაჭრობა პროვინციაში დიდია» (გვ. 166). მეორეგან უმატებს: «იმერეთის, გურიის, აფხაზეთის პროვინციებიდან მიჰყავთ ბავშვები და მოედნებზე ჰყიდიან. ეს ამბავი ყველასათვის ცნობილია» (გვ. 168). დაუხატავს კიდეც ადამიანით ვაჭრობის თავზარდამცემი სურათები. თავისთავად ხომ სასოწარკვეთილებას მოგგვრის ქვეყნის ამგვარი დაცემა, მაგრამ უსაშინელესია შეგნების მოწამვლა. უფრო გვიან, საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, ადამიანით ვაჭრობის წინააღმდეგ თავგამოდებული მებრძოლი სოლომონ პირველი მაინც ადამიანებს უგზავნიდა საჩუქრად რუსეთის იმპერატრიცას. 1775 წლის 30 მარტს სოლომონ პირველის ელჩი დავით კვინიხიძე გრაფ პანინს მოახსენებდა:
იმპერატრიცა ეკატერინე მეორეს საჩუქრად მოვართვიო თავად იაშვილის ქალ-ვაჟი.
ცესარევიჩ პავლეს _ თავად ღოღობერიძის ერთი ვაჟი და აზნაურ ბაქრაძის ერთი ქალი,
ხოლო პირადად თქვენ _ ერთი ვაჟიო (რატომღაც ამ ბიჭის გვარი არ არის მოხსენიებული).
გიორგი მეცამეტე თურქეთსა და სპარსეთში ადამიანის გაყიდვას კრძალავდა, მაგრამ დასაშვებად მიაჩნდა საქართველოში და რუსეთში გაყიდვა («…არ მიჰყიდონ თუ არ ქართველთა და დიდი რუსეთის მებატონეთა»…).
იმდენად იყო შეგნება მოწამლული, რომ სოლომონ პირველი თან ებრძოდა, დამნაშავეებს უსასტიკესი სასჯელით ემუქრებოდა, და თან ამგვარ საჩუქრებს არიგებდა. ანდა გიორგი მეცამეტის საქციელი? განა ამგვარ შეგნებას ახსნა არ უნდა? განა არ უნდა ვიცოდეთ რამ დაბადა იგი ჩვენში? ამის ამოხსნას თანაბარი ერთსულოვნებით უნდა ცდილობდეს მწერლობაც და მეცნიერებაც.
უმძიმესი სანახავი იყო ამ ყოფაში ჩავარდნილი ქართველი ხალხის ცხოვრება. ყოველი შეგნებული ქართველი მწარედ განიცდიდა ამას და ებრაელ წინასწარმეტყველთაებრ მოსთქვამდა:
«ეჰ, ვუმზერ საქართველოს და გული ცრემლებით მევსება, უწინ დედამიწის სამოთხე რომ იყო, იგი კვნესის ქაოსად გადაქცეულა.
იმ ადამიანებზე ვტირი, რომლებიც ჩემი ქრისტეს დროშისათვის შეუპოვარნი და ძალიან მამაცი მებრძოლნი იყვნენ და ახლა ეშმას მონებენ. საქართველოს იმ მიწას ვტირი, რომელიც მისი ბატკნების მკვებავი, აღთქმული წმინდა ქვეყანა და ქრისტეს მიმბაძველი იყო; ახლა კი ტაძრის საძლვარზე ნარ-ეკალი გაზრდილა. იმ ქვეყანას ვტირი, რომლის მცხოვრებლებმა ქვეყნიერება განათლეს, ახლა კი სიბეცისა და ბნელეთის დასაბამი გამხდარა.
იმ ქვეყანას ვტირი, რომელმაც ანტიკური ბერძნული სიბრძნე წარმოშვა, ახლა კი უვიცობის წყარო გამხდარა, სადაც თავიანთი შემეცნების სიბრმავის გამო, ბევრი სიღატაკეში ჩავარდნილა და სადაც ყველა ღმერთი მიტოვებულია» (გვ. 203).
ასე იგლოვს დაი ქრისტინე თავის მამულს. ეტყობა ამ ქალის ღრმადმორწმუნეობა იტალიელ მისიონერებზე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა. რადგან კასტელის ბევრჯერ ჰყავს იგი დახატული და თან სურათებს მრავლად ახლავს წარწერებიც. ჩანს, არ უნდოდა იტალიელ ბერს დაეკარგა ამ ქალის ქადაგების არც ერთი სიტყვა, რამეთუ იგი ქართველთა გამოფხიზლების საწინდრად მიაჩნდა.
ისტორიას აქვს აუხსნელი კანონზომიერება. ჩვენ არ შემოგვრჩა არავითარი დოკუმენტი, მაუწყებელი სულხან ავთანდილაშვილის, მხატვარი ქალის როდია მიქელაძის, პოეტესა ვომინიჯა ბერიძის საქმიანობისა, მაგრამ კასტელიმ დაგვიტოვა მათი სურათები. ისინი უთუოდ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ქართველი ხალხის სულიერ ცხოვრებაში. სხვანაირად ქრისტოფორო კასტელი ასე გულმოდგინედ და რუდუნებით არ დახატავდა მათ. დრომ დაკარგა მათი ნამოღვაწარი, მაგრამ შეინახა მათი სახეები. ეს არის ალბათ ისტორიის მადლიერება.
იკეცება მატიანის ფურცლები. ნახატებით ცოცხლდება მე-17 საუკუნის საქართველო: ყოფით, ზნით, ჩვეულებით, ავითა და კარგით, იმდროინდელი ადამიანებით.
ქრისტოფორო კასტელის ალბომს არაერთგზის მიუბრუნდება ქართული მწერლობა და მეცნიერება და არაერთგზის დაგვიდგება თვალწინ იტალიელი ბერი, რომელმაც თავისი 26-წლიანი შრომა დაამთავრა სიტყვებით _ «მრავალი წლის განმავლობაში საქართველო ჩემი სატრფო იყო» (გვ. 223).
ეს დონ ქრისტოფორო დე კასტელიმ საქმით დაამტკიცა.

1979 წ. აპრილი

რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობა

რუსეთსაქართველოს ურთიერთობა

ალექსანდრე მანველიშვილი

მეტად მძიმე ხანა გადაიტანა საქართველომ მე-16-17 საუკუნეებში. გაძლიერებული სპარსეთ-ოსმალეთის იმპერიების ქიშპობის დროს, საქართველო იყო ერთ-ერთი საქიშპო და მაშასადამე განადგურების ცენტრი. მაგრამ ჯერ ქართლისა და მერე კახეთის თავგანწირულმა და გმირულმა ბრძოლებმა საქართველო იხსნეს სრული განადგურებისაგან.
საქართველო ეძებდა დახმარებას და მრავალჯერ სცადა ის მიეღო დასავლეთის ქვეყნებისაგან, მაგრამ ის ვერ მიიღო; მაშინ, როდესაც თურქები ევროპაზე ლაშქრობდნენ, უკანასკნელთ მართლაც არ შეეძლოთ ჩვენი შველა. ეს ქართველებსაც ესმოდათ, მაგრამ სხვა გზა არ იყო.
ამ დროს ჩრდილოეთით იზრდებოდა მოსკოვის სამეფო. ამავე დროს რუსები ქრისტიანები იყვნენ. მაშინ სარწმუნოებაც დიდი ფაქტორი იყო პოლიტიკურ ცხოვრებაში და მას ბევრი მოხერხებულად იყენებდა კიდეც. ქართველებმაც სცადეს მათგან მიეღოთ დახმარება. მაგრამ ამ მხრივადაც ნაადრევი აღმოჩნდა, რუსების ინტერესები ამ მიმართულებით ჯერ კიდევ მოუმზადებელი აღმოჩნდა და მარტო სარწმუნოების ერთობამ არ გასჭრა. ამიტომ იყო, რომ ამ ხანაში რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობა უფრო რომანტიული ხასიათსა იყო.
მე-18-ე საუკუნის დასაწყისიდან მდგომარეობა იცვლება. ჩვენი მოკლე მიმოხილვაც აქედან უნდა დავიწყოთ და ვნახოთ, როგორ ღირსეულად შეასრულა რუსეთმა საქართველოსთან დადებული პირობები და ამითვე გამოირკვევა ბუნება და ხასიათი რუსეთისა საერთაშორისო ურთიერთობაში.
რუსეთის დაინტერესება საქართველოსადმი რეალური ხდება მაშინ, როდესაც მათ პოლიტიკაში შემოიჭრება ხმელთა შუა ზღვის და წინა აზიის პრობლემები. ამ დროიდან იწყება რუსეთის აგრესიული პოლიტიკა საქართველოს მიმართ ხოლო დასაწყისში ის ტარდება მშვიდობიანი და დიპლომატიური გზით. ეს ის ხანაა, როდესაც პეტრე დიდმა თავისი იმპერიალისტური გეგმა შეადგინა. ამ გეგმაში შედიოდა საქართველოსი და მთელი კავკასიის სელში ჩაგდება. ამ დროიდან მის ტიტულატურაშიც იხსენება როგორც მფარველი ივერიის მთებისა. ამას ის იყენებს ყველა საერთაშორისო ხასიათის საბუთებში.
საქართველო – კავკასიის ხელში ჩაგდება მის დაპყრობით პოლიტიკას გზას უხსნიდა ორი მიმართულებით: შავი ზღვით ხმელთაშუა ზღვისაკენ და სპარსეთის ყურეთი ინდოეთისაკენ. პეტრე დიდი თავის ანდერძში სწერდა: “რაც შეიძლება უნდა მივუახლოვდეთ კოსტანტინეპოლს და ინდოეთს. ვინც აქ გაბატონდება, ის იქნება ნამდვილი ბატონი მთელი ქვეყნისა. მაშასადამე, ვაწარმოოთ განუწყვეტელი ბრძოლები ხან სპარსეთთან და ხან ოსმალეთის მიმართ. უნდა გავამაგროთ ჩვენი ფლოტი შავ ზღვაზე…”
ამ მიზნით იყო რომ მან შეურჩია შესაფერისი კრიტიკული მდგომარეობა სპარსეთისა და 1722 წელს მას ომი გამოუცხადა. ამ ლაშქრობისათვის მან კავშირი შეკრა ქართლის მეფესთან ვახტანგ მეექვსესთან, იცოდა, რომ მას აინტერესებდა სპარსეთის დასუსტება. რომ მისი თუნდაც ნომინალური ვასალობიდან თავი გაენთვისუფლებინა.
რუსული წყაროების ცნობით ვახტანგმა გამოიყვანა ორმოცი ათასი მხედარი, ხოლო პეტრე დიდმა სამოცი ათასი. პირობა იყო ისეთი, რომ მომავალი ზავის დროს რუსეთს უნდა ეცნო საქართველოს სრული დამოუკიდებლობა სპარსეთისაგან.
მაგრამ როდესაც ვახტანგის ჯარები ბრძოლის ველს იკავებენ. პეტრე დიდი ავღანელებისაგან შევიწროებული სპარსეთის შაჰისაგან ჩუმად იღებს ზოგიერთ შეღავათებს და “ომიც” ამით თავდება.
ვახტანგი დარჩა მოტყუებული. რუსეთთან მოკავშირეობის გამო თურქეთისა და სპარსეთის მიერ მოსისხლე მტრად იყო გამოცხადებული. თურქებმა ისარგებლეს შექმნილი მდგომარეობით, განსაკუთრებით სპარსეთისა, შემოესიენ ქართლის სამეფოს, ააოხრეს, და მას მიაყოლეს კახეთიც და მთელ აღმოსავლეთ საქართველოში გაბატონდნენ.
ვახტანგმა დახმარებისათვის მიმართა მოკავშირე პეტრე დიდს, მით უმეტეს, რომ მასთან კავშირი იყო მიზეზი თურქების შემოსევისა. რუსებმა დახმარებაზე უარი უთხრეს. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც რუსებმა თავიანთი მოკავშირე, ქართველი მეფე გაწირეს…
2. 1768 წელს რუსეთი ომს უცხადებს თურქეთს. ეკატერინე მეორე მოკავშირედ იხდის ქართველ მეფეებს: ირაკლისა და სოლომონს. ეკატერინეს მიზანი იყო კავკასიის ფრონტზე ქართველების საშუალებით თურქების საგრძნობი ძალები დაეკავებინათ და სიმბოლიურადაც ქართველ მეფეებს უგზავნის ცნობილ გერმანელ ავანტურისტს გენერალ ტოტლებენს მცირე ჯარით. მასვე ჰქონდა საიდუმლო დავალება (ეს ცნობილია, შემდეგში რუსის მთავრობის მიერვე გამოქვეყნებული საბუთებით), როდესაც ქართველი მეფეები თურქეთთან ომში ჩაებმებოდნენ, ტოტლებენს ფრთხილად უნდა ეცადა ადგილობრივ ხელისუფლების ხელში ჩაგდება. ამ მხრივ ცნობილია ეკატერინესი და მისი პირველი მინისტრის პანინის ინსტრუქციები, თუ როგორ უნდა მოემზადებინა ტოტლებენს ეს საქმე. რადგან ეს საიდუმლო იყო, მისი უწესო საქციელის გამო თავისი შტაბის ოფიცრებიც გადაიკიდა; ამიტომ, როგორც კი მეფე ერეკლე ომში ჩაება, ტოტლებენი ბრძოლის ველიდან გამოექცა და საქართველოში ხალხს აფიცებდა რუსეთის ერთგულობაზე. ტოტლებენმა ვერ იანგარიშა ვისთან ჰქონდა საქმე. მეფე ერეკლემ “თავისა და ვაჟკაცობის” პატრონმა, როგორც სწერდა ეკატერინე ვოლტერს, დროზე შეიტყო ყველაფერი და ტოტლებენი საქართველოდან გააწვევინა, თვით კი მარტო თავისი ჯარით რამდენიმე დიდი გამარჯვება მოიპოვა ომის დროს.
ამ კავშირის მიზანიც იგივე იყო. თურქეთთან მომავალი საზავო ხელშეკრულებით უნდა დაეცვათ ქართველ მეფეთა ინტერესები. იმერეთის სამეფოსათვის, რომელსაც თურქებისაგან უკვე მოპოებული ჰქონდა ფაქტიურად დამოუკიდებლობა, ტრაქტატით ის უნდა დადასტურებულიყო. ხოლო მეფე ერეკლეს მუდმივი ნატვრა იყო სამცხე-საათაბაგოს შემოერთება და თუ ის მას ბრძოლით დაიბყრობდა, ხელშეკრულებით ის უნდა ყოფილიყო დამტკიცებული. მიუხედავად ამისა რუსებმა არა მარტო არ შეასრულეს პირობები, არამედ მომავალი ხელშეკრულებით მდგომარეობა კიდევ გაურთულეს.
1774 წლის კაინარჯის ტრაქტატში, ქართლ-კახეთის სამეფო ერთი სიტყვითაც არ არის მოხსენებული, ხოლო იმერეთი ამ ტრაქტატის წყალობით კარგავს ფაქტიურად უკვე მოპოებულ დამოუკიდებლობას და კვლავ სცნობს მასზე თურქეთის უფლებებს…
3. რუსეთმა შემდეგ საქართველოს სხვა გზით შემოუარა. მოხერხებულად გააძლიერა სპარსეთ-თურქეთის მუქარა და შეძენილი აგენტებით სცადა ირაკლი დაეყოლებინა, რომ ის შესულიყო რუსეთის მფარველობაში ირაკლი უკვე ხანში შესული იყო. ამავე დროს სპარსეთში დიდი ამბები ხდებოდა. მოსალოდნელი იყო აღა მაჰმად-ხანის გამეფება და ძველი პრეტენზიების გაცოცხლება, რაც ირაკლიმ ძლივს მოიცილა თავიდან. ასეთ პირობებში ირაკლი ადვილად გააბეს მახეში, და მფარველობაში შესვლაც მას ათხოვიეს.
24 ივლისს 1774 წელს მეფე ერეკლემ დასდო რუსეთთან ხელშეკრულება. ეს ხელშეკრულება წარმოადგენს საერთოშორისო აქტს ორ სუვერენულ სახელმწიფოთა შორის… ასეა ის ცნობილი მსოფლიო იურისტების მიერ და შეტანილია საერთოშორისო ხელშეკრულებათა კრებულებში.
საქართველოს მხრივ მე-6-ე მუხლში ნათქვამია: “რომ ის სცნობს ამ იმპერიის სუვერენთა უმაღლეს უფლებებსა და პროტექციას. მისი უმაღლესობა ივალებს, არ იქონიოს არავითარი კავშირი მეზობელ სახელმწიფოებთან თვინიერ საზღვრებთან მყოფი რუსის ჯარის მეთაურთან ან მის კარზე მყოფ საიმპერიო მინისტრთან წინასწარი შეთანხმებისა”.
რუსეთის მხრივ ტრაქტატის მე-6-ე მუხლი ამბობს: “იმპერიასთან მჭიდრო კავშირსა და სრულ თანხმობაში ყოფნის გამო, მისი (საქართველოს) მტრები მიღებულ იქნებიან როგორც თავისი (რუსეთის) საკუთარი მტრები”. რომ რუსეთი ივალებს არ ჩაერიოს ამ ქვეყნის შინაურ საქმეებში, არ მიიღოს მონაწილეობა აღმსრულებელ ხელისუფლებაში, რაც კი შეეხება შინაგან ხელისუფლებას ან მართლმსაჯულებას, გადასახადების აკრეფას, რომელნიც რჩებიან ამ მეფის (საქ.) სრულ საკუთრებად, და აუკრძალოს თავის სამხედრო და სამოქალაქო მეთაურობას წესების აღსრულებაში ხელის შეშლა”.
ამგვარად ამ ხელშეკრულებით მეფე ერეკლე კისრულობს შეკვეცოს თავისი უფლებები საგარეო ურთიერთობაში, უფლების შენარჩუნებით. გარდა დაცვისა და დახმარებისა რუსეთი მეტსაც ივალებს: სეპარატიული კონვენციის მეოთხე მუხლში ნათქვამია: “რუსეთის იმპერატრიცა ივალებს, ომის დროს იარაღით და ზავის დროს ზეგავლენით მიიღოს ყოველგვარი ღონისძიება, იმ ტერიტორიის დასაბრუნებლად, რომელიც ძველი დროიდან ეკუთვნოდა ქართლ-კახეთის სამეფოს და რომელნიც დარჩებიან აღნიშნულ სამეფოს მფლობელობაში თანახმად ამ ხელშეკრულებისა”.
როგორც ვხედავთ ხელშეკრულება წესიერად არის შედგენილი, როგორც ეს შეეფერება ორ თავისუფალ სახელმწიფოს შორის ურთიერთობას. ახლა ვნახოთ როგორ განხორციელდება ის:
დეტალურად არ შევჩერდებით, მას თუ ამ ხელშეკრულებამ რა უკმაყოფილება გამოიწვია შიგნით და გარედ. შიგნით მას არ იზიარებდა მეფის ოჯახი და დიდი ნაწილი მოწინავე ქართველი საზოგადოებისა. ასევე სასტიკი პროტესტი და უკმაყოფილება გაისმა სათანადო ცუდი შედეგებით მეზობელ ხალხებში და სხვ.
უარესი იყო გარეშე მდგომარეობა. ამან დიდად შეაშფოთა სპარსეთი. ამ დროს სპარსეთის ტახტზე მაგრდებოდა აღა მაჰმად-ხანი და ირაკლი არაერთხელ გააფრთხილა, რუსებს არ მისდგომოდა და განეგრძო ტრადიციული პოლიტიკა. ირაკლის პოლიტიკით განრისხებული შახი საქართველოს შემოესია, ააოხრა თბილისი და დიდძალი ტყვე წაიყვანა…
ირაკლი უთუოდ მოელოდა ამ შემოსევას და ადრევე დაიწყო ზომების მიღება. შახის შემოსევამდე რამდენიმეჯერ მიმართა რუსეთს დახმარებისათვის. რუსები არ დაეხმარნენ თანახმად ხელშეკრულებისა, საკმარისი იყო რომ ირაკლის კავკასიის ხაზზე მდგომ რუსის ჯარის სარდლისათვის მიემართა. ის მთავრობის დაუკითხავად უნდა დახმარებოდა. მაგრამ რუსის სარდალს, გუდოვიჩს, 1795 წლის მაისიდან ე.ი. სპარსეთის შემოსევის ოთხი თვის წინ ბრძანება ჰქონდა მიცემული მთავრობის ნებართვის გარეშე ირაკლის არ დახმარებოდა. ირაკლიმ სასწრაფოდ მაინც შეაგროვა ხუთი ათასი კაცი და მტერს არა მარტო წინააღმდეგობა გაუწია, პირველი ბრძოლა მოუგო კიდეც. რაკი ქართველობა რუსულ საკითხში მეფეს არ თანაუგრძნობდნენ, სპარსეთთან ომს ცივად შეხვდნენ და ერთხელ თავისი გმირული ბრძოლების ისტორიაში, ირაკლი სასტიკად დამარცხდა…
როდესაც შახი თბილისს უახლოვდებოდა, ეკატერინემ მხოლოდ მაშინ გასცა ბრძანება დახმარებისათვის. ბრძანება დაწერილია 4 სექტემბერს. გუდოვიჩმა ის მიიღო პირველ ოქტომბერს ხოლო თბილისი აოხრებული იყო 12 სექტემბერს. როდესაც ყველაფერი გათავებული იყო, მხოლოდ მაშინ შემოვიდა საქართველოში ორი ბატალიონი ჯარი და ისიც მალე უკან წავიდა.
ეს იყო მესამე შემთხვევა, როდესაც რუსეთმა მიცემული პირობა საქართველოსადმი დაარღვია და მითვე ხელი შეუწყო საქართველოს განადგურებას.
4. მეფე ერეკლესა და აღა მაჰმად-ხანის შორის ბრძოლის დროს რუსეთის მიერ დადებული პირობის დარღვევამ ძალა დაუკარგა 1783 წლის ხელშეკრულებას. მაშასადამე ფაქტიურად იგი გაუქმებული იყო. მაგრამ ირაკლიმ ის ვერ გამოიყენა, რომ თავისუფლად ემოქმედა და ბოლომდე დარჩა ხელშეკრულების ნიადაგზე.
ირაკლი მალე გარდაიცვალა და გამეფდა მისი უფროსი შვილი გიორგი. გიორგი სუსტი და ავადმყოფი იყო და თავი არა ჰქონდა მამის მემკვიდრეობა ღირსეულად მიეღო. მითუმეტეს რომ ამ დროს სამეფო ოჯახში დაუსრულებელი ბრძოლა იყო ძმებს შორის. უთუოდ ამანაც იმოქმედა, რომ გიორგიმ კვლავ გადასწყვიტა ხელშეკრულების განახლება. მან მიმართა იმპერატორ პავლეს სათანადო პროექტით, რითაც ის ცოტა მეტ დათმობებსაც აკეთებდა, ოღონდ რუსეთს დაეცვა საქართველო გარე მტერთაგან თვით საქართველოს სახელმწიფოს სუვერენობის შენარჩუნებით. იმპერატორმა ეს მიიღო, ოღონდ ამას თუ ქართველი საზოგადოება დაადასტურებსო და დავით ბატონიშვილი ტახტის მემკვიდრედ დაამტკიცა. მაგრამ მთელი რიგი ინტრიგები რომ აღარ გავიმეორო, იმპერატორმა გადასწყვიტა საქართველოს სამეფოს სრული ანექსია; ჯერ კიდევ გიორგი ცოცხალი იყო, რომ პავლე ანექსიის მანიფესტი დაამზადა… მალე პავლე დაახრჩეს და ტახტზე ავიდა ალექსანდრე. ქართველი ბატონიშვილების თხოვნით ალექსანდრემ ხელმეორედ დასვა საქართველოს საკითხი სახელმწიფო საბჭოში. უკვე პავლეს მიერ ანექსია მომხდარი კვლავ გახდა მსჯელობის საგანი. როგორც სჩანს, თვით იმპერატორი მომხრე არ ყოფილა ანექსიისა. მაგრამ დიდი უმრავლესობით მეორედ გადაწყდა საქართველოს ანექსია…
ამგვარად, რუსეთმა უკვე მეოთხედ დაარღვია ქართველებთან მიღებული პირობა, გააუქმა ცალმხრივად ხელშეკრულება, მოახდინა საქართველოს ანექსია და ის რუსეთის ადმინისტრაციულ ერთეულად აქცია.
5. ასეთივე იყო ბედი დასავლეთ საქართველოსი. 1804 წელს იმერეთის მეფეს სოლომონ მეორესაც მოაწერინეს ხელი ე.წ. პუნქტებზე, რომლის ძალითაც ის შედიოდა რუსეთის მფარველობაში. ეს იყო ანალოგიური ერეკლეს 1783 წლის ხელშეკრულებისა, ხოლო სულ რამდენიმე დღის შემდეგ შეუსიეს ჯარები და დაიწყეს იმერეთის დაპყრობა. სოლომონმა დროზე აუღო ალღო შექმნილ მდგომარეობას და სასტიკი წინააღმდეგობა გაუწია. ეს ბრძოლა გაგრძელდა 1810 წლამდე. ამ წელს კი რუსეთმა იმერეთს სამეფოს ანექსიაც მოახდინა. ეს კიდევ მეხუთე მაგალითია რუსეთის “მფარველობისა და დახმარებისა”.
6. ამავე გზით და მეთოდებით დაიმორჩილა რუსეთმა საქართველოს დანარჩენი სამთავროები, გურიის, სვანეთის, სამეგრელოსი და აფხაზეთისა და ბოლოს მთელი საქართველო რუსეთის ორ გუბერნიად გამოაცხადა. ესეც ქაღალდზე იყო დაწერილი. ფაქტიურად საქართველო კოლონიალურ პირობებში იყო ჩაყენებული, და განსხვავებით ევროპელთა კოლონიალური პოლიტიკისა, რუსეთი მიმართავდა თავის ცნობილ ასიმილიაციის პოლიტიკას. ქვეყნის ეკონომიურ ექსპლოტაციასთან ერთად ის განუწყვეტლივ ცდილობდა საქართველოში ყოველივე ეროვნულის აღმოფხვრას და ქართველი ერის სრულ გარუსებას.
ეს მდგომარეობა გაგრძელდა 117 წელს. მართალია ამ დროის განმავლობაში ქართველი ერი ბევრნაირად იყო დაზიანებული, მაგრამ რუსეთმა საბოლოო მიზანს, ქართველთა გარუსებას მაინც ვერ მიაღწია.
1917 წლის რევოლუციის შემდეგ, დროებითი მთავრობაც ძველ პოლიტიკას განაგრძობს; მეტი აღარ დასცალებია!..
როგორც კი მოხდა ბოლშევიკური გადატრიალება, მდგომარეობა შეიცვალა, დაიწყო სამოქალაქო ომი. იმპერიაში შემავალმა ერებმა თავიანთი დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს, ხოლო სამიოდე წლის ბრძოლის შემდეგ ბოლშევიკები მთელ რუსეთს დაეპატრონებიან.
ახლაც, როგორც მუდამ, ბოლშევიკური რუსეთი განაგრძობს ძველ ტრადიციულ პოლიტიკას. შეუდგება კვლავ ძველი იმპერიის აღდგენას მიუხედავად მათი “თვითგამორკვევის” იდეისა, ლენინის თეორიით კვლავ ამ ერთა ერთად ყოფნის საჭიროება იყო აღიარებული.
როგორ მოექცნენ კერძოდ საქართველოს. რუსეთმა სიფრთხილის გამო ჯერ იცნო საქართველოს დამოუკიდებლობა და როდესაც ხელსაყრელი დრო ნახა, სულ რაღაც შვიდი თვის შემდეგ ჯარი შემოასია. და ექვსი კვირის ბრძოლის შემდეგ, დაიბყრო. ჯერ საბჭოთა ხელისუფლება გამოაცხადა და მერე მისი სრული ანექსია მოახდინა.
როგორც ვხედავთ, ბოლშევიკური რუსეთი საქართველოს მიმართ იმეორებს ცარისტული რუსეთის პოლიტიკას ყველა სფეროში, ოღონდ იდეოლოგის ამოფარებით.
საქართველოში კვლავ მიმდინარეობს ასიმილიაციის პოლიტიკა. დათრგუნვა ყოველივე ქართულისა და ეროვნულისა. მოკლედ კვლავ ყოველ მხრივ ჩაგვრასთან ერთად მიმდინარეობს რუსიფიკაცია.
ქართველი ერი, განსაკუთრებით მისი ახალგაზრდობა გათვითცნობიერებულია მისი ერის დიდ წარსულსა და მის გმირულ ბრძოლებში თავისუფლებისათვის, ასეთ მდგომარეობას ვერ ურიგდება და ბრძოლას განაგრძობს. და ეს გაგრძელდება მანამდე, სანამ ის სრულ გამარჯვებას მიაღწევს.
1950 წ. პარიზი

პილიგრიმები სახელწოდება Georgia-ს შესახებ

პილიგრიმები სახელწოდება Georgia- შესახებ

გრიგოლ ფერაძე

გრიგოლ ფერაძე

მრავალფეროვნება სახელებისა, რომლებითაც პილიგრიმები იცნობდნენ საქართველოსა და ქართველებს

პალესტინის ქართული მონასტრების სწორი იდენტიფიკაციისათვის უდიდეს სირთულეს ქმნის ის, რომ პილიგრიმები ქართველებსა და მათ ქვეყანას მრავალ სხვადასხვა სახელს უწოდებდნენ. მიზეზი ალბათ ეს გახლავთ: საქართველო შორს იყო პალესტინიდან და პილიგრიმებს, რომლებიც მას მხოლოდ ყურმოკვრით იცნობდნენ, უძნელდებოდათ მრავალგვარი ქართული ტომობრივი სახელის განსხვავება. ამიტომ ადვილი არ არის, თავიდან ავიცილოთ გაუგებრობანი პალესტინის ქართველ ბერთა კოლონიების კვლევის დროს (*1).
ქართველები იერუსალიმში არ ცდილობდნენ, ყოველი უცხოელისათვის თავიანთი ქვეყნის ისტორია და კულტურა გაეცნოთ (*2), როგორც, მაგალითად, სომხები იქცეოდნენ. უფრო მეტიც, უნდა გვახსოვდეს, რომ პილიგრიმული ლიტერატურის ავტორები, მცირე გამონაკლისის გარდა, საკმაოდ გაუნათლებელი და უმეტეს წილად ძალზე თავგამოდებული კათოლიკეები იყვნენ. ასეთ ადამიანებს ქართველები ყველაზე ცუდი მწვალებლებლად მიაჩნდათ და ყოველთვის იმეორებდნენ მხოლოდ იმას, რასაც ფრანცისკელები (*3) უყვებოდნენ (*4).
როგორც წინა ნაწყვეტებიდან ჩანს, პილიგრიმები საქართველოსა და ქართველებს სხვადასხვა სახელს უწოდებდნენ. ეს სახელებია:
Iberians, Lazes, Gogarenes, Jorjans, Cursy, Avignia (*5),
ქალთა ქვეყანა (Land of Feminic) (*6),
Jorsy, Jorsites, Georgittes, Georgiani, Jorgani, Gorgi, ჯორიანისანი (”of the Jorian”) (*7),
Kurgy, Corsy, იოანეს ქვეყნის ქრისტიანები (*8),
სარტყლის ქრისტიანები (”the Christians of the Cincture”)(*9),
Corsses, Kerches, Kirchens, Gorgotas (*10),
Gorziani, Jordiani (*11),
გრიგორიანები (*12), გრუზინი (რუსულად).
ზოგჯერ ერთი და იგივე ავტორი ქართველებს სხვადასხვა სახელს უწოდებს. ესენია: Jorschites ან Georgittes; Jorsies ან Georgyttes; Jorsies ან სპარსეთის Jorsites (*13); “გეორგიანები, რომელთაც აგრეთთვე ეძახიან ნუბიელებს და რომლებიც უმეტესად ცნობილნი არიან, როგორც სარტყლის ქრისტიანები… გრიგორიანები” (ქართველები); Georgyts ან Jorsies, Jheoriani (*14); Gorziani (eo vero Iveri) ან Georgiani; Zorgiani (*15); Iberians ან Georgians; Jorsies ან Georgittes; გურულები (*16);

________________________________________
პილიგრიმები სახელწოდება “Georgia”-ს შესახებ
ბუნებრივია, პილიგრიმთა ყველა განცხადებას საქართველოსთან დაკავშირებით შეუძლებელია გულისყურიანი გამოკვლევისა და კრიტიკის გარეშე დავეთანხმოთ, მაგრამ ჩანაწერებს, რომლებიც შემოწმდა, დიდი მნიშვნელობა აქვს ქართული კულტურის ისტორიისათვის. პილიგრიმები განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ, უპირველეს ყოვლისა, სიტყვა “Georgia”-ს ეტიმოლოგიას. ზოგი მათგანი ქვეყნის სახელწოდებას წმ. გიორგის, ქართველთა მფარველ წმინდანს უკავშირებს.
” ეს ხალხი ყველა წმინდანზე მეტ პატივს წმ. გიორგის მიაგებს. ის გამოსახულია ყველა მათ დროშაზე და განსაკუთრებული მოწიწებით ეთაყვანებიან” (*17). სხვები ამბობენ, Georgian-ები (ქართველები) წმინდა გიორგიმ მოაქცია და ამიტომ ჰქვიათ მისი სახელიო (*18). ეს წმინდანი, შესაძლებელია, წარმოშობით ქართველია (*19). მათ ეწოდებათ Georgian-ები იმიტომ რომ, “რაინდ გეორგიუსის” (*20), ანდა უფრო რომელიღაც მწვალებელ გიორგის (*21) რწმენის მიმდევრები არიანო. ფრანც ფერდინანდ ტროილოელი (1717 წ.) ყურადღებით იკვლევს ამ ეტიმოლოგიურ საკითხს. მან აღმოაჩინა რომ, ქვეყანას Georgia უკვე წმ. გიორგის დაბადებამდე ეწოდებოდა და სიტყვა “Georgia”-ს უკავშირებს ბერძნულ “g ewrgos – გეორიოს”-ს, რაც ნიშნავს “მიწისმოქმედს” (*22).
________________________________________

შ ე ნ ი შ ვ ნ ე ბ ი :
#1. – ქართველებს ურევენ სირიელებში. აი მაგალითად რას წერს უილიამ მამაცი 1461 წ.: “მიწის ნაპრალთან, სადაც ჯვარი იპოვეს, დგას საკურთხეველი, რომელსაც სირიელები ფლობენ. მათ აგრეთვე აქვთ სამლოცველო გოლგოთას მთის ძირში. ბერძენთა მსგავსად შეცდომით წირავენ. როგორც თავად ამბობენ, ისინი მოაქცია წმინდა გიორგიმ”. აქ რომ სირიელები ქართველების ნაცვლად იხსენებიან, ამას ადასტურებს შემდეგი გარემოება: იმავე (1461) წელს როშეშუარის თანახმად ჯვრის აღმოჩენის სამლოცველო ქართველებს ეკუთვნოდა. კიდევ უფრო აბსურდულია იაკობ ბერნელის (1346-47 წ.) ცნობა. იაკობ ბერნელი ერთმანეთში ურევს ქართველებს, ნუბიელებს, წმ. თომას ქრისტიანებსა და იოანეს ქვეყნის ქრისტიანებს. “იოანეს ქვეყნის წმ. თომას ქრისტიანები მთელი დღე გალობენ და წირვის დროს 100-ჯერ და მეტად იმეორებენ ალილუიას. მათ მინიჭებული აქვთ დიდი თავისუფლება, შეუძლიათ ყოველთვის ატარონ ხელით ჯვარი, და არ მოეთხოვებათ გადაიხადონ გადასახადი წმინდა საფლავში შესვლისას. ამის მიზეზი ისაა, რომ თუკი მოისურვებენ, თავიანთ ქვეყანაში – ნუბიაში ნილოსის წყალი დააგუბონ; მთელი ეგვიპტე გაუდაბურდება. ნუბიელებმა იციან სამი სხვადასხვა სახის ნათლობა: წინადაცვეთა, ნათლობა ცეცხლით, როცა შუბლზე ჯვარი დაიდაღება და ნათლობა წყლით. ტანისამოსი, რომელიც ქართველებს (Georgittes) აცვიათ, სირიელთა ტანისამოსის მსგავსია, ოღონდ სირიელებს თეთრი თავსაბურავი ახურავთ, ქართველებს კი – შავი.” Deutsche Pilgerreisen nach dem hl. Lande. Hrsg. von. Rh. Rohricht und Heinrich Meissner, Berlin, 1881, AA. 52.
წმინდა მიწაზე წმ. თომას ქრისტიანების პრივილეგიებით სარგებლობენ ქართველები; ეს არის ეპოქა იერუსალიმში ქართველთა გამგებლობისა. შდრ. ლუდოლფ ზუდჰაიმი, ზემოთ, გვ. 37: “ჯვაროსანთა შემდეგ მეორე ადგილი პალესტინაში სირიელებს ეკავათ” (Tobler, Golgotha, გვ. 291). სირიელებში, ალბათ, იგულისხმებიან ქართველები: “წმინდა იაკობის მონასტერი ეკუთვნის იაკობიტებს” (PPTS, VI, თავი X). ვინ არიან ეს აიკობიტები? ჩემი აზრით იაკობიტებში ქართველები იგულისხმებიან. შდრ. აგრეთვე PPTS, V, 1891-1172 წ. ცნობა. სახელწოდება იბერიელი რომ არასწორად იხმარეს “ესპანელის” მნიშვნელიბით, ტობლერმაც აღნიშნა (Topographie, I, გვ. 360-361, #1); რაკი ქართველები ბერძნების მსგავსად მართლმადიდებლები იყვნენ, ბევრი კმაყოფილდებოდა იმის აღნიშვნით, რომ ისინი “მიეკუთვნებოდნენ მართლმადიდებელ ქრისტიანებს” (იხ. ზემოთ, გვ. 50, შენ.109).
ლუდოლფ ზუდჰაიმი (PPTS, LXII, გვ.103) 1350 წ. ისე აღწერს ნუბიელებს, როგორც გოლგოთის ძირში მდებარე სამლოცველოს მფლობელებს. შესაძლოა, აქ ქართველებთან დაკავშირებული იგივე შეცდომა მეორდება (იხ.ქვემოთ, ამ სამლოცველოს ისტორია, გვ. 95).
#2. – სამწუხაროდ, არც ეხლა ექცევა დიდი ყურადღება ამ საქმეს (- შენიშვნა ბ.სისაურისა)
#3. – ფრანცისკელები – კათოლიკური რელიგიური ორდენის წევრები (- ბ. სისაური)
#4. – ერთი პილიგრიმის მიხედვით ქართველებს ბერძნებისა და სომხების მსგავსი რწმენა აქვთ (1653-1656 წწ.). Palestinafahrt des Ignatio von Rheinfelden, Wurzberg, გვ. 151. ჰერცოგი ფრიდრიხ II (1507 წ.) ჯვრის მონასტრის ქართველ ბერებს წმ. პავლეს რწმენის მიმდევრებად მიიჩნევს.
#5. – ერნული, 1231 წ. გვ. 47: “La terre dont ils sont (des Jorians) a nom Avegie” 1261 წ. დოკუმენტში საქართველოს ეწოდება “Avegnia, terra Georgianum”, იქვე. გვ.95, 158.
#6. – “ამბობდნენ, რომ ისინი (ქართველები) მოვიდნენ ქალთა ქვეყნიდან, სადაც ამორძალები ამხედრებულნი მიდიან ომში”; 1187 წ.- La Citez de Iherussalem, გვ.217; Conder, Latin Kingdom, გვ. 222.
#7. – 1187 წ. La Citez de Iherussalem, გვ.216. იხ. ზემოთ, შენ.*5.
#8. – იხ. ზემოთ, გვ.143, შენ.79. შდრ. აგრეთვე ზ. ავალიშვილი, გვ.150-1
#9. – ლათინელები ქართველებს უწოდებდნენ “სარტყლის ქრისტიანებს”. Conder. დასახ. ნაშრ. გვ.222′ “სხვა სახელით მათ (ქართველებს) უწოდებდნენ “სარტყლის ქრისტიანებს”. ეს იმიტომ, რომ წმ. გიორგიმ თავისი სარტყლით შეჰკრა ვეშაპი და მისცა ქალწულს”. 1422 წ. Canissius, დასახ.ნაშრ. გვ.269
#10. – “Di sotto a monte Calvario trovarete Gorgotas” – Viaggi in Terra Santa, Napoli (Fibreno), 1862, გამოცემულია #396 ხელნაწერის მიხედვით, რომელიც დაცულია ბოლონიაში – della biblioteca de Canonici Regolari di S. Salvatore (სამწუხაროდ, არც ავტორი და არც პილიგრიმობის დრო მოხსენებული არ არის), გვ.7.
#11. -XIV ს. 50-იანი წლებიდან – 60 წლებამდე L. Conrady. Vier Rheinsche Palestina-Pilgerschriften des XIV. XV und XVI Jahrhundert, Wiesbaden, 1882, გვ.45.
#12. – XV საუკუნე. Claes von Dusen, Conrady, იხ. გვ.209.
#13. – ზებალდტ რიტერი, 1464 წ. იოჰან შილტერბერგერი ქართველებს უწოდებს: Gurscy, Kurtzy, Gursy, Gorsites, Gorgetes – იხ. Johannes Schilterberger. Reisen in Europa, Asien und Afrika, in des Jahren 1394-1427. Hrsg. von. Cari Fried, Neumann, Munchen, 1859.
#14. – იხ. ზემოთ, გვ.60, შენ. 150
#15. – XV საუკუნე, ფრანჩესკო სურიანო
#16. – იხ. გვ. 49, შენ.101; როგორც მითხრეს, განსვენებული პლატონ იოსელიანი (ცნობილი ქართველი ისტორიკოსი) თავის ნაშრომში “razlichnie naimenovania Gruzinov” (S.P.B.1844 – რუსულ ენაზე) ეხება სხვადასხვა სახელწოდებას, რომელთაც უცხოელები უწოდებდნენ ქართველებსა და საქართველოს, მაგრამ, სამწუხაროდ, ეს ნაშრომი ჩემთვის მხოლოდ სათაურით არის ცნობილი.
#17. – Jacques de Vitry. “ამ ხალხს Georgian-ებს უწოდებენ, რადგანაც ისინი განსაკუთრებული მოწიწებით ეპყრობიან და ეთაყვანებიან წმ. გიორგის, ვისაც თავიანთ მფარველად და მედროშედ თვლიან ურწმუნოთა წინააღმდეგ ბრძოლაში და პატივს სცემენ ყველა წმინდანზე მეტად”. იხ.ზემოთ, გვ.30
#18. – უილიამ მამაცი, 1461 წ.: “ქართველები, როგორც ამბობენ, მოაქცია წმ. გიორგიმ”.
#19. – მ. ბაუმგარტენი, 1507 წ.: “Georgian-ები აღმოსავლეთის ხალხია, ძალზე მედგარი და მეომარი ერი. სახელი ქართველთა წმინდანის მიხედვით ჰქვიათ, რომელსაც თავიანთ მფარველად და შემწედ არიარებენ და რომელსაც ყველაზე მეტად სცემენ თაყვანს”. წინადადება “ქართველთა წმინდანის მიხედვით” ნიშნავს იმას რომ წმ. გიორგი დაიბადა საქართველოში ან იყო ქართველი.
#20. – Ignatio von Rheinfelden, Wurzberg, 1667, გვ.151. მოგზაურობის თარიღია 1653-1656 წლები.
#21. – ლუი დე როშეშუარი, 1461 წ. გვ.. 255-256.
#22. – ფრანც ფერდინანდ ტროილოელის ცნობა განსაკუთრებით საინტერესოა და აქ მთლიანად მოგვყავს: “ბევრი ამბობს, თითქოს Georgian-ებმა თავიანთი სახელი მამაცი გმირის, გიორგის გამო მიიღეს.მათი თვალსაზრისი ემყარება იმას, რომ Georgian-ები დიდ თაყვანს სცემენ წმ. გიორგის და ერთგულნი არიან მისი, ყოველ დროშაზე აქვთ მისი გამოსახულება, ნიშნად იმისა, რომ ისინი ქრისტიანულ რწმენაზე მოაქცია მან და მხოლოდ მან. სინამდვილეში Georgian-ებს ამ სახელს უეჭველად ეძახდნენ მანამდე, ვიდრე წმ. გიორგი დაიბადებოდა, ვინაიდან მელა, რომელიც იმპერატორ კლავდიუსის დროს ცხოვრობდა, იხსენებს მათ თავის პირველ წიგნში, სადაც ამ ხალხის ქვეყანას აღწერს. სხვებს სჯერათ, რომ Georgian-ებს მიწათმოქმედების სიყვარულის გამო უწოდებენ. მანამდე ესპანელები მათ იბერებს ეძახდნენ, რადგანაც ისინი მდინარე იბერის ნაპირებზე ცხოვრობდნენ. მოგვიანებით ისინი მცირე აზიაში წავიდნენ და ქვეყანას, სადაც დასახლდნენ, იბერია უწოდეს. სხვები, აგრეთვე ალბანელებს უწოდებენ, არა საბერძნეთის პროვინცია ალბანეთის, არამედ აღმოსავლეთის ალბანეთის მიხედვით, რომელსაც ამჟამად “Georgia” (საქართველო) ეწოდება” (Francis Ferdinand von Troilo, დასახ. ნაშრ. გვ. 188-189) {პომპონიუს მელასთან, რომელიც ჩვენი წელთაღრიცხვის პირველ ნახევარში ცხოვრობდა, ტერმინი Georgian-ი არ გვხვდება და, საერთოდ ამ ტერმინის ეტიმოლოგია, რომელსაც ფრანც ფერდინანდ ტროილოელი გვთავაზობს, მიუღებელი ჩანს – იხ. გ.გელაშვილი, მ.მგალობლიშვილი, გ.პაიჭაძე. საქართველოს და ქართველების აღმნიშვნელი ტერმინები ევროპულ ენებში – საქართველოს და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია, თბ.1993, გვ.294-309; 303-4 – შენიშვნა გოჩა ჯაფარიძისა}

ქართველები გერმანელების მხარეზე მეორე მსოფლიო ომში

ქართველები გერმანელების მხარეზე მეორე მსოფლიო ომში

ლაშა ბაქრაძე

2005 წელს მეორე მსოფლიო ომის დასასრულიდან 60 წელი შესრულდა. სწორედ ამ თარიღს მიეძღვნა ჩემი მოხსენება, რომელიც გოეთეს ინსტიტუტში წავიკითხე. მოხსენება ეხება მეორე მსოფლიო ომის დროს პროპაგანდას როგორც გერმანიის, ისე საბჭოთა კავშირის მხრიდან. მოგეხსენებათ, პროპაგანდის მეთოდიკა და ტექნოლოგიები თავისთავად არის საინტერესო თემა.

ბავარიის მთავარ სახელმწიფო არქივში (მიუნხენი) კავკასიასა და საქართველოში პროპაგანდისთვის გამიზნულ, ნაცისტურ პლაკატებს წავაწყდი და სურვილი გამიჩნდა, ისევ დავბრუნებოდი ჩვენში ჯერ კიდევ თითქმის უცნობ თემას _ გერმანულ-ქართულ თანამშრომლობას, კოლაბორაციას მეორე მსოფლიო ომში.

ბავარიის არქივის პლაკატების ასლების და ეროვნული ბიბლიოთეკის ომისდროინდელი საბჭოთა პლაკატების გამოფენა გოეთეს ინსტიტუში 9 მაისს გაიხსნა. მასში საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკაც მონაწილეობდა, რომელშიც ომისდროინდელი საბჭოთა პლაკატების საინტერესო კოლექცია ინახება. გამოფენილ პლაკატთა შორის, სამი სპეციალურად საქართველოსთვის იყო გაკეთებული. სულ ვიპოვე 6 გერმანული პლაკატი, რომელიც სპეციალურად კავკასიაში პროპაგანდისთვის დაიბეჭდა. მიუხედავად იმისა, რომ გერმანელებმა ვერ მოასწრეს საქართველოს დაპყრობა და კავკასიაში მხოლოდ რამდენიმე უღელტეხილის დაკავება მოახერხეს, პროპაგანდისთვის კარგად მომზადებული იყვნენ (იხ. I პლაკატი). შემდეგ სურათზე კარგად ჩანს, როგორ დებენ ფიცს ქართველები გერმანულ დროშაზე. ახლა დავუბრუნდეთ მოხსენებას:

1941 წლის 22 ივლისს იოზეფ გოებელსმა გერმანელ ხალხს ფიურერის მოწოდება წაუკითხა რადიოში (სხვათა შორის იმავე დღეს, საბჭოთა კავშირშიც მოლოტოვმა და არა სტალინმა მიმართა საბჭოთა ხალხს.):

“…გერმანელო ხალხო! ამ მომენტში მიმდინარეობს შეტევა, რომელიც გაშლილობითა და მასშტაბით უდიდესია მსოფლიოს ისტორიაში… ამიტომ მე გადვწყვიტე, გერმანიის იმპერიის და ჩვენი ხალხის ბედი და მომავალი ისევ ჩვენს ჯარისკაცებს მივანდო. დაე, ღმერთი იყოს ჩვენი მშველელი სწორედ ამ ბრძოლაში!‘

გერმანია-საბჭოეთის ხელშეკრულების შემდეგ დამდგარი 22 თაფლობის თვე დამთავრდა ისე, როგორც მოსალოდნელი იყო. თავის მოკავშირე ბენიტო მუსოლინის ჰიტლერმა 21 ივნისს, ომის წინა დღეს, აცნობა საბჭოეთზე თავდასხმის გადაწყვეტილება: “ახლა კი ბედნიერი ვარ, რომ ამ ტანჯვისგან (გულისხმობდა “მეგობრობის» თვეებს) გავთავისუფლდი». ჰიტლერი არ ენდობოდა მუსოლინის და სწორედ ამიტომ შეატყობინა ომის დაწყება წინა დღეს. ჰიტლერს ეწინააღმდეგებოდნენ მთელი რიგი გენერლები _ ახსენებდნენ ბისმარკის ანდერძს იმის თაობაზე, რომ გერმანიამ არასდროს არ უნდა დაიწყოს ომი ერთდროულად ორი მიმართულებით. ასეთი ტოტალური რეჟიმებისთვის დამახასიათებელია ერთპიროვნული გადაწყვეტილებები და, მიუხედავად ამდენი გაფრთხილებისა, ომისთვის მზადება დაიწყო. ჰიტლერმა ეს ომი პრევენციულად გამოაცხადა. მისი განმარტებით, თუ გერმანია თავს არ დაესხმებოდა საბჭოთა კავშირს, მაშინ საბჭოთა კავშირი დაასწრებდა. აქედან იღებს სათავეს ლეგენდები იმის შესახებ, თითქოს, პირველად საბჭოთა კავშირი დაესხა თავს გერმანიას. ცნობილია “ყინულმჭრელის» თეორია, რომელიც სსრკ-დან გაქცეულმა უშიშროების ყოფილმა თანამშრომელმა სუვოროვმა (ფსევდონიმია) დაწერა. ასეთი მოსაზრება 1941 წლისთვის არსებობდა, თუმცა, რა თქმა უნდა, სიმართლეს არ შეესაბამება. სტალინს 22 ივლისამდე არ სჯეროდა, რომ გერმანია თავს დაესხმებოდა. მაგრამ, როგორც ჩანს, ფარულად მაინც ემზადებოდა _ ომის დაწყებისას საზღვარზე თანაბარი ძალები იყო. ამ ორმა ქვეყანამ, გერმანიამ და საბჭოთა კავშირმა, მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისშივე გაიყვეს აღმოსავლეთ ევროპა და ახლა ორი ტოტალიტარული რეჟიმი ერთმანეთის პირისპირ იდგა. ჰიტლერის გეგმის მიხედვით, წლის ბოლოსათვის რუსეთი და კავკასია უნდა აეღოთ და ურალამდე მისულიყვნენ. გერმანია მომზადებული არ იყო იმისთვის, თუ როგორ უნდა განეხორციელებინა მმართველობა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. სამაგიეროდ მომზადებულნი იყვნენ ის პიროვნებები, რომლებიც, ომის მოგების შემდეგ, თანამდებობებზე უნდა დანიშნულიყვნენ.

1940 წლის ივლისიდან გერმანია აღმოსავლეთში ომისთვის ემზადებოდა. საგარეო საქმეთა სამინისტროს, გენერალური შტაბის და სხვა უწყებების მაღალჩინოსანთა გაფრთხილებების მიუხედავად, ფიურერის 1940 წლის 18 დეკემბრის სრულიად საიდუმლო ბრძანებით “ოპერაცია ბარბაროსა» (საბჭოთა კავშირზე თავდასხმა) გადაწყვეტილი საქმე იყო.

“როცა ბარბაროსა დაიწყება მსოფლიო სუნთქვას შეიკრავს» _ ადოლფ ჰიტლერი.

ჰიტლერი დარწმუნებული იყო ჩქარ გამარჯვებაში და ოკუპირებული ტერიტორიების მოწყობაზე, მოსახლეობის ბედზე, მათ გადმოსაბირებლად ან მათ შორის პროპაგანდის წარმოებაზე ფიქრით თავს დიდად არ იწუხებდა. 1941 წლის 30 მარტს ჰიტლერმა 250 გენერლის წინაშე მომავალი ომი “ორ მსოფლმხედველობას შორის ბრძოლად» და “გამანადგურებელ ომად» გამოაცხადა. ის ითხოვდა “ბოლშევისტური კომისრებისა და კომუნისტური ინტელიგენციის განადგურებას». მაგრამ ამ გეოპოლიტიკურ “საცხოვრებელ სივრცეში» (Lebensraum) კავკასია არ მოიაზრებოდა, ერთი ზოგადი გეგმა არ არსებობდა. ამის გამო, გერმანიის სხვადასხვა უწყებები თავიანთ “კავკასიურ გეგმებს» ადგენდნენ.

დაპირისპირება გერმანულ უწყებათა შორის კავკასიის მაგალითზე

ჰიტლერმა ჯერ კიდევ 1933 წელს გერმანელი ოფიცრების წინაშე გერმანიის მომავალ მიზნად “აღმოსავლეთში საცხოვრებელი სივრცის» მოპოვება და მისი გერმანიზირება დასახა. ეს ეთნო-სოციალ-დარვინისტული საფუძვლის მქონე გეოპოლიტიკური კონცეფცია, რომელიც ნაცისტური გერმანიის იდეოლოგიის ერთ-ერთ ქვაკუთხედად იქცა, მიზნად ისახავდა საბჭოთა ტერიტორიიდან რასობრივად არასასურველი, 30 მილიონამდე აბორიგენის გაძევებას (პრაქტიკულად კი ამოწყვეტასაც) და აქ გერმანელების დასახლებას. (მართალია, ეს საკითხი არც გერმანელ ხალხთან იყო შეთანხმებული _ აღმოსავლეთში გადასახლების მსურველი ძალიან ცოტა თუ იქნებოდა.) ჰიტლერი იმდენად იყო შეპყრობილი ამ იდეით, რომ 1945 წლის 29 აპრილს, თვითმკვლელობის წინა დღეს, თავის უკანასკნელ მიმართვაში არმიას ისევ “აღმოსავლეთში საცხოვრებელი სივრცის» მოპოვებისკენ მოუწოდებდა. გერმანელების უხეში, პრიმიტული, რასისტული იდეოლოგიით გაჟღენთილი პოლიტიკა გერმანიის დამარცხების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიზეზი გახდა.

საინტერესოა ერთი რამ: მიუხედავად იმისა, რომ ძირითად გადაწყვეტილებებს ჰიტლერი იღებდა, მისადმი დაქვემდებარებულ სამინისტროებში დიდი დაპირისპირება იყო. გერმანიის ხელისუფლება არ უნდა წარმოვიდგინოთ ერთ მონოლითურ ძალად. კომპეტენციები კარგად გამიჯნული არ ყოფილა – ნაციონალ-სოციალისტურ პარტიასა და სხვადასხვა უწყებათა შორის კონკურენცია უფრო სუფევდა, ვიდრე თანამშრომლობა. ომის დროს გერმანულ უწყებათა და მათ ხელმძღვანელთა შორის, განსაკუთრებით აღმოსავლეთის პოლიტიკაში, გაჩნდა დაპირისპირება. შეიძლება ითქვას, მტრობაც. პატარა ფიურერები ერთმანეთს ექიშპებოდნენ დიდი ფიურერის წინაშე თავის გამოჩენისა და გავლენათა სფეროს გაფართოების მიზნით. გარდა ამისა, თუ ჰიტლერის მთავარი არქიტექტორისა და ომისდროინდელი შეიარაღების მინისტრი ალბერტ შპეერის სიტყვებს მოვიშველიებთ _ «დამოკიდებულება სხვადასხვა მაღალჩინოსან ფიურერს შორის შესაძლებელია გასაგები გახდეს მხოლოდ მაშინ, თუ მათ ფიქრსა და მიზნებს ავხსნით, როგორც ბრძოლას ჰიტლერის მემკვიდრეობისთვის».

კავკასიასთან დაკავშირებით სამი რამ იყო ომის დასაწყისში ცხადი: გერმანიას სჭირდებოდა კავკასიის ნავთი (გროზნო და ბაქო), რასისტული თეორიის თვალსაზრისით, კავკასია ძირითადად არიელებით იყო დასახლებული (სომხებზე აზრთა სხვადასხვაობა არსებობდა) და კავკასიელების გადასახლება არ იგეგმებოდა.

ომის დაწყებისას, ჰიტლერმა თქვა:

“კავკასია, თუ მისი ნავთის მიღება გვინდა, უმკაცრესი მეთვალყურეობის ქვეშ უნდა ავიყვანოთ. რადგანაც, სხვა პირობებში, ამ სისხლის აღებით დაორსულებულ სივრცეში, ტომებს შორის მტრობა შეუძლებელს გახდის ყოველგვარ სარგებლიან ექსპლუატაციას».

ვინ იყვნენ ის ქართველები, რომლებიც, მეტ-ნაკლებად ახდენდნენ გავლენას გერმანიის პოლიტიკაზე? ნაციზმის ერთ-ერთი მთავარი იდეოლოგი, ომის დაწყების შემდეგ ოკუპირებული აღმოსავლეთის ტერიტორიების მინისტრი, ბალტიელი გერმანელი ალფრედ როზენბერგი1 კარგად იცნობდა ემიგრანტულ წრეებს და გარკვეულწილად, მათ გავლენასაც განიცდიდა. ყოფილი საბჭოთა ტყვეები, ძირითადად, ომის შუა პერიოდში შემოვიდნენ სცენაზე. როზენბერგთან განსაკუთრებით დაახლოებული ალექსანდრე ნიკურაძე იყო. მას გერმანელი ცოლი ჰყავდა და კარგად იცნობდა ხელისუფლების წარმომადგენლებს. ნიკურაძე გერმანიის მოქალაქე და 1934 წლიდან ნაცისტური პარტიის წევრი, განათლებით ელექტროფიზიკოსი იყო, მაგრამ ჰაუსჰოფერითა და შპენგლერით გატაცებული ბუნებისმეტყველებისა და გეოპოლიტიკის შეთავსებას ცდილობდა. ძველმა ნაცნობმა, ალფრედ როზენბერგმა მას “კონტინენტალური ევროპის კვლევის ინსტიტუტი» შეუქმნა, სადაც ამ თემის კვლევას აწარმოებდნენ ჰაუსჰოფერის თეორიის ჭრილში. როზენბერგს ძალზე მოსწონდა ნიკურაძის შეხედულებები. ნიკურაძის თანამოაზრე იყო მისი ძმაც, იოანე.

ალექსანდრე ნიკურაძე ფსევდონიმით _ “ა. ზანდერსი» _ რამდენიმე გეოპოლიტიკური შინაარსის წიგნის ავტორია, მათ შორის, წიგნისა “კავკასია» (სამჯერ გამოიცა: მიუნხენი 1938, 1942, 1944), რომელშიც ის კავკასიისთვის საქართველოს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას წარმოაჩენს. მისი წარმოდგენით, საქართველოს, როგორც ცენტრალურსა და პოლიტიკურ, ყველაზე უნარიან ქვეყანას, კავკასიაში იგივე როლი ენიჭებოდა, როგორც გერმანიას ევროპაში. მის გავლენას უნდა მივაწეროთ როზენბერგის პროქართული შეხედულებები _ იგი, ჯერ კიდევ 1927 წელს ანიჭებდა დიდ მნიშვნელობას კავკასიის რუსეთისგან გამოყოფას, ხოლო 1941 წლის აპრილში წერდა, რომ “კავკასიის ხალხებს შორის ქართველები ისტორიულად უთუოდ წამყვანები იყვნენ» და ამიტომ “ქართველები, შეიძლება ითქვას, მასპინძელი ხალხი უნდა გახდეს კავკასიური სახელმწიფოების კონფედერაციისა, … რომლებმაც შესაძლებელია გერმანიას სთხოვონ მათი კულტურული და ეროვნული არსებობის დაცვა». რასაკვირველია, გერმანია ასეთ პასუხისმგებლობას არ გაექცეოდა. როზენბერგის წარდგინებით, 1941 წლის 16 ივლისს, ჰიტლერმა კავკასიის მომავალ რაიხსკომისრად როზენბერგივით ბალტიელი გერმანელი, არნო შიკედანცი დანიშნა. (ცოტა არ იყოს, უცნაურია, რომ წითელი კომისრების განადგურებისკენ მოწოდებების მიუხედავად, გერმანელები იგივე სიტყვას ხმარობდნენ. ეს ოკუპირებული ტერიტორიების მოსახლეობის უნდობლობასაც იწვევდა). ეს პრიმიტიული რასისტი, საშუალო დონის ჟურნალისტი და უნიათო მოხელე შიკედანცი ნიკურაძის გავლენის ქვეშ იყო და ომის დროს სხვა არაფერი გაუკეთებია საკუთარი საგუბერნატორ-საკომისრო სასახლის გეგმების შედგენის გარდა, რომელიც, რასაკვირველია, კავკასიის დედაქალაქ თბილისში უნდა წამოეჭიმათ. შიკედანცს, ომის დროს, ფეხი არ დაუდგამს კავკასიაში2. სამწუხაროდ, ამ სასახლის გეგმა არ მოგვეპოვება.

როზენბერგს იმდენად სჯეროდა ალექსანდრე ნიკურაძის, რომ 1944 წელს (!) დაავალა, მთელი შტაბით პარიზში გადასულიყო ფრანგ მოაზროვნე საზოგადოებაში როზენბერგის ევროპული იდეების საქადაგებლად. ამ დროისთვის გერმანელები ხედავდნენ, რომ პრობლემები იქმნებოდა და ომი მათთვის ცუდად დამთავრდებოდა. თუმცა, ჯერ კიდევ ცოტა ადამიანი მოელოდა გერმანიის ასეთ სასტიკ დამარცხებას.

აღმოსავლეთის სამინისტროს (ასე ერქვა შემოკლებით როზენბერგის სამინისტროს) პროქართული განწყობა ძალიან აღელვებდათ სხვა კავკასიელ ემიგრანტებს, რომელთა შორის ისედაც დიდი აზრთა შეხლა-შემოხლა იყო კავკასიის მომავლის თაობაზე. ზოგი ფედერაციის, ზოგიც კონფედერაციის, სხვები კი დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ჩამოყალიბების ან კიდევ პროთურქული ორიენტაციის მომხრენი იყვნენ. მათ აზრს ისედაც არავინ უგდებდა ყურს გერმანულ უწყებებში. განსხვავებით პირველი მსოფლიო ომის პერიოდისგან, ემიგრანტულ გაერთიანებებს ნაცისტები თავიდანვე უნდობლობით ეკიდებოდნენ, გერმანია-საბჭოთა კავშირის პაქტის დროს მათი მოქმედება უაღრესად შეიზღუდა, ომის დაწყების შემდეგ კი, ფაქტობრივად, აიკრძალა. ამის მიზეზი ის იყო, რომ ჰიტლერს არ სურდა ემიგრანტებთან თანამშრომლობა და გამარჯვების სხვასთან განაწილება. ნაცისტებს არ სიამოვნებდათ ულტრამემარჯვენე ემიგრანტთა მიერ ნაცისტური სიმბოლიკის გამოყენება და კრძალავდნენ ამას, ისევე როგორც უნიფორმების და ორდენების ქუჩაში ტარებას ან ემიგრანტთა შორის ნაცისტურ მიმართვებს (მაგ. : Parteigenosse-ამხანაგო), ხოლო გერმანიის მოქალაქეებს ემიგრანტული ორგანიზაციების წევრობა ეკრძალებოდათ.

მაგრამ, 1941 წელსვე, ტყვეთა ბანაკებში პროპაგანდა დაიწყო მათი გადმობირებისათვის. ქართველი ემიგრანტები 1941 წლიდან აფრთხილებდნენ გერმანელებს, რომ ყურადღებით მოპყრობოდნენ ტყვეებს. მიუხედავად ამისა, ტყვეებს იმდენად ცუდ პირობებში ამყოფებდნენ (ბანაკებში მასობრივად იხოცებოდნენ ტყვეები, გერმანიის მხარე არ აღმოჩნდა სათანადოდ მომზადებული), რომ მათი გადმობირება შემდგომში გაძნელდა.

როზენბერგის მიხედვით, კავკასიური ფედერაცია თანასწორი პარტნიორი უნდა ყოფილიყო “შავიზღვისპირეთის სახელმწიფოთა გვირგვინში», რასაკვირველია, გერმანიის ხელმძღვანელობით. კავკასია, უკრაინა, რუმინეთი და კაზაკთა ტერიტორია ევროპის “გაგრძელება» გახდებოდა, როგორც თავის დროზე გოთების სახელმწიფო იყო. (ნაცისტი ფიურერების ევროპული რიტორიკა, თუ რასისტულ გადახვევებს ამოვიღებთ, დიდად წააგავს დღევანდელი ევროპელი ლიდერების პროევროპულ სიტყვებს). მაგრამ, როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ნათელი მომავალი, პირველი ეტაპი მაინც მკაცრი გერმანული კონტროლი უნდა ყოფილიყო და რაიხსკომისარიატის სტატუსი კავკასიისთვის, ისე როგორც უკრაინისთვის, მოსკოვეთისთვის და ოსტლანდისთვის (ბალტიის ქვეყნები ბელორუსიითურთ) დიდად სახარბიელო არ იყო. ომის პირობებში, აღმოსავლეთის სამინისტროს გეგმებით დიდად თავს არავინ იწუხებდა.

გერმანულ წრეებში მეორე გავლენიანი ქართველი მიხეილ ახმეტელი იყო, რომელიც, ძმები ნიკურაძეებისა და მრავალი სხვა ქართველის მსგავსად, 1920 წელს დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობის სტიპენდიით უცხოეთში წავიდა სასწავლებლად. იგი საქართველოს პირველი რესპუბლიკის დროს გერმანიაში საქართველოს წარმომადგენლის, გასაბჭოების შემდეგ ქართული ემიგრაციის ხელმძღვანელის, შემდეგში კი კავკასიის სამეკავშირეო კომიტეტის, გნებავთ შტაბის (გერმანულად: Verbindungsstab) – ანუ მთელი კავკასიური ემიგრაციის წარმომადგენლობის თავმჯდომარე _ ვლადიმერ ახმეტელის ძმისშვილი იყო. ის საბჭოთა ეკონომიკის (პირველ რიგში სოფლის მეურნეობის) სპეციალისტი გახდა და შემდგომი ბრესლაუს (პოლონურად: ვროცლავი) სახელგანთქმულ აღმოსავლეთ ევროპის ინსტიტუტში მუშაობდა. ეს ინსტიტუტი იმ დრისოთვის აღმოსავლეთ ევროპის კვლევის საუკეთესო ინსტიტუტი იყო. როგორც ჩანს, ადრიდანვე კარგი ურთიერთობა ჰქონდა სხვადასხვა დონის ნაცისტ მოხელეებთან, რომლებიც მას საბჭოეთის საუკეთესო ექსპერტად მიიჩნევდნენ. ქართველ ემიგრანტს ჰიმლერთანაც ჰქონდა ურთიერთობა, მაგრამ მისი საკონტაქტო პირი მაინც ჰაიდრიხი იყო. ჰაიდრიხი ნამდვილი ინტელექტუალი იყო, რაც ხელს არ უშლიდა ბოროტმოქმედებაში. მას ჰიმლერის ტვინსაც უწოდებდნენ. ანეგდოტიც არსებობდა ოთხი H-ს შესახებ _ Himmlers Hirn heisst Heydrich – ჰიმლერის ტვინს ჰაიდრიხ ჰქვია. 1937 წლის დასაწყისში, სს-ის მაღალჩინოსნებისა და ახმეტელის შეთანხმებისამებრ, სს-ის და გესტაპოს მოხელეებმა გერმანიის ყველაზე დიდი რუსეთ-საბჭოთა კავშირთან დაკავშირებული ბრესლაუს აღმოსავლეთ ევროპის ბიბლიოთეკა პირწმინდად გაწმინდეს (გაქურდეს) და მისი 33 ათასზე მეტი ტომი ბერლინში გადმოიტანეს, სადაც საბჭოთა კავშირის კვლევის ინსტიტუტი – შენიღბვის მიზნით “არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის‘ სახელქვეშ შექმნეს. ამ ინსტიტუტის შეფი მიხეილ ახმეტელი გახდა. ახმეტელს გერმანელი ცოლი ყავდა, გერმანიის მოქალაქე და 1937 წლიდან ნაცისტური პარტიის წევრი იყო, გერმანელობდა და ქართველებთან კონტაქტს ერიდებოდა. ამბობენ, რომ სს-ში მხოლოდ იმიტომ არ შევიდა, რომ შემოთავაზებული ჩინი იუკადრისა. ის არ უყვარდათ ქართველებს და სძულდათ გერმანელ მეცნიერებს, რომლებიც მას დილეტანტიზმში, კოლეგათა დასმენებში და მაქინაციებში ადანაშაულებდნენ.

საგარეო საქმეთა სამინისტრო და ემიგრანტები

საგარეო საქმეთა სამინისტრო ომის დასაწყისში ცდილობდა აღმოსავლეთის მიმართულებით გავლენა მოეხდინა. ეკონომიკისთვის პასუხისმგებელი გიორინგის მთავარი მიზანი კი იყო ოკუპირებული ტერიტორიების ეკონომიკური ექსპლუატაცია, რომელიც მისი ხელმძღვანელბით ტარდებოდა. როდესაც კავკასიას მიუახლოვდნენ, გერმანელები მიხვდნენ, რომ უკვე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არასწორ პოლიტიკას აწარმოებდნენ. მაგალითად, უკრაინელები გერმანელებს თავიდან როგორც გამანთავისუფლებლებს შეხვდნენ, მოგვიანებით კი, რასისტული პოლიტიკის გამო, ჩამოშორდნენ მათ.

საგარეო საქმეთა სამინისტროში ქართველებს გულშემატკივრობდა საბჭოთა კავშირის საუკეთესო მცოდნე, გრაფი ვერნერ ფონ დერ შულენბურგი. ის პირველ მსოფლიო ომამდე თბილისში გერმანიის კონსული იყო, ომის დროს ქართველ ემიგრანტებთან თანამშრომლობდა და საქართველოს დამოუკიდებ ლობის პერიოდში გერმანიის დიპლომატიური სამსახურის წარმომადგენელი იყო საქართველოში. შულენბურგი იყო გერმანიის ბოლო ელჩი მოსკოვში, იგი რუსეთთან გერმანიის ომის წინააღმდეგი იყო და სტალინის გაფრთხილებასაც კი ცდილობდა. შულენბურგი, 1944 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობის გამო, ღალატის ბრალდებით, სიკვდილით დასაჯეს.

შულენბურგი კარგად ხედავდა ომის პირობებში საბჭოთა კავშირის ქვეყნების ემიგრანტებთან ურთიერთობის აუცილებლობას. მისი ინიციატივით, ბორმანის, როზენბერგისა და სხვათა წინააღმდეგობის მიუხედავად, 1941 წელს, აპრილ-მაისში, ბერლინის სასტუმრო “ადლონში» ემიგრანტთა სხვადასხვა ჯგუფების კონფერენცია მოეწყო. მას შემდეგ, რაც როზენბერგის (და მის ზურგს უკან ნიკურაძის) ჩარევის შედეგად, ჰიტლერმა თავყრილობა აკრძალა, შულენბურგის

მოწინააღმდეგეებმა ამ ღონისძიებას დაცინვით “ადლონიადა» უწოდეს. ჰიტლერმა საგარეო საქმეთა სამინისტროს აღმოსავლეთის საკითხებში ჩარევაც აუკრძალა, სამაგიეროდ, ემიგრანტებთან კონტაქტი შედგა და გერმანული უწყებები მათ ადვილად ვეღარ მოიშორებდნენ თავიდან. ემიგრანტები აღმოსავლეთის სამინისტროს გადააბარეს, სადაც მათ ძირითადად ორ მათდამი განსაკუთრებულად კარგად განწყობილ მოხელესთან ჰქონდათ ურთიერთობა – დოქტორ ოტო ბროიტიგამთან (ყოფილი კონსული) და ორიენტალისტიკის პროფესორ გერჰარდ ფონ მენდესთან.

ადლონის კონფერენციაზე რომიდან ჩამოვიდა ირაკლი ბაგრატიონი, რომელიც შულენბურგის ფავორიტი იყო ჯერ კიდევ დასაარსებელი ქართული კომიტეტის თავჯდომარეობაზე. როზენბერგი მას “დეგენერირებულ არისტოკრატს» ეძახდა და შულენბურგს მის საქმეებში ჩარევაში ადანაშაულებდა. როგორც უკვე ვთქვით, ეს შეკრება, ფაქტობრივად, ჩაშალეს.

“პოლიტიკური ომის საწარმოებლად» გერმანია კარგად მომზადებული არ იყო, მაგრამ გარკვეული უწყებები, რასაკვირველია, ამაზეც მუშაობდნენ.

როგორც მოგახსენეთ, გერმანელები მიხვდნენ, რომ კავკასიაში არ გამოადგებოდათ ისეთი პოლიტიკა, როგორსაც სლავებით დასახლებულ ტერიტორიაზე ატარებდნენ. 1941 წლამდე ვერმახტი არაოფიციალურად ცდილობდა ემიგრანტების გადმობირებას, 1941 წლიდან კი ოფიციალურად დაუშვა მათი და საბჭოთა ტყვეებისგან შემდგარი ლეგიონების შექმნა. 1942 წელს შეიქმნა ჩრდილოეთ კავკასიის ლეგიონი, ჩამოყალიბდა ქართული, სომხური და აზერბაიჯანული ლეგიონები, ასევე, შერეული ლეგიონიც, მაგალითად, “ბერგმანი». მასში გაერთიანებული იყვნენ სხვა კავკასიელებიც, ნახევარი გერმანელი და ნახევარი ქართველი მეომრებისგან შედგებოდა.

“ბერგმანში» მოღვაწეობდა ცნობილი გერმანელი პროფესორი ობერლენდერი, რომელიც მანამდე პრაღაში მუშაობდა. მან ჩამოაყალიბა “ბერგმანი», რომლის შეფიც თავად იყო. იმ პერიოდისთვის, როდესაც გერმანელებმა საქართველომდე მოაღწიეს, თეოდორ ობერლენდერმა რამდენიმე მოხსენება გაუგზავნა ჰიტლერს, რისთვისაც ის ყოვლეგვარ საქმიანობას ჩამოაშორეს. ობერლენდერს ყოველთვის კარგი ურთიერთობა ჰქონდა კავკასიელებთან, მათ იცავდა, მეგობრობდა გივი გაბლიანთან და სხვა ემიგრანტებთან. თავის მოხსენებებში ის აღნიშნავდა, რომ კავკასიის მიმართ პოლიტიკა შესაცვლელი იყო და კავკასიელები მოკავშირეებად უნდა ჩაეთვალათ. მართლაც, ომის დროს, ჩრდილოეთ კავკასიაში ავტონომიური ხელისუფლებები ჩამოყალიბდა და კოლმეურნეობები გაუქმდა. ამ ავტონომიებში ჩერქეზებს, ყაბარდოელებს და სხვა უმცირესობებს სიტყვის უფლება ჰქონდათ. გერმანელებს კარგი დამოკიდებულება ჰქონდათ ყალმუხებთან, იმდენად, რომ ყალმუხების უზარმაზარ სტეპს მხოლოდ 500 გერმანელი აკონტროლებდა. ასე რომ, საბჭოთა კავშირის მიერ გამოგონილი პარტიზანული მოძრაობა სინამდვილეში არც ყოფილა კავკასიაში.

გერმანელები თავიდანვე საკმაოდ ადვილად მივიდნენ კავკასიის უღელტეხილებამდე (თუ არ ჩავთვლით ნოვოროსიისკის და … ბრძოლებს). 1942 წლის ზამთარში, როდესაც სტალინგრადთან ბრძოლაში გერმანელები საბჭოთა ჯარმა გაანადგურა, ფაქტობრივად, კავკასიის ფრონტის მოწყვეტის საშიშროება შეიქმნა. გენერალმა კლაისმა, ოპერაციის მეთაურმა (რატომღაც, ამ ოპერაციას BLAU ანუ ლურჯი ერქვა) განაცხადა, რომ ბრძოლას აზრი არ ჰქონდა, რადგან “მათ უკან ზურგი არ იყო, წინ კი მტერი».

საინტერესოა, რომ მნიშვნელოვანი გერმანელი მწერალი ერნსტ იუნგერი 1942 წლის 12 დეკემბერს კავკასიის მთებში, დღიურში ჩაიწერს, რომელსაც შემდეგში “კავკასიურ ჩანაწერების» სახელით გამოსცემს:

“მშობლიური იყო; ისეთი გრძნობა მქონდა, რომ ასეთ მუხიან ფერდობზე წინათაც ხშირად ვყოფილვარ. კავკასია არა მარტო ძველი განძთსაცავია ხალხების, ენების, რასებისა; მასში, როგორც კიდობანში ასევე ჩასვენებულია ცხოველები, მცენარეები, ლანდშაფტის ხატები ევროპისა და აზიის შორეული მხარეებიდან».

პროპაგანდა

გოებელსის სახალხო განათლებისა და პროპაგანდის სამინისტრომ 1941 წლის აპრილში აღმოსავლეთში ომის მზადებასთან დაკავშირებით აღმოსავლეთის განყოფილების, შემდეგში კი აღმოსავლეთის სივრცის გენერალური რეფერატის შეფის, ცნობილი პროპაგანდისტის, ებერჰარდ ტაუბერტის თაოსნობით შექმნა ახალი სამმართველო კოდური სახელწოდებით “ვინეტა». “ვინეტა» ამზადებდა პროკლამაციებს, პლაკატებს, ფილმებს, ფირფიტებსა და რადიოგადაცემებს აღმოსავლეთში პროპაგანდის მიზნით. ომის წინ, ინფორმაციის გამჟღავნების შიშით, ტაუბერტს თავისი თანამშრომლები ფაქტობრივად დამწყვდეული ჰყავდა. ეს ორგანიზაცია მთელი ომის განმავლობაშიც სასტიკად გასაიდუმლოებული დარჩა.

ომის წინა კვირაში, 10_12 რუსი, უკრაინელი, კავკასიელი, შუააზიელი და საბჭოთა კავშირის სხვა ხალხთა წარმომადგენელი ინტენსიურად იწერდა ფირფიტებზე ტექსტს საბჭოთა ჯარისკაცებისადმი იარაღის დაყრისა და ტყვედ ჩაბარების მოწოდებით. პროპაგანდის სამინისტრო სამხედრო ძალებთან თანამშრომლობდა, ვერმახტ-პროპაგანდას განყოფილებასთან. სამხედრო თვითმფრინავები საბჭოთა ტერიტორიაზე ყრიდნენ პროკლამაციებს და ბროშიურებს, 1943 წლიდან კი მტრის ზურგში პროკლამაციების გასავრცელებლად სპეციალურ რაკეტასაც იყენებდნენ. ომის პირველ დღეებში 8 მილიონი პროკლამაცია ჩამოიყარა საბჭოთა ადამიანების თავზე. პროპაგანდაში აღმოსავლეთის სამინისტრო და, ზოგჯერ, საგარეო საქმეთა სამინისტროც მონაწილეობდა. ზოგიერთ პროკლამაციებზე გამოსახული იყო ტყვეობაში მყოფი სტალინისა და მოლოტოვის შვილებიც.

სიტყვა ძალიან გამიგრძელდა, ამიტომ პროპაგანდაზე საუბარს აქ შევწყვეტ და მოხსენების ბოლო ნაწილზე გადავალ.

ქართული სამეკავშირეო შტაბი, რომელიც 1942 წელს შეიქმნა, მთელი ომის განმავლობაში ცდილობდა, აღიარებული ყოფილიყო გერმანიაში საქართველოს წარმომადგენლობად, ემიგრანტულ, განმათავისუფლებელ მთავრობად (როგორც I მსოფლიო ომის დროს). 1945 წლის მარტში, როდესაც გერმანიის დამარცხება ყველასთვის ცხადი გახდა, გერმანიამ აუსრულა სურვილი ქართველებს. ეს ფაქტობრივად, დაცინვა და განაჩენის გამოტანის ტოლფასი იყო. ქართველებთან ერთად, გერმანელებთან მსახურობდნენ ვოლგისპირელი თათრები, თურქისტანელები და ვლასოვის უზარმაზარი არმია. გერმანელებს სურდათ, რომ ვლასოვის არმიაში შესულიყო ყოველი ზემოხსენებული კავკასიური დაჯგუფება, მაგრამ კავკასიელებმა უარი თქვეს ამ წინადადებაზე. ამ შტაბების საერთო სპიკერი იყო მიხეილ კედია. მას, ისევე როგორც გივი გაბლიანს, ყველა გერმანულენოვან წრებში დიდ პატივს სცემდნენ.

გერმანელების მხარეს იყო გადაბირებული ძალიან ბევრი უბრალო ადამიანი _ სამხედრო ტყვეები, რომლებსაც სჯეროდათ, რომ გერმანელებთან მოკავშირეობით საქართველო დამოუკიდებლობას დაიბრუნებდა, ან უბრალოდ, ტყვეთა ბანაკიდან გაღწევა უნდოდათ. ქართველების გადაბირებაში ქართველი ემიგრანტებიც მონაწილეობდნენ. ბევრი მათგანის ბედი ბოლომდე დღესაც არ არის გარკვეული და ეს თემა კიდევ ბევრ მუშაობას მოითხოვს. რაც შეეხება გამოქვეყნებულ პუბლიკაციებს, გამოდიოდა გაზეთი “საქართველო» და მისი დამატება ჟურნალი “საქართველო»; იბეჭდებოდა მათი კონკურენტი ჟურნალი, უფრო მაღალი ხარისხისა და შინაარსის გამოცემა “ქართველი ერი»; გამოდიოდა სხვადასხვა წიგნები ქართველი ლეგიონერებისათვის, მაგალითად, “ჩვენი სიმღერები», რომელშიც ძალიან მდარე გემოვნების ლექსები დაიბეჭდა. ლეგიონერებისთვის გამოსცეს შოთა რუსთაველიც. გერმანელები მიიჩნევდნენ, რომ ოკუპირებული ტერიტორიების ენებს შორის ქართული ენა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი იყო. გერმანელი ჯარისკაცებისთვის გამოვიდა ილუსტრირებული “გერმანულ-რუსულ-უკრაინულ-ქართული ლექსიკონი». ეს მიგვითითებს, თუ რამდენად მნიშვნელოვანი იყო გერმანელე ბისთვის ქართული ენა რუსულისა და უკრაინულის შემდეგ.

საბჭოთა კავშირის მხარეზე დაახლოებით 700 ათასი ქართველი იბრძოდა, გერმანელების მხარეს კი შეუდარებლად ნაკლები, 32 ათასამდე და, მათ შორის, 500 ემიგრანტი.

ძალიან ბევრმა ქართველმა იცოდა, რომ ჰიტლერი მაშინვე დამოუკიდებელს არ გახდიდა საქართველოს _ მათ სჯეროდათ, რომ ჰიტლერი მუდმივად არ იქნებოდა გერმანიის ლიდერი. მათთვის მთავარი იყო, რუსეთი და ბოლშევიზმი დაემარცხებინათ. ფიქრობდნენ, რომ საქართველო გერმანიის პროტექტორა ტის ქვეშ მყოფი საქართველო უფრო ადვილად გახდებოდა დამოუკიდებელი. რამდენად რეალური იყო მათი ჩანაფიქრი, ეს ჯერ კიდევ კამათის საგანია, მაგრამ მათი დიდი უმრავლესობა ისეთივე თავდადებითა და რწმენით იბრძოდა, როგორც მეორე მხარეს მდგომი ქართველობა. ორივე მოწინააღმდეგე ბანაკში მებრძოლები ერთნაირი პატივისა და გახსენების ღირსნი არიან.

23 ივნისი, 2006 წელი

წყარო: http://www.nplg.gov.ge

შალვა ამირეჯიბი

შალვა გიორგის ძე ამირეჯიბი (დ. 1887, სოფ. ხურვალეთი, გორის მაზრა ― გ. ივლისი, 1943, პარიზი, დაკრძალულია იქვე, სენტ-უანის სასაფლაოზე), ქართველი პოეტი, პოლიტიკური მოღვაწე, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მთავარი კომიტეტის წევრი, საქართველოს დამოუკიდებლობის დროს, 1918-1921 წლებში, ეროვნული საბჭოს და დამფუძნებელი კრების წევრი.

დაამთავრა თბილისის სათავადაზნაურო ქართული გიმნაზია. პირველი ლექსებიც სწავლის დროს დაწერა. მოწაფეობაშივე გაიტაცა რევოლუციურმა მოძრაობა, მონაწილეობდა 1905 გამოსვლებში ქუთაისში მიხაკო წერეთელთან ერთად. 1906 წელს უმაღლესი განათლების მისაღებად ევროპაში გაემგზავრა, ვენის უნივერსიტეტში ისმენდა ლექციებს. 1909 წელს ამირეჯიბი სამშობლოში დაბრუნდა და გამოსცა ალმანახი “ჩვენი ერი”, მალე დააპატიმრეს.

ლიტერატურული მოღვაწეობა 1910-იან წლებში დაიწყო, იყო ეროვნულ-დემოკრატიული მიმართულების ჟურნალ “კლდის” თანამშრომელი, რომელშიც ნაწარმოებებს ბეჭდავდა “ფარსმან-ფარუხის” ფსევდონიმით. 1915 წლიდან გახდა ეროვნულ-დემოკრატიული მიმართულების გაზეთების “სამშობლოსა” და “საქართველოს” მუდმივი ავტორი. სავარაუდოა, რომ მისი ფსევდონიმები იყო აგრეთვე “ჩორჩანელი”, “შ.ა.” და “ა.-ი”. ამ პერიოდში გამოაქვეყნა მისი ნაწარმოებები: “დიმიტრი ყიფიანის პოლიტიკური კრედი” (“კლდე”, 1912 № 14 ), “შოთა რუსთაველი” (“კლდე”, 1913 № 16), “ვაჟა-ფშაველას გარდაცვალების გამო” (“საქართველოს”, 1915, № 60), “ვალერიან გუნია” (“საქართველო”, 1917, № 92), “ქართველი მენშევიკები” (“საქართველო”, 1918, № 8), “ამიერ-კავკასიის სეიმი” (“საქართველო”, 1918 № 11), “დამოუკიდებლობა” (“საქართველო, 1918, № 232”), “თბილისის უნივერსიტეტი” (“საქართველო”, 1921, № 18) და სხვა.

1916 წელს ამირეჯიბი გაიწვიეს I მსოფლიო ომში. 1917 წელს თებერვლის რევოლუციის შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში და გახდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთი თვალსაჩინო მოღვაწე. ს. კედიასა და რ. გაბაშვილთან ერთად იგი წარმოადგენდა ეროვნულ-დემოკრატიული ფრაქციას დამოუკიდებელი საქართველოს პარლამენტში. 1919 წელს ამირეჯიბმა ცოლად შეირთო მსახიობი ვერიკო ანჯაფარიძე, რომელიც დიდხანს იყო მისი გატაცებისა და პოეტური შთაგონების საგანი, უძღვნა მრავალი ლექსი, ზოგიერთი მათგანი შევიდა 1920 წელს გამოსული ლირიკული ლექსების პატარა კრებულში “მინანქრები”. ამირეჯიბს ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ქართველ სიმბოლისტ მწერლებთა. მეგობრობდა “ცისფერყანწელებთან” — გიორგი ლეონიძესთან, პაოლო იაშვილთან, ტიციან ტაბიძესთან და სხვებთან. მისი ორი ლექსი “მასკარადი” და “ლეკური” შვიდა “ახალი პოეზიის ანთოლოგიაში” (ქუთაისი, 1919). 1922-1924 წლებში ამირეჯიბმა შექმნა მიძღვნები და ეპიგრამები ს. ყანჩელის, შ, დადიანის, პ. ქავთარაძის, გრიგოლ რობაქიძის, გ. ლეონიძის, შ. შარაძის, ი. გრიშაშვილის, კ. ანდრონიკაშვილისა და სხვების მიმართ. ამავე პერიოდს ეკუთვნის არაერთი შესანიშნავი ლირიკული ლექსი: “შემოდგომა”, “ქუთათური სერენადა”, “ანტიანაკრეონტი”, “მშვიდობით, მწვანე კიკეთო”, “ქანდაკი”, “რევოლუცია”, “მუზას” და სხვა. 1922 წელს ვ. აბაშიძის სასცენო მოღვაწეობის 50 წლისთავთან დაკავშირებით გამოსცა პატარა წიგნი — “ვასილ აბაშიძე”.

შალვა ამირეჯიბი გვერდში ამოუდგა ქაქუცა ჩოლოყაშვილს და მისი ერთ-ერთი უახლოესი თანამზრახველი გახდა ახალი რეჟიმის წინააღმდეგ. ბრძოლაში. წარუმატებელი 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების შემდეგ, 1925 წელს, იგი უცხოეთში გაიხიზნა. ცხოვრობდა უმეტესწილად საფრანგეთსა და გერმანიაში.

ემიგრაციაში შალვა ამირეჯიბი თავის ლექსებს, პროზაულ ნაწარმოებებსა და პუბლიკაციურ წერილებს აქვეყნებდა ქართულ ემიგრანტულ პრესაში — “სამშობლო”, “დამოუკიდებელი საქართველო”, “ბედი ქართლისა”, “კავკასიონი”. 1940 წელს ბერლინში დააარსა საკუთარი ჟურნალი “ახალი დროება”. ამირეჯიბის ემიგრანტული პერიოდის ლექსებიდან აღსანიშნავია “მამულს”, “კოტე აბხაზის სიკვდილზე”, “კოტე ანდრონიკაშვილს”, “ელენე აბხაზს”, “რუბაიები”, “სოფელი”, “შლვა შატაშიძეს”, “ვერა ფაღავას” და სხვა. მისი მოგონება “ქაქუცა ხევ-გრძელზედ” გვიხატავს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის თავდადებული ბრძოლის ერთ-ერთ ეპიზოდს.

აი, როგორ აფასებდნენ შალვა ამირეჯიბის პოეზიას მისი თანამედროვენი:

იგი ნამდვილი არისტოკრატია, რომელსაც მოსწყინდა ფუფუნება, მოსწყინდა მდიდარი სანახაობანი, მოსწყინდა თავაღებული ცხოვრება, დაიღალა გათლილი სილამაზით და პრიმიტიულ ლექსებში, პრიმიტიულ ფორმებში პოვებს უდიდეს ესთეტიურ აღტყინებას….

,იფურცლება თქვენ წინ ეს წიგნი და არ გჯერათ, რომ ეს ლექსები დაწერილია მეოცე საუკუნეში და არა ძველ პერგამენტზე.

როგორ ცხოვრობს ეს კაცი, ვისთან დადის და რაზე ლაპარაკობს ეს დაგვიანებული სასახლის მგოსანი?… გაუგებარია და საკვირველი. საკვირველია, რომ არის ასეთი კაცი ჩვენს შორის თავის ნაზი განცდებით და დადის ჩვენს შორის.

ის უნდა განიცდიდეს საშინელ სიმარტოვეს და გეშინიათ, რომ არ გამოგაცალონ ხელიდან, რადგან ისე კარგია მის ცხოვრებასთან ზიარება და ცოტა ხნით მაინც მის მაჯისცემასთან საკუთარის შეერთება.

მისი ლექსები არ არის გათლილი პარნასული ბეჯითობით, ხშირად კოჭლობენ, იგი არ სჩარხავს მათ; მაგრამ აი სწორედ ამ თითქოს არისტოკრატიულ დაზარებით არის მისი ლექსები სურნელოვანი, როგორც ძველ, დავიწყებულ წიგნში ნადები ყვავილი.

ასე წერდა დემნა შენგელაია 1922 წელს ჟ ,,ლომისში”.

შალვა ამირეჯიბის ლექსები

. ამირეჯიბის ასულს

მთვარე სარკმელს გადმოხრილა,
სიო არხევს ჟალუიზებს,
შენსა ბაღში ნინო გრილა
და ეძლევა ილუზიებს!

შენ ერთობი დღეცის მარი
იცვავ ბატისტს, კისეიას,
სხვადასხვა ხარ ვით სიზმარი,
შესტრფი უცხო იდეიას!

მაგრამ ეხლა გაცრეცილი
სდგეხარ სარკმელს და სდუმს ენა,
გულმა გითხრა ერთი ცილი;
ვითომც გიყვარს ვიღაც შენა!

ჭორი უთქამს! მხოლოდ გრილა
სიო არხევს ჟალუიზებს,
მთვარე სარკმელს გადმოხრილა
და ეძლევი ილუზიებს!

# # #

გესმის ხმა დაირისა,
და შენც ისე ისწრაფვი,
ვით სიმებზე თარისა
საიდუმლო მიზრაფი.

გადმომსხდარან ტაშები
კაბებზე და ჩოხებზე
და ვით მალი რაშები
დაგაფრენენ ნოხებზე.

და შენ ცეკვავ, ცეკვავ შენ,
ვეღარ გდევენ თვალები,
ცეკვავ ლუწუ, ცეკვავ კენტ,
მე ვთვლი და ვიღალები!

ვ.ა

თქვენ სიყვარულზე მითხარით “არა”
და მომიხურეთ გულის კარები,
მაგრამ მე მაინც ტკბილ არმაღანად
მოგართვით ლურჯი მინანქარები.

ერთის ქალისა იყვნენ ისინი,
ძვირფას ქათიბზე მათ ატარებდა,
მას ბევრი ჰქონდა ზურმუხტ-ლალები,
მაგრამ მინანქრებს არ ადარებდა.

როდესაც იყო ჩვიდმეტი წლისა
ის შეუყვარდა ჭაბუკსა ერთსა
დამ ის ლოდინში თავის მხევალთან
ის თამაშობდა ლუწუსა და კენტსა.

ესე ამბავი ძველის ძველია,
მაშინ სხვაგვარი ქროდნენ ქარები,
ქარი არხევდა ალბათ ქათბსა
და ჟღარუნობდნენ მინანქარები!

ვ.ფ.
თქვენ ჯერ იყავით მაშინ პატარა,
მე კი ნაკაზმი წელთა შავი ყდით,
მერე მე ბედმა სხვა გზით მატარა
და მერე სულაც გადამავიწყდით.

ჩვენ ისე შევხვდით უცხო არეზედ,
თქვენ უკვე დიდი, მე სხვა ჰაოთი,
თქვენ მოწყენილი მშობელ მხარეზედ
მე კი იქიდგან ახლად ნაოტი.

მე უსწორ ბრძოლის სისხლიან ველზედ
ერთად დამსცვივდა ვით ქარს ძახველი,
პოეტის ქნარი მიბმული ყელზედ
და მეომარის ბასრი მახვილი.

თქვენ კი იმედი გამკობთ აღმგზნობი
და მხიბლავს თქვენი ხვედრი სვიანი,
სახელიც ჩემთვის ასე ნაცნობი,
ასაკიც, ჩემთვის ასე გვიანი!

მანანა ორბელიანი

შენს ძვირფას სახეს აღარ უნდა განმეორება,
ვერავინ შესცვლის შენს სურათზე ფერებსა მკრთალებს
და მარადობის მიუღია მას ამბორება
ვით სიჯისმონდო მალატესტას ნაკვეთ მედალებს.
თითნი გაყრილნი თვალ-ლალებში ისვრიან ალებს,
კამათელისა მათ უყვარდათ ნაზი გორება,
ცისფერ ატლასის ნაოჭებში მე რომ მაწვალებს,
იმ დროებისა იშმუშნება ისევ ზმორება.

შენში კვნესიან ხმაწასული მუხამბაზები,
ეგ არშიები გულს მესობა ყაისნაღებად
და მიმაჩნია ჩემი თავი ათასნაქებად,
რომ შენსა დღეებს მე აქედან ვეჯამბაზები!

ჯერ არ ენახეთ, ო, მანანა, ქართლისა ქალებს,
როს შენს წინაშე ისველებდა ვერიკო თვალებს.

ჰაზალი” (ეძღვნება . ანჯაფარიძეს)

შენ ვარდი ხარ ახლად შლილი,
გაზაფხულზე რა უნდა ვქნა,
შენთან ახლოს ყოფნა მინდა,
მანძილიდან რა უნდა ვქნა,
საიდუმლო ვერსად გითხარ,
მარტო ჩემთვის რა უნდა ვქნა.
შენთვის ბევრი სიტყვები მაქვს,
ნეტავ, მეტი რა უნდა ვქნა,
მზე არა მწვავს, გავიშალო,
მთვარის შუქზე რა უნდა ვქნა,
გული შეხვეული დამაქვს,
გაზაფხულზე რა უნდა ვქნა?!.

ანტისაბჭოთა აჯანყებები

აჯანყების პირველი ტალღა სვანეთი, რაჭა-ლეჩხუმი, ქართლი, ფშავ-ხევსურეთი

1921 წლის თებერვალში ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს დამოუკიდებელ საბჭოთა რესპუბლიკად საქართველოს გამოცხადებას, რაც ფაქტობრივად ქვეყნის ოკუპაციასა და ანექსიას ნიშნავდა, ქართველი ერი არ შეჰგუებია. თავს დამტყდარი ტრაგედიიდან ხალხი მალე გამოერკვა, გააცნობიერა სამშობლოს სავალალო მდგომარეობა და დაიწყო პერმანენტული სახალხო გამოსვლები და გაფიცვები ბოლშევიკური ხელისუფლებისა და რუსული არმიის წინააღმდეგ.

რუსეთის ბატონობის წინააღმდეგ მიმართულ ასეთ დაპირისპირებებს ბოლშევიკებმა განუკითხავი და შეუბრალებელი სისხლიანი ანგარიშსწორებით უპასუხეს, რასაც ახორციელებდა კომუნისტური პარტიის (ბოლშევიკების) ცენტრალური კომიტეტის ბიურო სერგო ორჯონიკიძის თავმჯდომარეობით.

ქვეყანაში გამეფდა ფართომასშტაბიანი რეპრესიები: მასობრივად აპატიმრებდნენ პოლიტიკურ და საზოგადო მოღვაწეებს, დამფუძნებელი კრების და მუშათა და გლეხთა პარტიების წევრებს, ყველას, ვინც არ თანაუგრძნობდა კომუნისტურ (ბოლშევიკურ) პარტიასა და საოკუპაციო ხელისუფლებას. აპატიმრებდნენ და ზოგს ციხეში ამწყვდნენ, ზოგს შორეულ აღმოსავლეთში ასახლებდნენ, ზოგს სიკვდილს უსჯიდნენ. სასჯელის ფორმა და ზომა სხვადასხვა იყო, მაგრამ სიმკაცრით გამორჩეული.

საქართველოში დამსჯელ ძალად გამოიყენებოდა რუსეთის მე-11 წითელი არმია, რომელსაც 1921 წლის მაისში მხოლოდ სახელი გამოუცვალეს და განსაკურებული დანიშნულების რაზმი (“ჩონი”) უწოდეს, ხოლო 7 ოქტომბერს მიიღეს დადგენილება განსაკურებული დანიშნულების რაზმის სპეცნაწილების შექმნის შესახებ. მანამადე კი, 4 აპრილს საქართველოს “რევკომმა” დაამტკიცა რევოლუციური ტრიბუნალის დებულება.

ასე რომ, ულმობელი პოლიციისა და მრისხანე “ჩეკას” “წყალობით” დაპატიმრება, დახვრეტა, გადასახლება ცხოვრების ყოველდღიურობად იქცა, ხოლო ქვეყანაში ძარცვა-გლეჯა, დაუნდობლობა, ტერორი ცხოვრების ნორმად.

რეპრესიების მსხვერპლნი გახდნენ: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მოადგილე გრიგოლ ლორთქიფანიძე, სამხედრო მინისტრი პარმენ ჭიჭინაძე, ყოფილი სამხედრო მინისტრი გრიგოლ გიორგაძე, სახელგამთქმული გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი, ცნობილი მოღვაწეები: სილიბისტრო ჯიბლაძე, ისიდორე რამიშვილი

დამოუკიდებლობის დასაცავად სტუდენტი ახალგაზრდობაც აღდგა, რასაც მათი უმრავლესობის დახვრეტა, დაპატიმრება და გადასახლება მოჰყვა.

ტერორი ეკლესიასა და ეკლესიის მსახურთაც შეეხო. დაიწყო ეკლესია-მონასტრების მასობრივი ძარცვა და ნგრევა, სულ 1500 ეკლესია დაანგრიეს, ბევრი საწყობად და თავლად აქციეს. სასულიერო პირთა უმიზეზო დევნა-დაპატიმრება, სიკვდილით დასჯა ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. ნაძარცვი საეკლესიო სიმდიდრე საზღვარგარეთ ჩალის ფასად იყიდებოდა. ეს იყო ნამდვილი ათეისტური დიქტატურა, რომელიც შეურაცხოფდა ხალხის რწმენას, ზნეობას, ტრადიციებს, კულტურას…

ეროვნული მოძრაობის ისტორიაში უმნიშვნელოვანეს მოვლენას წარმოადგენდა საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის ამბროსი (ბესარიონ) ხელაიას დაპატიმრება. სულიერი მამის ერთადერთი “დანაშაული” საქართველოს სუვერენიტეტის აღდგენის მოთხოვნა იყო. მან ტერორის გამტარებელ ხელისუფლებას შემდეგი სიტყვებით მიმართა: “სული ჩემი ღმერთს ეკუთვნის, გული – ჩემს სამშობლოს, მძორი, ჯალათებო, თქვენ და რაც გინდათ, ის უყავით მას!”

1921 წლის ზაფხულში მთელ საქართველოში ამბოხებათა ახალი ტალღა აგორდა. პირველად ანტისაბჭოთა აჯანყების დროშა სვანებმა ააფრიალეს. მათ სათავეში ედგათ მოსოსტრ დადეშქელიანინესტორ გარდაფხაძე (საარქ. N24333), ბიძინა პირველი. აჯანყებულებმა სვანეთში შეჭრილი წითელი არმიის ნაწილები განააიარაღეს და საბჭოთა ხელისუფლება დაამხეს. ისინი 6 თვე უმკლავდებოდნენ დამსჯელი რაზმების შემოტევას. სამწუხაროდ, საქართველოს სხვა რეგიონებმა აჯანყებულებს მხარი ვერ აუბეს, წითელმა არმიამ სვანეთის სრული იზოლაცია მოახერხა და ბოლოს აჯანყება სისხლში იქნა ჩახშობილი.

აჯანყდნენ რაჭა-ლეჩხუმშიც, რომელიც ასევე ლიკვიდირებულ იქნა.

სულიერად გატეხვისა და დამონებისაკენ მიმართული მკაცრი სადამსჯელო ღონისძიებების მიუხედავად, ხალხში საბრძოლო სულიკვეთება მაინც ვერ ჩაკლეს და ქართველები თავის პროტესტს დაუმორჩილებლობითა და მასობრივი აჯანყებებით გამოხატავდნენ. 1922 წლის 26 მაისის მასობრივი მანიფესტაციები მოეწყო თბილისში და საქართველოს სხვა ქალაქებში.

1921 წ. 5 ნოემბერს პარიზში გაიმართა ამიერკავკასიის პოლიტიკური პარტიების წარმომადგენელთა კონფერენცია, რომელმაც აირჩია “სამხედრო კომისია” კავკასიაში აჯანყების მოსამზადებლად.

საქართველო კი 1922 წლის მარტში ინკორპორირებულ იქნა ამიერკავკასიის ფედერაციაში, რომელიც თავის მხრივ 30 დეკემბერს საბჭოთა კავშირში გაერთიანდა. საბჭოთა საქართველოს მმართველი პოლიტიკური ძალა მხოლოდ და მხოლოდ მოსკოვის ნების აღმსრულებელი იყო.

შეიარაღებულ გამოსვლების მომზადებას და განხორციელებას ხელმძღვანელობდა საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების ინტერპარტიული იატაკქვეშა გაერთიანება საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი (იგივე პარიტეტული კომიტეტი).

გაერთიანებას საფუძველი ჩაეყარა 1922 წლის აგვისტოში. ამას წინ უსწრებდა დაძაბული მოლაპარაკებები ქართველ მენშევიკებს და მათ ყოფილ პოლიტიკურ ოპონენტებს, – ეროვნულ-დემოკრატებს, სოციალ-ფედერალისტებს, ესერებსა და “სხიველების” ორგანიზაციას შორის. საბოლოოდ პარტიები შეთანხმდნენ მოქმედების საერთო გეგმაზე და ხელი მოაწერეს შეთანხებას, რომელიც ხუთი მუხლისგან შედგებოდა:

  1. პარტიები ერთიანდებიან იმისთვის, რათა საერთო ძალით იბრძოლონ საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის;
  2. იმ შემთხვევაში, თუ აღდგენილი იქნება საქართველოს დამოუკიდებლობა, მოწვეული იქნება დაფუძნებული კრება, რომელსაც ჩააბარებენ ანგარიშებს თავიანთი მოღვაწეობის შესახებ როგორც საზღვარგარეთ მყოფი მთავრობა, ისე ის მთავრობა, რომელიც შედგენილი იქნება გარდამავალ მომენტში;
  3. დაფუძნებული კრების სხდომაზე ირჩევენ ახალ მთავრობას კოალიციური პრინციპების მიხედვით. ამასთანავე, არცერთ პარტიას უფლება არა აქვს დაიკავოს ერთ მესამედზე მეტი;
  4. ირჩევენ პარიტეტულ კომისიას ძველი მთავრობის მოღვაწეობის განსახილველად;
  5. ამ ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერის დღიდან პარიტეტულ საფუძველზე არჩეულ იქნეს კომიტეტი, რომელსაც უნდა ეწოდოს “საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი”.

შეთანხებას ხელი მოაწერს: საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიისაგან – გოგოტა ფაღავამ, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიისაგან – იასონ ჯავახიშვილმა, მემარჯვერე სოციალ-ფედერალისტებისაგან – გრიგოლ რცხილაძემ, სხიველებისაგან – მუხრან ხოჭოლავამ, მემარჯვენე ესერებისაგან – იოსებ გობეჩიამ.

დამკომის პირველი თავჯდომარე იყო გოგიტა ფაღავა, რომელიც მალე ნიკოლოზ ქარცივაძემ ჩაანაცვლა. მას შემდეგ, რაც ქარციცაძე 1923 წლის 16 მარტს ჩეკამ დააპატიმრა, დამკომის თავმჯდომარე გახდა კოტე ანდრონიკაშვილი. ეროვნულ დემოკრატი იასონ ჯავახიშვილი დამკომის უცვლელი მდივანი იყო მთელი მისი არსებობის მანძილზე.

ტექსტი საგანგებო წერილთან ერთად გაეგზავნა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ემიგრაციაში მყოფ მთავრობას. კავშირს კომიტეტსა და მთავრობას შორის ახორციელებდა ე.წ. “კონსტანტინეპოლის ბიურო” რომელიც წარმართავდა ასევე საიდუმლო (და, სამწუხაროდ, უშედეგო) მოლაპარაკებებს თურქეთის, საფრანგეთის, გერმანიის და დიდი ბრიტანეთის მთავრობებთან დახმარების თაობაზე.

დამკომთან შეიქმნა “სამხედრო ცენტრი”, რომელსაც უშუალო ხელმძღვანელობა უნდა გაეწია შეიარაღებული გამოსვლებისათვის. მის პირველ ხელმძღვანელად არჩეულ იქნა გენერალი კოტე აფხაზი.

ხალხი ოკუპანტი ბოლშევიკების დასამხობად დღითიდღე ირაზმებოდა. საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ყველა რეგიონში იქმნებოდა პარტიზანული რაზმები (თულნი). მარტო აღმოსავლეთ საქართველოში ათამდე რაზმი მოქმედებდა. ქართლში გამოირჩეოდა მიხეილ ლაშქარაშვილის პარტიზანული რაზმი. 1922 წელს პარტიზანულმა მოძრაობამ განსაკუთრებით ფართო ხასიათი მიიღო კახეთსა და ფშავ-ხევსურეთში, მას სათავეში ედგა სახელგანთქმული ოფიცერი ქაქუცა (ქაიხოსრო) ჩოლოყაშვილი..

ხელისუფლება კი დაუნდობლად უსწორდებოდა აჯანყებულებს.

პარტიზანული რაზმების წინააღმდეგ ყველა მაზრაში შეიქმნა დამსჯელი ექსპედიციები, რომლებიც მშვიდობიან მოსახლეობას აწიოკებდნენ იმ მიზეზით, რომ “ბანდიტებს ინახავდნენ”. ისინი მასობრივად ხვრეტდნენ უდანაშაულო ხალხს, წვავდნენ მათ სახლ-კარსა და ავლა-დიდებას. ვინმე ი. ტალახაძე, რომელიც გურიაში დამსჯელად იყო დანიშნული, მისთვის საეჭვო პირებს განუკითხავად ნებისმიერ ადგილზე ხვრეტდა.

ულმობელმა რეპრესიებმა იმსხვერპლა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სხვა მოღვაწეებიც.

1923 წლის თებრვალში ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის სტუდენტთა კომიტეტის წევრმა კ. მისაბიშვილმა გასცა სამხედრო ცენტრი, რომლის წევრები დააპატიმრეს. მარტში “საქართველოს სსრ”-ის ე.წ. “საგანგებო კომისია”-მ (“ჩეკა”) დამკომის საიდუმლო სტამბა აღმოაჩინა.

კპ (ბ) ცკ-ის მოთხოვნით, 1923 წლის 19 მაისს გაუსამართლებლად დახვრიტეს სამხედრო ცენტრის მეთაური, კოტე აფხაზი; გენერლები ალექსანდრე ანდრონიკაშვილი, ვარდენ წულუკიძე, პოლკოვნიკები გიორგი ხიმშიაშვილი, ელიზბარ გულისაშვილი, ივანე ქუთათელაძე; როსტომ მუსხელიშვილი, ალექსანდრე მაჭავარიანი; როტმისტრებისიმონ ბაგრატიონმუხრანელი, ლევან კლიმიაშვილი; კაპიტნები ნიკოლოზ ზანდუკელი, იასონ კერესელიძე (გენერალ ლეო კერესელიძის უმცროსი ძმა), სიმონ ჭიაბრიშვილი, ივანე ქუთათელაძე, გიორგი (გოგიტა) ფაღავა, დიმიტრი ჩრდილელი, ფარნაოზ ყარალაშვილი, ივანე ყარანგოზიშვილი. მალე მათი ბედი ვაჟა-ფშაველას ვაჟმა – ლევან რაზიკაშვილმაც (საქმე N2370) გაიზიარა.

სამხედრო ცენტრის პირველი შემადგენლობის განადგურების შემდეგ, რაც პირველი დიდი დარტყმა იყო დამოუკიდებლობის კომიტეტისათვის, ცენტრის ახალ ხელმძღვანელად დაინიშნა გენერალი სპირიდონ ჭავჭავაძე, ხოლო მის თანაშემწედ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის სამხედრო კომისიის ხელმძღვანელი, პოლკოვნიკი სოლომონ ზალდასტანიშვილი.

1924 წლ აჯანყება

1924 წელს რეპრესიების პიკი იყო. ამ პერიოდში ბოლშევიკურმა შურისძიებამ ყველანაირ ზღვარს გადააბიჯა… მაგრამ რეპრესიების გაძლიერებამ ვერ გატეხა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რადგან არსებული სახელმწიფო წყობილებით უკმაყოფილო იყო საზოგადოების ყველა ფენა: თავად-აზნაურობა, ბურჟუაზია, სამღვდელოება, მუშათა კლასი, გლეხობა.. ქვეყანაში ამბოხების მოსამზადებლად ხელსაყრელი პირობები შეიქმნა.

აჯანყების ორგანიზატორად მოგვევლინა “დამოუკიდებლობის კომიტეტი” (“დამკომი”) ანუ “პარიტეტული კომიტეტი”, რომელშიც შედიოდნენ სოციალ-დემოკრატი მენშევიკები, ეროვნულ-დემოკრატები, სოციალისტ-ფედერალისტები, სოციალისტ-რევოლუციონერები, “სხიველები”…

აჯანყების პრაქტიკული მომზადება დაევალა “დამკომთან” არსებულ “ცენტრალურ სამხედრო კომისიას”. “კომისიის” წევრები იყვნენ: კონსტანტინე ადრონიკაშვილი (საარქ. N22310), იასონ ჯავახიშვილი (საარქ. N25326), ნიკოლოზ ქარცივაძე, კირილე ნინიძე (საარქ. N2262), მიხეილ ბოჭორიშვილი (საარქ. ძვ. N24352-62), მიხეილ იშხნელი, გიორგი ჯინორია, შალვა ამირეჯიბი, ნიკიფორე იმნაიშვილი(საარქ. N22140), სამსონ დადიანი (საარქ. N2254), გიორგი (გოგიტა) ფაღავა (საარქ. N21151), ვასო ნოდია (საარქ. N21157), გიორგი წინამძღვრიშვილი, გიორგი ზალდასტანიშვილი

1924 წლის 17 აგვისტოსათვის დაინიშნა ქართველი ერის ისტორიაში ყველაზე დიდი აჯანყება.

კომისიის მიერ შედგენილი გეგმით აჯანყება ყოველ ქალაქსა და მაზრაში ერთდროულად უნდა დაწყებულიყო. ადგილებზე ხელისუფლების აღების შემდეგ დაიწყებოდა საერთო ლაშქრობა თბილისზე. ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ქაქუცა ჩოლოყაშვილის რაზმს ენიჭებოდა. მთავარსარდლად გენერალი სპირიდონ ჭიჭინაძე დაინიშნა. ემიგრანტულ მთავრობასთან შესათანხმებლად “დამკომმა” საზღვარგარეთ ვასო ნოდია მიავლინა.

1924 წლის მაისში ვ. ნოდიასთან ერთად ფარულად ჩამოვიდნენ ემიგრანტული მთავრობის წარმომადგენლები – ვალიკო ჯუღელი (საარქ. N24160), ნოე ხომერიკი (საარქ. N23587), ბენიამინ (ბენია) ჩხიკვიშვილი (საარქ. #24343), ვლასა მგელაძე

“ჩეკამ” მიაგნო აჯანყების მესვეურთა კვალს და დააპატიმრა გ. წინამძღვრიშვილი, ნ. ხომერიკი, გ. ფაღავა, გ. ჯინორია… 6 აგვისტოს კი – ვ. ჯუღელი და . ჩხვიკიშვილი დააპატიმრეს და ისევ დაიწყო მასობრივი რეპრესიები.

აჯანყება 29 აგვისტოსთვის გადაიდო.

შვიდიოდე დღით ადრე “დამკომი” და აჯანყებულთა არმიის საერთო შტაბი შეიკრიბა შიომღვიმის მონასტერში, სადაც ქართველი მეფეები მიდიოდნენ ბრძოლის წინ სალოცავად და ლოცვა-კურთხევის მისაღებად.

მაგრამ, გაურკვეველი მიზეზების გამო, აჯანყება ერთი დღით ადრე დაიწყო… 28 აგვისტოს მოხდა შეიარაღებული გამოსვლა ჭიათურაში. თავდაპირველად გამოსვლები წარმატებით ვითარდებოდა. დიდი ქალაქების გარდა, კომუნისტების წინააღმდეგობები სუსტი აღმოჩნდა. წითელი არმიისა და “ჩეკას” რაზმების საკმაო ნაწილი დამარცხდა. ამბოხებულებმა შეძლეს ჭიათურის და ზოგიერთი სხვა ქალაქის (სენაკი, სამტრედია და სხვა) აღება და საქართველოს ემიგრირებული მთავრობის იურისდიქციის აღდგენა გამოაცხადეს. საქართველოს ქალაქებისა და სოფლების დიდი ნაწილი აჯანყებულთა ხელში აღმოჩნდა.

…მაგრამ ამოქმედდა წითელი ჯარი. ორკვირიანი უმძიმესი ბრძოლების შემდეგ აჯანყება სისხლში ჩაახშეს წითელი არმიისა და ჩეკას ნაწილებმა.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა დუშეთი კი დაიკავა, მაგრამ წინსვლა ვეღარ შეძლო, ფშავ-ხევსურეთისა და შემდეგ კახეთის აჯანყება ვერ მოახერხა. თბილისზე იერიშის მიტანა კი მხოლოდ მის განკარგულებაში მყოფი ძალებით ვერ გაბედა. ის იძულებული გახდა თავის “შეფიცულებთან” ერთად საზღვარგარეთ გაქცეულიყო.

აჯანყებულები გურიასა და სამეგრელოშიც დამარცხდნენ.

სვანეთში თავმოყრილმა აჯანყებულებმა ამაოდ სცადეს ქუთაისის აღება.

ერთი დღით ადრე ჭიათურის გამოსვლამ საბედისწერო როლი შეასრულა: მთავრობის საგანგებო ორგანოებს შესაძლებლობა მიეცათ დროულად განეხორციელებინათ სალიკვიდაციო ღონისძიებები. სამხედრო ოპერაციებს თან ერთვოდა 1924 წლის 30 აგვისტოდან სექტემბრის დამლევამდე განხორციელებული, მანამდე უპრეცედენტო რეპრესიები, რომელმაც საერთო ჯამში 12 ათასამდე ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. ქართველ ხალხს ყველაზე მასშტაბური სისხლიანი დღეები ჰქონდა, რადგან ხელისუფლების წინააღმდეგ გამოსვლაც ყველაზე მასშტაბური შეიარაღებული გამოსვლა იყო.

შორაპანში დახვრეტილ იქნენ რკინიგზის ვაგონებში გამომწყვდეული უდანაშაულო ადამიანები. დახვრეტილთა რაოდენობა დღემდე უცნობია. მათი სისხლი ღელესავით მოედინებოდა.

უმკაცრესი რეპრესიები განხორციელდა სენაკისა და ზუგდიდის მაზრებში. სენაკში 500 კაცზე მეტი კაცი დახვრიტეს…

განადგურდა ეროვნულ-პოლიტიკური ოპოზიციის დიდი ნაწილი. ყოველგვარი გამოძიებისა და სასამართლოს გარეშე დაიხვრიტა უამრავი ადამიანი, პოლიტიკური ოპოზიციის, ოფიცრობის, თავადაზნაურობის, ინტელიგენციის, სამღვედელოების, გლეხობის და სამოქალაქო საზოგადოების საუკეთესო წარმომადგენლები. მთლიანად განადგურდა რამდენიმე ქართული არისტოკრატული საგვარეულო.

აჯანყების უკანასკნელ დღეებში, 1924 წლის 4 სექტემბერს, ჩეკამ მიაგნო დამკომის მთავარ შტაბს შიო მღვიმეს მონასტერში და დააპატიმრა მისი ლიდერები, მათ შორის თავმჯდომარე კოტე ანდრონიკაშვილი. ისინი პირადად ლავრენტი ბერიამ, ამიერკავკასიის და საქართველოს “ჩეკა”-ს უფროსის მოადგილემ, დაკითხა თბილისში და ხელი მოაწერინა მოწოდებაზე, რომელიც აღიარებდა აჯანყებას დამარცხებას და მოუწოდებდა პარტიზანულ რაზმებს დაეყარათ იარაღი. თავად სასიკვდილოდ განწირული შეთქმულები დათანხმდნენ მხოლოდ იმ პირობით, თუ დაუყოვნებლად გაიცემოდა მასობრივი რეპრესიების შეწყვეტის ბრძანება. მიუხედავად ამისა, წითელი ტერორი საქართველოში კიდევ დიდხანს გაგრძელდა. კომიტეტის წევრების უმრავლესობა სიკვდილით დასაჯეს.

მიუხედავად დამარცხებისა, 1924 წლის აგვისტოს აჯანყებას ჰქონდა დიდი მნიშვნელობა ეროვნული სულისკვეთების განმტკიცებისათვის, რისი დასტურიც არის 1937-1939 წლების “წითელ ტერორამდე” ქართველი ერის პერმანენტული ბრძოლა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის. ყოველივე ამას თვალნათლივ ადასტურებს ის დიდძალი დოკუმენტური მასალა, რომელიც დაცულია თბილისში, საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმში.

ქართველების სისხლის ღვრა არც 20-იანი წლების მეორე ნახევარში შემწყდარა, რადგან ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა აჯანყების ჩახშობის შემდეგაც გრძელდებოდა. მართალია, მას მასობრივი ხასიათი არ ჰქონია, მაგრამ ანტისაბჭოთა პოლიტიკური პარტიები საქმიანობას კვლავაც განაგრძობდნენ.

განსაკუთრებით აქტიურობდა სოციალ-დემოკრატიული პარტია. მან აღადგინა და გააძლიერა ადგილობრივი ორგანიზაციები, შეიარაღებული რაზმები, აღადგინა არალეგალური სტამბა და ეწეოდა აქტიურ პროპაგანდისტულ მოღვაწეობას. გამოცოცხლდა ახალგაზრდა მარქსისტული ორგანიზაციების მუშაობაც. 1927 წლისათვის ორგანიზაციაში 6 000 ახალგაზრდა ირიცხებოდა.

ადგილობრივ ანტისაბჭოთა მოძრაობებს ზურგს უმაგრება სამშობლოდან გადახვეწილი პოლიტიკური მოღვაწეები. ემიგრანტ ქართველებს ფარ-ხმალი მრავალი წლის განმავლობაში არ დაუყრიათ. 1924 წ. პარიზში მათ შექმნეს ორგანიზაცია “თეთრი გიორგი”. დაჯგუფების მიზანი იყო აქტიური კონტრრევოლუციური მოძრაობა და ანტისაბჭოთა აგიტაცია.

“თეთრი გიორგი” საქართველოშიც შეიქმნა. კონსპირაციულ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა ევგენი ღვალაძე (“სამეულის” ოქმები, დასჯის თარიღი 15.10.1937).

ამ პერიოდში არც საბჭოთა ხელისუფლება იყო პასიურად. მან თავისი აგენტურის დახმარებით ემიგრაციაში მყოფი ქართველებისათვის შექმნა ორგანიზაცია “სამშობლოში დაბრუნებისათვის”, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა გრიგოლ ვეშაპელი (ენციკლ., ტ. 4, 389).

რეპრესიებითა და აგენტურული მუშაობის მეშვეობით ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა თანდათანობით დასუსტდა როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საზღვარგარეთ, რასაც მნიშვნელოვანი დარტყმა კოლექტივიზაციის მოსამზადებელ პერიოდში გატარებულმა სადამსჯელო ღონისძიებებმა მიაყენა. მხოლოდ 1926-1927 წწ. თითქმის 10 000 კაცი დააკავეს და დასაჯეს საზღვრის გადაკვეთის ბრალდებით, ხოლო 1930 წ. 4 თებერვალს დაახლოებით 1 500 კაცი დააპატიმრეს.

მარო მაყაშვილი

მარო მაყაშვილი
მოწყალების და, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ 1921 წლის თებერვალში, საქართველოს ანექსიის დროს წარმოებულ თავდაცვით ბრძოლაში გმირულად დაღუპული.

დაიბადა ცნობილი საზოგადო მოღვაწეების ოჯახში – მამა, კონსტანტინე (კოტე) მაყაშვილი ცნობილი პოეტი და მწერალთა კავშირის ერთ-ერთი დამააარებელი იყო, ხოლო დედა – თამარ გაბაშვილი, ცნობილი მწერლის, ეკატერინე გაბაშვილის ასული გახლდათ. მარო სწავლობდა ქალთა ქართულ გიმნაზიაში, რომლის დასრულების შემდეგ ჩააბარა თბილისის უნივერსიტეტში სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე. სურდა უცხო ენების შესწავლა, მაგრამ არ დასცალდა. მეორე კურსის სტუდენტი იყო, როდესაც 1921 წლის თებერვალში ბოლშევიკურმა რუსეთმა დაიწყო საქართველოს ანექსია.

როდესაც საბჭოთა რუსეთის XI არმია შემოესია საქართველოს, მის თავისუფლებას დაემუქრა, ქართული უნივერსიტეტის რექტორმა, ბატონმა ივანე ჯავახიშვილმა სიტყვით მიმართა სტუდენტებს, სამშობლოს დასაცავად მოუწოდა მათ. მაშინ დაირაზმა მთელი ქართველი ახალგაზრდობა, ერთი სულისკვეთებით მოცულნი ფარად და მახვილად ექცნენ სამშობლოს. სტუდენტებს არც გიმნაზიელები ჩამორჩენიან, მათაც შეუქმნიათ ასეული… მათ შორის ერთ-ერთი პირველთაგანი იყო შალვა მაყაშვილი. “მივდივარო” – მოულოდნელად განუცხადა ოჯახის წევრებს, პოეტმა მამამ, კოტე მაყაშვილმა გზაც დაულოცა ნაუცბათევად დავაჟკაცებულ შვილს.

… წადი, შვილო, შეასრულე,

რაც გიბრძანა შენმა გულმა…

და კიდევ:

საქართველოს მე ვაღმერთებ,

არას ვეტრფი იმის გარდა,

ეხლა მით ვარ ბედნიერი,

რომ შენც იგი შეგიყვარდა…

მშობლების წინააღმდეგობის მიუხედავად, 19 წლის მარომაც ფრონტზე მოხალისედ წასვლა გადაწყვიტა. მასთან ერთად მოხალისეებად წავიდნენ ქეთო ჯაფარიძე, სუსანა ღამბაშიძე, სოფიო ჭრელაშვილი, ნათელა ერისთავი და სხვა. 17 თებერვალს ისინი წითელ ჯვარში ჩაეწერნენ მოწყალების დებად და ისე შეუერთდნენ კოჯრისკენ მიმავალ სანიტარულ რაზმს, სადაც უკვე გააფთრებით იბრძოდნენ ქართველები დამოუკიდებელი საქართველოსთვის. შემორჩენილია ამ პერიოდის მაროს წერილები, რომლებიც სავსეა პატრიოტული სულისკვეთებით.

1921 წლის 19 თებერვალს მაროს გვერდით ყუმბარა გასკდა, ნამსხვრევი კეფაში მოხვდა…

მარო მაყაშვილთან ერთად  დაიღუპნენ იუნკები: ალექსანდრე ახვლედიანი, პლატონ დოლიძე, შალვა ერისთავი, პავლე იაკობაშვილი, ლევან კანდელაკი, ოთარ ლორთქიფანიძე, მიხეილ ლოლუა, ილია ჯანდიერი, იოსებ ჯანდიერი.

23 თებერვალს, 21 იუნკერი სამხედრო ტაძრის ეზოში გათხრილ საძმო საფლავში დაკრძალეს, მათ შორის არის დასაფლავებული მარო მაყაშვილიც. წირვა მათთვის დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ ჩაატარა.

ზაქარია ფალიაშვილის “დაისის” მთავარ გმირს სახელი მარო მაყაშვილის პატივსაცემად ჰქვია, ასაკიც იგივეა…

ცნობილია, რომ მარო წერდა მოთხრობებს, მაგრამ შემორჩა მისი ჩანაწერების მხოლოდ მცირე ნაწილი.  

მარო მაყაშვილის დღიურების ფრაგმენტებ

ასე იწყება მარო მაყაშვილის დღიური, საქართველოს დროშაც მაროს დაუხატავს და ყდის მარჯვენა ზედა კუთხეში მიუწერია: “რასაცა გასცემ შენია, რაც არა დაკარგულია…”

გაზაფხული

დიდი ძილის შემდეგ ამოჰყო მზემ თავი, თვალები დაისრისა, ზარმაცად გადმოხედა დედამიწას და გაიფიქრა: “ნეტა რას აკეთებენ იქ, დიდი ხანია, არ ჩამიხედნია”. დედამიწამაც იგრძნო სითბო და ნელ-ნელა გადაიხადა თვისი თბილი საბანი. აჩუხჩუხდნენ რუები, აღელდნენ ხეები, მოუთმენლად ელოდნენ თავიანთ კეკლუც კაბებს. ცამაც გადაიფარა ცისფერი სარტყელი. გაცოცხლდა ბუნება და გააცოცხლა სულდგმულიც. ჭიაღუამ აიდგა ფეხი და მუშაობას შეუდგა. ფრინველები თანდათან იკრიბებიან შორეული ქვეყნებიდან და ერთმანეთში ჭორიკანობენ. საღამო მშვენიერი არის. მთვარე მფლობელი ღამის სივრცისა დაბრძანდება თავის ციმციმა ამალით. სიჩუმეა. სიოც განაბული სთვლემს ტოტებში. ზოგან წამოიკვნესებს ბულბული და ისევ მალე წყდება მისი ჰანგი. ყვავილები ერთმანეთს ეკონებიან. მთვარემ გადაავლო ყველაფერს თვალი, დარწმუნდა რომ ყველგან მშვიდობაა, გამოესალმა აქაურობას და ისევ მიიძინა. მის მაგივრად მზემ გაუცინა კვლავ გაღვიძებულ დედამიწას. სოფლები ახმაურდნენ. ყველა ჩქარობდა წასულიყო ყანაზედ და მოეთოხნა პური, რომ წლის სარჩო შეეძინათ. ყველა ფუსფუსებდა, უმეტესად დედაკაცები. კაცები აქა-იქ სჩანდნენ, ისიც ან ძალიან ახალგაზრდები ან ბებრები. ყველა მირბოდა მდელოებისაკენ. ამ ფუსფუსში ბევრს ცრემლი ადგებოდა თვალთ. რა ამბავი იყო? აი რა: მუშა ხელი გამოილია. რამდენმა ყმაწვილმა ბიჭმა შესწირა თავი მამულს და რამდენი სხვა ქვეყანაში იყო და თავისი სამშობლო გასაუბედურებლად დაუგდო. ამ ომმა ბოლო მოუღო მუშაობასაც და ბედნიერებასაც. რამდენმა დედამ გაგზავნა თავისი შვილი სასიკვდილოთ. რამდენმა დედამ ღამეები ლოცვაში და ტირილში გაატარა. საბრალო არსებანი. გაზარდეს რა წვალებით და ეხლა რა დღე დაადგათ. ნუთუ მაგისთვის შეწირა დედამ თავისი სიცოცხლე, რომ ვიღაცა გარეული ადამიანისათვის შესწიროს შვილი. სამშობლო, საქართველო აღარ იყო. მტერი სამშობლოს კი არ აწუხებდა, სამშობლოს უცხო პატრონს, რომელსაც მტერი უნდა მოეგერიებინა და საბრალო ქათველი წაასხა. სად არის სამართალი. ერეკლე, ერეკლევ რაზედ დაგვღუპე. მართალია, შენც სხვა გზა არ გქონდა, მაგრამ რუსს რათ მიგვეცი. იმიტომ რომ მთელი ჩვენი სიცოცხლე ვიტანჯოთ, რათ? რა დაგიშავა საბრალო ერმა, ღმერთო!
გაზაფხულია, მოალერსე, მომღიმარი, მაგრამ ეს არავისზედ არ მოქმედობს. მათი ფიქრები სულ სხვაგან არის ან შვილებთან, ან ქმრებთან და ძმებთან, რომელნიც იქნება განგმირულნი გდიან ბრძოლის ველზედ. მოხუცებული კაცები მიიზლაზნებოდნენ მინდვრებისკენ გადაგდებული თოხებით და ხორბლით. უკანაც ბავშვები მისდევენ წყლითა და პურით, მთელი დღის საგზლით. სიმღერა აღარ ისმის. სად არის ურმული და ჰოროველა? ყოველი ხორბალი ცრემლებით ითესება. მისი მთესველი იმას არ ევედრება ღმერთს, რომ კარგი მოიყვანოს ყანა და შიგ ღვთის თვალი დატრიალდეს და თავთავმა მიწაზედ დახაროს სიმძიმისაგან თავი. არა! ის ლოცულობს მისი შვილი ან მახლობელი მშვიდობით დაბრუნდეს ბრძოლიდან და მაგაზედ მეტი მას არა უნდა რა. შინაც დედაკაცი მხიარული არ არის, მოწყენით და ოხვრით ასრულებს თავის მოვალეობას. მისი ჭკუა დაბნეულია და ხანდისხან იმას აკეთებს, რაც საჭირო არ არის. ბავშვსაც კი ესმის ესეთი მდგომარეობა. “დედა ნუ გეშინიან, მამილო მალე მოვა, და თუ არ მოვიდა, ღვთის ნებაა, მე მალე გავიზრდები და ნახავ, როგორ შეგინახავთ”. მაგრამ ამ სიტყბევზედ ბავშვსაც სტკივა გული. დედას ამხნევებს, თვითონ კი იტანჯება. სოფლის ქუჩები მთელი დღე ცარიელია. ან ყველა მინდორშია, ან სახლში ჩაკეტილი. ბალღობა ზოგიერთ ალაგას აბუზულან ან მოწყენით ლაპარაკობენ. ზოგიერთნი კი სულ პატარები, დალასლასებენ ან ყვირიან ან ჩხუბობენ. აი ესენი არღვევენ სიჩუმეს. სახლში შეხვალ, იქ ცრემლებით არწევს დედა ბავშვს და ეუბნება: შე საბრალო, იქნება მამაშენის ნახვა ვერ დაგცალდეს. და ამაზედ უფრო ამოუჯდება გული საბრალოს. მოხუცებული დედა კი იგონებს თავის შვილის ყოველ ნაბიჯს და დასტირის, იქნებ ჯერეთ ცოცხალს. თუ ძველად სამშობლო თავისუფალი ყოფილიყო, ნუთუ დედა არ შესწირავდა სიხარულით შვილს თავის მამულის დასაცავად. ეხლანდელი დედა დაემსგავსებოდა უწინდელს თუ კისერს უღელი არ ჰქონდა. ოჰ, მონობა რა ცუდი ყოფილა. შენ გინდა და სხვა გიშლის. რუსეთმა, რაც კი კარგი გვქონდა, ჩვენი კულტურა სულ დასცა და ახალიც არაფერი შემოიტანა ენის გარდა. ამისთანა მფარველი რომ ღმერთს არ გაეჩინა, უფრო კარგი იქნებოდა. ეს მეტად ცუდი იყო გლეხებისათვის, რომლებსაც თავს დაადგნენ და ტყავს აძრობდნენ. ამ რუსობამ გლეხებიც კი ძლიერ გააფუჭა და სინდისი დაუკარგა, ნამუსიც. ეხლა თავისუფლება გამოვაცხადეთ, კვლავ დამოუკიდებლები ვართ. ამისდა მიუხედავად გლეხი სულით და ხორცით დაეცა, დაივიწყა რწმენაც და პატიოსნებაც. იმის მაგივრად, რომ ყველანი ერთად იცავდნენ ამ მონობის განთავისუფლებისგან. აქ გლეხი გამხეცდა და თავის მოძმე ქართველს ჰკლავს. საზღვარი არ არის. ადამიანი დაიღუპა. გაფუჭდა. აი რუსობამ რა შედეგი მოუტანა ჩვენ ერს. ნუთუ დადგება ის დრო როდესაც ძველებურად აუძგერებს ყველას გულს. ღმერთო, მალე, მალე მოვიდეს ის დღე და ქედ მოხრილნი მარტო შენი მონები ვიყნეთ.
რა იქნა ძველი ჩვენი განათლება, სწავლა და კულტურა. მანდილი გადააფარა ამას ყველაფერს ოხრათ დარჩენილმა რუსმა. ოჰ, როგორ მძულან, მეტადრე ეხლა, ამ ომის დროს და მერე: ვკითხულობ ყაზბეგის წიგნს, სადაც რუსეთის მთავრობის მოქმედებაა! ეგ ერთი ერია მგონი ესეთი უღმერთო, უბედური, გაუნათლებელი და ღმერთისაგან დაწყევლილი, ღმერთო, მოგვიმართე ხელი.

1918 წლის 20 მაისი
10
საათი საღამოსი
თბილისი

…დღეს დაგვიდგა უბედური დღე. დღეს შემოვიდა გერმანელის ჯარი და ქართველების ჯარი სიმღერით დაუხვდა. ჩვენ წავედით სანახავად… ჩასუქებული მხარბეჭიანი გერმანელები ხიშტებით ხელში შუა ქუჩაში იდგნენ და ხალხი მათ გარს შემოხვეოდა… მე ისეთი გრძნობა მქონდა, ვითომ ვიღაცა მახლობელს ასაფლავებდნენ. მღეროდნენ ქართველები, მაგრამ გულში რა ჰქონდათ? სევდა და დაღონება. მოვიშორეთ ერთი ბატონი, მონობისაგან გავთავისუფლდით, ახლა კი ახალი უღელი დავიდგით. ღმერთო, მამაზეციერო, რა დააშავა ამ პატარა ერმა, რომ მთელ თავის ჯავრს ჩვენზედ იყრი… ჩემზე ამან ისე იმოქმედა, რომ ტირილიც კი მინდოდა. აი, რისთვის ვიბრძოდით. 1918 წლის 12 ივნისი.

…ჩვენ წინ გაიარა პაოლო იაშვილმა. მასთან ჩემი შორეული ნათესავი იყო. მე დავუკარი მას თავი. პაოლომ შეამჩნია… ისე მიყურებდა, რომ ძალიან გამიკვირდა… ბოლოს, ერთ კუთხეში დავდექით. ჩვენ პირდაპირ დადგნენ პაოლო, ტიტე ტაბიძე და ორი პოეტი, არ ვიცი მათი გვარები. მე ვდგევარ და ვწითლდები. ყველანი მე მიყურებენ… ელიჩკამ ხომ გამიწყალა გული – ”იჰ, მარო, ნუ ღელავ, ნუ წითლდები…” პაოლოს უკითხავს ჩემზედ, ვინ არის ესო. ნინა მაყაშვილი ეუბნება: ”ეს კოტე მაყაშვილის ქალიაო, ”კოტესი!” გაუკვირდათ, ყველანი მობრუნდნენ, დამიწყეს ყურება. პაოლომაც. მე გავწითლდი, მოვავლე ხელი ქეთოს და გავიქეცით… 1918 წელი, 28 ივნისი.

…ამას წინათ მეხუთედ შემხვდა ”ის”. არ ვიცი არც მისი სახელი და არც გვარი. ძალიან მომწონს. კარგი სახე აქვს. ძალიანაც მინდა გავიცნო. როგორც შევხვდები ხოლმე, ისიც მიყურებს, არ ვიცი, რისთვის, იმიტომ, რომ ვწითლდები, თუ… ღმერთო, გამაგებინე, ვინ არის… ამას წინათ თეთრ ჩოხაში ვნახე, შესანიშნავი იყო…
რაღაც მემართება. ახლა ძალიან შემემჩნა მარტოობა. მინდა დედა მალე ჩამოვიდეს, მოწყენით ვარ… 20 მარიამობისთვე.

…მინდა საზღვარგარეთ ძალიან და ძალიან. წავალ უსათუოდ. სწავლის შემდეგ ერთ წელიწადს ვიმსახურებ, მოვაგროვებ ფულს და გავუადვილებ ჩემს მშობლებს ამითი… ძალიან მინდა პარიზში და იტალიაში. ნუთუ რამე შემიშლის ხელს? 17 ენკენისთვე.

…თუ გავთხოვდები, ქმრის კისერზედ არასგზის არ ვიქნები. ჩემთვის ვიმუშავებ და ჩემთვის ფულს შევიძენ. რა სამართალია, სხვისი ამაგით ცხოვრება. მე მაგის წინააღმდეგი ვარ. 10 ოქტომბერი, 1918 წელი.

user posted image..ეჰ, რა დროს პირად გრძნობაზეა ლაპარაკი. ამ დღეებში წყდება საქართველოს ბედ-იღბალი. გათავდა მსოფლიო ომი. ვიფიქრეთ, პატარა და დიდი მტრები ეხლა მოისვენებენო. არა! ახლა პატარებმა, უმნიშვნელო, უსინდისო და კიდევ სხვა ერმა – სომხებმა გამოუცხადეს ომი! მერე ვის? ქართველებს. ლაჩრები. რამდენი სიკეთე ვუყავით, ათასობით ლტოლვილი, გლეხები, შიმშილს და სიკვდილს გადავარჩინეთ, მეზობლებათ და მეგობრებათ ვთვლიდით… გუშინ ულტიმატუმი წამოუყენა სომხის მთავრობამ ერევანისა – ქართველებს. ახალქალაქი, ახალციხე, ჯავახეთი დაგვიცალეთო, თბილისი ნეიტრალურ ქალაქად გახადეთო. შორიდან გულადები, უნამუსოები… ეხლა ისე დავეცემით და გავლაჩრდებით, რომ ესენი ავასრულოთ? სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე ვიბრძოლებთ. ქართველი ძალიან მომთმენია, მაგრამ მოთმინებასაც აქვს საზღვარი. მსხვერპლი დიდი იქნება. აი, რა არის საშიში, ღმერთო! ნუთუ მაგისთანა უსინდისო ხალხზე შენი კურთხევა წამოვა! არა მგონია, არა! მაშ დაიცადეთ, მგონი, დაგავიწყდათ ქართველების მუშტის გემო? ძალა რომ მქონდეს მე…
რა არის უმაღლესი და ულამაზესი სამშობლოსადმი სიყვარულის გრძნობისა. 17 დეკემბერი (ახ. სტილით).

…თბილისი თანდათან ივსება ინგლისელების ჯარით… ხან ფრანგები გვეწვევიან, ხან გერმანელები, ხან სომხები, ახლა ინგლისელები. რას გააკეთებენ აქ, არ ვიცი…
თანდათან რაღაც მეპარება მე გულში, რაღაც ახალი გრძნობა, ტკბილი, სასიამოვნო. ერთ ვინმეს რომ დავინახავ ხოლმე, გული ძგერას დამიწყებს და სისხლი თავში ამივარდება. მე არ ვიცნობ მას. არ ვიცი მისი სახელი, ამგვარი ნეტავ ვინ არის? მაგრამ მგონია, გავიგებ მალე. 4 იანვარი, 1919 წ.

… გუშინ სასწავლებელში გვქონდა დიდი საღამო-ბალი. ჯერ მანამ ეს გაიმართებოდა, დიდ ფუსფუსში ვიყავით, ვღელავდით და გვეშინოდა, რომ ცუდათ ჩაივლისო, მაგრამ ჩვენი მოლიდინი არ გამართლდა. 7 საათზე ხალხმა დაიწყო თავის მოყრა. სანამ კონცერტი დაიწყებოდა, რაღაც უცხო ხალხი იყო, მოსწავლეები და წვრილფეხობა. სასიამოვნო არ იყო. თამარა ილინიშნამ მე, ქეთო და ვავა საჩაიეს ოთახში დაგვაყენა. ბუფეტი შესანიშნავი იყო. ბევრი რამის გემოც ვნახეთ. 9 საათზე არტისტებიც მოვიდნენ: ვანო სარაჯიშვილი, ინაშვილი, სპიტკო. გავიცანით ინაშვილი. წინად უფრო მომწონდა, როცა ახლო გავიცანი არ მომეწონა. რას ნიშნავს ახლო? აი, როცა დაველაპარაკე, ახლო ვნახე მისი სახე. შორიდან უკეთესია. თავისი სურათები გვაჩვენა დემონში გადაღებული. პირველმა სპიტკომ იმღერა, რადგანაც კომერციულ სასწავლებლის საღამოზედაც იყო მიწვეული. სწორედ იმ საღამოს თითქო ჯიბრზე კომერსანტებმაც გამართეს ბალი. კონკურენცია იყო ჩვენ და მათ შორის. საკონცერტო განყოფილება ძალიან კარგი იყო. 12 საათზე ცეკვა გაიმართა. ბევრი ვითამაშე, ძალიან დავიღალე კიდეც. თვალებიუ მიჭრელდებოდა, როცა მაგდენ თავებს ვხედავდით. კორიდორებში გამოვედით დასასვენებლად, როცა გოგა, მე, ქეთო, გუგული და ბევრი სხვა ჩვენი ჯგუფისა შევედით პატარა სასტუმრო ოთახში და ცალკე ცეკვა გავმართეთ. იქვე როიალი იდგა, გუგული მამაცაშვილი უკრავდა. ჩვენ კი ყველაფერს ვცეკვავდით, ტანგოსაც კი. მერე ჩაჩნური მათამაშეს, ყველას ძალიან მოეწონა. მუსიკა მშვენიერი იყო. ხალხი ძალიან ბევრი იყო და კინაღამ ჩხუბი არ მოუვიდათ ზოგიერთ სამხედრო პირებს, მაგრამ გააშველეს. 11 საათზე პაულო იაშვილი მოვიდა. მივესალ;მეთ და ყვავილები მივეცით. შემდეგ კოპალიც მოვიდა და ვახშმისთვის სულ კარგი ხალხი დარჩა. პირველ საათზე თუ ორის ნახევარზე ვახშამზე დასხდნენ. პაულო პულუმბაშათ იყო. აუქციონზე შამპანური ორ ათასად გაჰყიდა. ძალიან ყვიროდა და დაიღალა. ესტრადაზე მე და ქეთო აგვიყვანა და იქ გვეჭირა ბოთლი. სხვები ფულს აგროვებდნენ. კაბარეს დროს პაულომ და კოპალმა ლექსები წაიკითხეს. სახაზინო თეატრიდან მოიპატიჟეს მოცეკვავეები და მომღერლები. ძალიან კარგი იყო. ჩემ მაგიდიდან ბლომად ავიღე ფული. ძალიან ბევრნი მოვიდნენ კომერციულ სასწავლებლის საღამოდან ჩვენ ვახშამზე. 4 საათზე ხალხო წავიდ-წამოვიდა. თამარ ილინიშნამ ძლივს გააბრძანა ზოგიერთი მთვრალი სამხედრო პირი. მერე დავრჩით მე, ელო, ტასო, ნიცა, ბეჟანიშვილი და რცხილაძე. თითქმის მთელო მეექვსე კლასი, ზოგიერთნი VI-ა-ადან, პაულო, ლელი, კოპალი, ყველა მასწავლებლები, დირექტორი, გამგე თავის მახლობლებით, 8 აფიცრებამდინ, სუნანა, მედია, აფხაზი ნიკუშა და სხვ. გავმართეთ ცეკვა. მუსიკა წავიდა და როიალზე უკრავდით. აქ უფრო კარგად გავატარეთ დრო, მე პირველად ვიყავი საღამოზე და ისე ნასიამოვნები არასოდეს არ დავრჩენილვარ. მათამაშეს ჩაჩნური. პაულო და კოპალი არ მშორდებოდნენ. იცინოდნენ და მიხაროდა, რომ ჩემ მიერ დაპატიჟებულნი კარგად ატარებდნენ დროს. ხუთ საათზე ვახშამი გაგვიშალეს. ერთი უშველებელი საერთო მაგიდა. ქეთო 4 საათზე წავიდა. მეც მეუბნებოდა, მაგრამ ამხანაგებმა დამარჩინეს. ჩვენი გერმანულ ენის მასწავლებელი ძალზე დაითვრა და ყველას ქათინაურებს ეუბნებოდა. საცინელი იყო ციმთვრალეში და ცეკვაში. ბ-ნი ლეოც ჩამოვიდა ზუგდიდიდან ჩვენ საღამოზე. ძალიან გაგვეხარდა და ისიც გახარებული იყო. როცა ცოტ გადაჰკრა, აღარ გვშორდებოდა, გვეხუმრებოდა და ოხუნჯობდა. ვახშმის დროს დირექტორმ მოგვილოცა ჩვენ და გვისურვა ბედნიერება. მან სთქვა: მე მინდა, რომ თქვენ ცხოვრებაში თქვენი აზრით და ჭკუით იყოთ და არავის, არავის არ მიბაძოთ, მაგაზე საშინელება არაფერი არ არის. მერე პაულომ და კოპალმა დალიეს, ალავერდი ჩემთან იყო. დაუკრეს ჩაჩნური, ვიცოდი, რომ მათამაშებდნენ. გავიქეცი და დავიმალე სხვა ოთახში. ყველკანი გამომეკიდნენ ” კნიაჟნა”, “კნიაჟნა”! სულ ერთია, არ დაგანებებთ თავსო, მანამ არ ითამაშებთ. რა მექნა, მეც დავსთანხმდი. ტასო და რცხილაძე აქ ძალიან დაითვრნენ. ტასო ძლივს იჯდა სკამზე. ხან მე დამადებდა მხარზე თავს, ხან ელოს. მეც სანაძლეოზე ვჭყიპავდი. რცხილაძე ხომ კინაღამ მოკვდა. სულ გასულელდა და რაღაცეებს ბუტბუტებდა. ოჰ, რამდენი ვიცინეთ.
8 საათზე სახლში დავაპირეთ წასვლა. არ გვიშვებდნენ, მაგრამ მაინც წავედით. მე-6 კლასი და დანარჩენი წინ წავიდნენ. ვაჟები, მე, სუნანა და მედია ერთად გამოვედით. აი, აქ იყო, რაც იყო. სახლამდინ არ მომიკუმია პირი, გიჟივით ვიცონოდით. სასწავლებლიდან რომ გამოვედით, პაულომ მოტეხა ერთი დიდი ტოტი ხისა, შუა ქუჩაში დადგა და ყვირილი დაიწყო, გაიღვიძე, მინისტრო ევგენი გეგეჭკორო! გეგეჭკორი იქვე სდგას (ცხოვრობს). ქუჩაში ვინც კი არ შეხვდებოდა ხელს ართმევდა, ქუდს უხდიდა და ჰკოცნიდა კიდეც. ერთი “ტაჩკა” დაინახამ შიგ ჩაჯდა და ყვირის მცხეთაში მივდივარო, იმ დღეს კურთხევა იყო კათალიკოსის ლეონიდის. იქიდან ჩამოაბრძანეს, ისე ვხმაურობდით, რომ ყველა ფანჯარაში იყურებოდა ღამის საცვლებში. პაულო და კოპალი ქუდს უხდიდნენ და კოცნას უგზავნიდნენ. პირველნი სირცხვილისგან იმალებოდნენ. შეგვხვდა ერთი დროგი ჭარხლით. პაულომ მისცა მედროგეს 5 მანეთი და 4 დიდი ჭარხალი ამოაცალა და გადმოგვიგდო, ერთი საჩაიეში შეიტანა და უთხრა, სადილისთვის ჭარხლის სუფი გამიკეთეთო. მეორე მუშას ჩაუჩხირა პირში. ორი ვირი მოდიოდა, ზედ შეაჯდა და გარეკა. ტრამვაი გაივლიდა დ თავს უკრავდნენ ყვირილით: “Здравствуй душечка. Оля, Маруся, Таня!..” კოპალი და ერთი ავიატორი ციციშვილი აჰყვა. როცა სახაზინო თეატრს მიუახლოვდით მუსიკის ხმა მოგვესმა. დავინახეთ ქართული ჯარი ქართული დროშით მიმავალი მცხეთაში. კოპალმა და პაულომ ორი უშველებელი თაიგული იები გვიყიდეს. მე და სუსანას ყველაზე დიდები მოგვცეს. დავდექით შუა გზაში და ჯარი რომ მოგვიახლოვდა, ყველას დაურიგეთ პატარ-პატარა თაიგულები და მერე თავზე ვაშას ძახილით გადავაყარეთ. ჯარი შედგა და ქართული სიმღერა დასძახეს. პაულომ ექსპრომტები უთხრა. მერე ჯარს უკან მარშით გავყევით. ხალხი გვიყურებდა და უკან მოგვდევდა ცქერით. ყველა ფანჯრებიდან გვიცქერდნენ. 9 საათი იყო. ხალხი ძალიან ბევრი იყო. დავეწიეთ დანარჩენ მოწაფეებს დაყველა ერთდ წავედით. პაულომ, ციციშვილმა და კოპალმა დაინახეს ერთი მზარეული, რომელიც ფანჯარაში იდგა. რკინის ღობე ჰქონდა გაკეთებული. როგორც ნადირის, ისე ბრაზება დაიწყეს, თითს აჩვენებდნენ. ეღრიჭებოდნენ. იმანაც ვეღარ მოითმინა და წყალი შეასხა. ერთი თათრის დუქანში შევიდა პაულო, აიღო დიდი ვაშლი და მთელ ქუჩაში მიყვირის, მარო, მაყაშვილის ქალო, ვაშლი, ვაშლი დაიჭირეო და გადმომიგდო. მე ძლივს დავიჭირე. მერე აიღო რაღაცა და მეუბნება, რა მაქვსო თქვენთვის, რაო! მე მივედი და ხახვი ჩამიდო ხელში.

ჩაგვაცივდნენ მცხეთაში უნდა წამოხვიდეთო თქვენ და სუნანაო ავტომობილით…

user posted image..მდგომარეობა უცვლელია. დენიკინი ჯარით არც ახლოვდება, არც მიდის. კრებები გაუთავებელია. ამ დღეებში მობილიზაცია მოხდებაო. ოჰ! როდის უნდა ამოვისუნთქოთ თავისუფლად. როდის აყვავდება წალკოტივით ჩვენი ქვეყანა. რათ ვუნდივართ ჩვენ სხვებს… დაგვანებონ თავი…
…აბა, რას ვერჩით დენიკინს, რა უნდა ჩვენგან? არა. ქართველი ერი მხნე და გულადი არის, არავის დაანებებს თავის სამშობლოს. სამშობლოსადმი სიყვარული უდიდესია, სხვა ყველა გრძნობაზე მაღლა სდგას, შეებრძოლება მტერს სისხლის უკანასკნელ წვეთამდის. შეებრძოლება და ან სიკვდილი, ან გამარჯვება. 1919 წ.

..მთვარის შუქზე ვწერ ჩემს დღიურს, სასიამოვნოა…
გუშინ, არ ვიცი რათ, მგალობლიშვილებთან ამივარდა საშინელი ქვითინი, ისეთი, რომ თითქმის 1 საათი ვტიროდი. ამომიჯდა გული. ვეკითხები ჩემ თავს, რა არის, მაგრამ იგი სდუმს და პასუხს არ მაძლევს. რა მიზეზია, არ ვიცი… 30 ივლისი

სხვაზე ფიქრი უფრო კარგია, თავის თავზეც უნდა მაგრამ სულ მუდამ არა. ღმერთო რად დამბადე ქალად. ქალი უძლურია, მინდოდა ვყოფილიყავი მძლავრი და ჭკვიანი კაცი… ქალს პატრონობს კაცი, კაცს კი – ღმერთი რა არის სიცოცხლე წვრილმანი ადამიანისათვის? სულელური და უქმე, რამ ჩემი აზრით…

ოჰ მონობა რა ცუდი რამ ყოფილა, შენ გინდა და სხვა გიშლის. რუსეთმა რაც კარგი გვქონდა, ჩვენი კულტურა სულ დასცა ახალიც არაფერი შემოიტანა ენის გარდა. ამისთანა მფარველი, რომ ღმერთს არ გაეჩინა, უფრო კარგი იქნებოდა… ამ რუსობამ რა შედეგი მოუტანა ჩვენს ერს. ნუთუ დადგება ის დრო, როდესაც ძველებურად აუძგერებს ყველას გულს, ღმერთო მალე მოვიდოდეს ის დღე და ქედმოხრილნი მარტო შენი მონები ვიყვნეთ.. რა იქნა ძველი ჩვენი განათლება, სწავლა და კულტურა. მანდილი გადააფარა ამას ყველაფერს ოხრად დარჩენილმა რუსმა, ოჰ, როგორ მძულან, მეტადრე ეხლა ამ ომის დროს.

ჩემს უკან მოდიოდნენ ორი რუსი, ერთმა მათგანმა თქვა, როდესაც ქართული სიმღერა გაიგონა: “პოი ლასტოჩკა, პიო ი მოგილი სებე როი”, აი რუსების უკანასკნელი გამომშვიდობება. ამ სიტყვით მოგვეგებნენ. ეს აზრი დაგვილოცეს.

ჩემი ძმები და ამხანაგები,

ვინც შეიწირა ომმა წყეულმა,

ასე მგონია რაღაც განგებით

თეთრ წეროებად გადაქცეულან…

წეროთა გუნდი ყივის და ყივის

ისინი მართლაც ჩემი ძმებია.

სადღაც გამქრალა მიჯრილი მწკრივი

და, ალბათ, ჩემი შესავსებია…

…საყვარელო მამა! მე ჯერჯერობით კარგად ვარ. სულ ერთი პოზიციისგან 112 ვერსზე ვართ, მეორისგან 5 თუ 7-ზე. მტერი ჯერ შორს არის, ძალიან სცხებენ ჩვენები. ძალიან აღფრთოვანებულები არიან. ცოტა თხილი და თუ შესაძლებელია, რამე ტკბილეული გამოგზავნეთ… თავს გაუფრთხილდით. გკოცნით ბევრს. ისე არა ცივა. მოკითხვა ყველა ჩვენებს. ნუ გეშინიანთ. გავიმარჯვებთ სახელოვნად.

შენი მარო.


ჩემს მაროს

კოტე მაყაშვილი, 1921 .

დავიღალე, აღარ მალხენს მნათობთ ლბილი ციალი,
ჩემს ოცნებას აღარ ძალუძს ცად ნავარდი, სრიალი,
ჯადოსნური წრე მევლება, შიგ მიხდება ტრიალი,
ახ, უშენოდ, ჩემო მარო, დავრჩი ობოლ-ტიალი.

არც სიცოცხლის, არც სიკვდილის აღარა მაქვს ხალისი,
თებერვალმა დამიზამთრა სამუდამოდ მაისი!
გულზე სევდა შემომაწვა თავის მძიმე ლოდებით;
საქართველო გაიჟღინთა მაყაშვილთა გოდებით!

დავიღალე… დავიჩაგრე… და შენი ვარ მხმობელი,
ჩემო გმირო და წმინდანო, გამამხნევე მშობელი,
სამშობლო თუ შენ რომელი, ახ, ვიტირო რომელი?..
დავდნი ცრემლად ორივესთვის, სხვათა ცრემლის მშრობელი!

მაგრამ არა! წუთიერი სისუსტეა! შემინდე!
მაროს მამა – ლაჩარივით როგორ უნდა შევშინდე?
როს იღვიძებ, შვილო ჩემში, მფეთქავ ალად ვიგზნები!
შენ ღირსი ხარ ჩემი და მეც შენი ღირსი ვიქნები!

შემომხედე, მუხასავით ვდგევარ მაგრად, წყნარადა,
სადარაჯოს არა ვსტოვებ, ავდარს ვაგდებ არადა,
და თუ ბედმა წამაქცია მეხით ცეცხლის მკვესავით,
წავიქცევი უდრეკელი, რაინდულად, შენსავით!

მარო მაყაშვილს

კოტე მაყაშვილი, 16 თებერვალი , 1921 .

“შენც მიდიხარ იქ, საითკენ ქართველები იჩქარიან,
გული სევდით მეკუმშება და თან… და თან მიხარიან!
მართალი ხარ: საქართველო გაჭირვების წუთს განიცდის,
ამ გარ წუთში წმინდა გრძნობა, წრფელი გრძნობა აღარ იცდის,
რომ გაფუჭდე უსარგებლოდ?! არ მიჯერებ, თქმას არ მაცდი –
ჯერ ბავშვი ხარ უსუსური და სულით – კი დავაჟკაცდი!
წადი შვილო, შეასრულე, რაც გიბრძანა შენმა გულმა,
თავდადებულ გმირთ წინაპართ გიწინამძღვროს დიდმა სულმა.
ჩემი სისხლი და ხორცი ხარ – და მისმინე, რის ვარ მთქმელი:
შენ მიყვარხარ მე იმდენად, რამდენადაც ხარ ქართველი,
საქართველოს მე ვაღმერთებ, არას ვეტრფი იმის გარდა,
ეხლა მით ვარ ბედნიერი, რომ შენც იგი შეგიყვარდა.”


რაჟდენ გვეტაძე – “ტირილი პროსპექტზე მთვარიან ღამეში” (მარო მაყაშვილს)

მე არ გიცნობდით ამორძალო, სწორო თამარის,
მაქვს სანანებლათ თქვენი სახის უნახველობა.
მაგრამ ამბობენ: რაფაელის უნდა ხელობა
თქვენს ნამდვილ პორტრეტს, დღეს რომ ვარდი ფარავს სამარის.

ო, არ დაგცალდათ ნაზი ცქერა მზიურ კამარის,
და როს იგრძენი გშორდებოდა უნაღველობა
გტანჯავდა უხმოთ განწირული ბედის ქველობა
და სიყვარული საქორწილო თეთრი ქამარის.

მოსჩანს მთვარეზე განწირული მამაცი ჯარი
და უჩვევ შიშით ვეფარები ქვის მოაჯირებს:
მოულოდნელათ თქვენს საფლავებს მოძვრება ჯვარი

ვით ქაფის სვეტი წამოდგებით გაშლილ ქოჩორით.
და მოგონებით გულდაწყვეტილს დიდხანს გაჩერებს:
ქოროღლის ციხე, ტაბახმელა, რუხი კოჯორი.

კონსტანტინე გამსახურდია, ნაწყვეტი წიგნიდან – “დიდი იოსები

“…ჩემს თვალწინ სანიტარულ ეტლს დაეცა ყუმბარა და თვრამეტი წლის ქალწული, შროშანივით ნაზი არსება, ჭიანჭველასაც რომ არ გასრესდა ფეხით, აიტაცა ასეთმა ყუმბარამ და იმ ადგილზე მხოლოდ ადამიანის სხეულის ნამუსრევები ვიპოვნეთ მერმე…”

მარო მაყაშვილი

თამარ ერისთავი

იყო დრო, როცა მთელი საქართველო მღეროდა – „კაცი ვარ და ქუდი მხურავს, ქედს არ ვუხრი არავის“. ეს სიმღერა ამოუხსნელ სიამაყეს უღვიძებდა ქართველ კაცს. ამ სიმღერას დღესაც მღერიან, მაგრამ ბევრმა არ იცის, რომ ის 60-იან წლებში სტუდენტმა გოგონამ, თამარ ერისთავმა თარგმნა შოტლანდიური პოეზიიდან. დამწყებ პოეტსა და მთარგმნელს შოტლანდიელი პოეტები ქართველებთან ბედის მსგავსების გამო შეუყვარდა, – ეს ქვეყანაც ისეთივე დაპყრობილი და გაუტეხელი იყო, როგორიც საქართველო. მაშინ, 60-იან წლებში, როცა ნათარგმნი თამარ ერისთავის ლექტორმა, თავად მთარგმნელმა გივი გაჩეჩილაძემ ნახა, გაოგნებულმა და კიდევ უფრო გახარებულმა უთხრა, – მე ვმუშაობდი რობერტ ბერნსის თარგმანზე, მაგრამ ახლა ამ საქმეს თავს ვანებებ და შენ გადმოგცემო…
ლექტორს კარგი ინტუიცია აღმოაჩნდა, – თამარ ერისთავმა შემდგომში ბევრი გაახარა თარგმნებითა და ლექსებით, რომელსაც თავის მყუდრო ბინაში წერს და რომელშიც თავისი ქვეყნის დარდს აქსოვს…
მარადიული ღირებულებების გადაფასების დროში თამარ ერისთავის პოეზია მარადიული ღირებულებების მსახურად დარჩა.

თამარ ერისთავი: – მე ვერ შევეგუები ამ გადაფასებებს. ჩემთვის ეროვნული ღირებულებები ის ყველაფერია, რითაც და რისთვისაც ვცოცხლობ მას შემდეგ, რაც ჩემმა ბებია-ბაბუამ ხელი მომკიდა და ქართულ ანბანთან დამაყენა. ისინი სამშობლოთი და პოეზიით იყვნენ „შეპყრობილები“. დედის მხრიდან ჩემი დიდი ბებია ეკატერინე გაბაშვილი გახლდათ, ბაბუა კი კოტე მაყაშვილი. მამის მხრიდან პოეტები არ მყოლია ნათესაობაში, მაგრამ ბაბუაც და ბებიაც ქართული სიტყვის მსახურები იყვნენ. და თუკი მაინც პოეზიის გვერდით უნდა იყო, განა სულერთი არ არის, პოეზია ისე გიყვარს, მის გარეშე სიცოცხლეს ვერ ახერხებ თუ ლექსებს წერ და ასე ცოცხლობ პოეზიით?
როცა წერა-კითხვის სწავლას ვიწყებდით, მე და ჩემი ძმა მამის მშობლებთან – ალექსანდრე ერისთავსა და როსკან ნიჟარაძესთან ვცხოვრობდით.
მამა 1937 წელს დამიხვრიტეს და ისინი გვზრდიდნენ. რას არ აკეთებდნენ, რომ ქართული ანბანი მაშინ შეგვეყვარებინა, როცა წერა-კითხვას ვიწყებდით. ბაბუამ იწვალა და ხისგან ულამაზესი ქართული ასოები გამოჭრა – აბა, როგორია? უნდა გადაგველაგ-გადმოგველაგებინა და ასე შეგვედგინა სიტყვები. ჩვენს დაწერილ ყველა სიტყვაზე ეს ნატანჯი კაცი სიხარულს ვერ ფარავდა. ნელ-ნელა რუსულ ენასაც გვასწავლიდა და თარგმანსაც მაჩვევდა… ბებიამ კი, როსკან ნიჟარაძემ, რომელიც ქართული პოეზიის გარეშე ვერ სუნთქავდა, წერა-კითხვა და ქართული ლექსები ისეთი ხერხით მასწავლა. შეუძლებელი იყო, არ შემყვარებოდა: თეთრი აბრეშუმის სუფრები ჰქონდა, ბოლოში არშიებიანი, აიღებდა ნემსს და ფერად ძაფს და ამ არშიებზე ქართულ ლექსებს აქარგავდა. მე თან სუფრის გარშემო უნდა მევლო, თან, ეს ლამაზი ნაქარგი მეთვალიერებინა და მეკითხა. დღემდე მახსოვს არშიებში ჩაქარგული „გახსოვდეს, რომ ხარ ადამიანი“ ან „ვფიცავ სამშობლოს, ჩემსა დაცემულს, ბედისგან დასჯილს, განაწამებსა, ჩაბალახახდილს, ჯაჭვებით შეკრულს და წითლად ნაღებს მისსა მიწებსა“…
ასე ვსწავლობდი წერა-კითხვასაც, ლექსებსაც და სამშობლოს სიყვარულსაც, ხოლო იმას, რასაც ბავშვობაში ისწავლი, ვერაფერი ამორეცხავს მეხსიერებიდან. გარშემო ვინც მყავდა, ყველა იმ დარდით იყო მოცული, რაც იმ დროს ჩვენს ქვეყანას სჭირდა… საირმის წყალი ბაბუაჩემის მიგნებულია, მას ეკუთვნოდა ის მამულები. მერე, ბაღდათიდან საირმემდე რომ რკინიგზა გაეყვანა, ქუთაისში სახლ-კარი გაყიდა, უნდოდა, ამ წყლებით ქვეყანას შემოსავალი ჰქონოდა, მაგრამ არ გამოუვიდა – მიწები მენშევიკებმა ჩამოართვეს. მერე, მენშევიკები რომ მიდიოდნენ ემიგრაციაში, მაინც გააცილა. თურმე საშინლად ციოდა. ბაბუაჩემს კრაველის ქურქი ეცვა და კრაველისვე ბობოხი ეხურა. ნოე რამიშვილს უთქვამს, თუ არ წამოხვალ, ბოლშევიკები მოგკლავენ და მაგ ქუდსა და ნაბადს წაგართმევენო. ბაბუას უთქვამს, ტყე და მიწები თქვენ წამართვით და ესეც იმათი ფეშქაში იყოსო. არსად წასულა. სამშობლოში დარჩა. ბებიაჩემს ეუბნებოდა თურმე, სად წავსულიყავი, ეს მიწა როგორ დამეტოვებინაო. მიუხედავად იმისა, რომ მისი ერთადერთი ვაჟი ამ მიწას შემოსეულმა ბოლშევიკებმა შეიწირეს, ისე როგორც ჩემი დეიდა, მარო მაყაშვილი…

– 1921 წელს თქვენი ბიძა, შალვა მაყაშვილიც იბრძოდა…

– იბრძოდა და მამამისმა, კოტე მაყაშვილმა, როცა 17 წლის შვილი ომში გაამგზავრა, ეს ლექსი დაუწერა:

შენც მიდიხარ იქ, საითკენ ქართველები იჩქარიან,
გული სევდით მეკუმშება და თან… და თან მიხარიან!
მართალი ხარ: საქართველო გაჭირვების წუთს განიცდის,
ამგვარ წუთში წმინდა გრძნობა, წრფელი გრძნობა აღარ იცდის.

რომ გაფუჭდე უსარგებლოდ?! არ მიჯერებ, თქმას არ მაცდი, –
ჯერ ბავშვი ხარ, უსუსური და სულით კი დავაჟკაცდი!
წადი, შვილო, შეასრულე, რაც გიბრძანა შენმა გულმა,
თავდადებულ გმირთ წინაპართ გიწინამძღვროს დიდმა სულმა.

საქართველოს მე ვაღმერთებ, არას ვეტრფი იმის გარდა,
ეხლა მით ვარ ბედნიერი, რომ შენც იგი შეგიყვარდა.

შალვას დეიდაჩემი, მარო მაყაშვილი მიჰყვა ფრონტზე და შეეწირა კიდეც კოჯორთან. ასე ზრდიდნენ მაშინ მშობლები შვილებს – სამშობლოს სიყვარულით… მარო მხოლოდ 19 წლის იყო, რომ დაიღუპა.

როცა ივანე ჯავახიშვილს სხვა გზა აღარ ჰქონდა, მთელი ახალგაზრდობა იმხანად საქართველოზე შემოსეულ ათასი ჯურის მტერს იყო უკვე შეწირული, – გამოვიდა და სტუდენტებს მიმართა, – ახლა სწავლის დრო არ არის, სწავლა მოიცდის, სამშობლოს სჭირდება დაცვაო. დეიდაჩემმა თურმე სხვას დაათმობინა სიაში ადგილი, – შენ მერე ჩაეწერე, გინდა თუ არა, ახლა მე უნდა წავიდეო… ასე იყო აღზრდილი და იმიტომ… 19 წლის გოგონა დღიურში წერდა, ახლა რა დროს პირად გრძნობებზე ლაპარაკია, სამშობლო იღუპებაო. მის დაკრძალვაზე ბიძაჩემი შალვა ფრონტიდან პოლკოვნიკმა კოტე ჯანდიერმა მოიყვანა და გზაში მკაცრად გააფრთხილა, – აღარ გაბედო ნაწილში დაბრუნება, კმარა შენი ოჯახისთვის მსხვერპლიო. მივიდა, ქაშუეთში დასვენებული და დაიტირა და მერე გორში დაეწია მშიერ, ტიტველ და გაყინულ ქართულ არმიას, რომელიც ბათუმის გასათავისუფლებლად მიდიოდა.

დეიდაჩემის დაკრძალვა ეროვნულ გლოვად იქცა. ქაშუეთის ტაძარში საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა აღასრულა პანაშვიდი. მერე იქვე, სამხედრო ტაძრის გალავანთან, იუნკრებთან ერთად დაკრძალეს. დრომ მისი საფლავი იუნკრების საფლავებთან ერთად გააქრო. ხშირად ასეც ხდება. თუმცა ერის ცნობიერება ამგვარ მოვლენებს ინახავს, რომ გაჭირვებისას მტკიცედ დადგეს. დედაჩემის ოჯახისთვის კი ეს სიკვდილი ტრაგედიაც იყო და ამქვეყნად მოვლინების გამართლებაც, – ბებიაჩემი მთელი სიცოცხლე ერიდებოდა თურმე ამ ადგილებთან გავლას… მამიდაჩემი, ნათელა ერისთავიც იყო კოჯრის ფრონტზე მოწყალების დად. როცა წლები გავიდა, მეორე მამიდამ, მზიამ მიამბო, როგორ გააღვიძა ერთ დღეს წყლის ხმამ და ეგონა, წვიმსო… თურმე ნათელა მამიდა ტიროდა კოჯორში დამარცხებას, – ახლა საბოლოოდ დავიღუპეთო…

– ასეთი ხალხი რომ არ ყოფილიყო, არც საქართველო იქნებოდა. ვერც მათი შთამომავალი შეძლებდა ეროვნული ღირებულებების დაცვას…

– ჩემმა წინაპრებმა, მათ, ვინც ცოცხალი დარჩნენ, ეროვნული ღირებულებების დაცვა, ალბათ, იმითაც მოახერხეს, რომ ისეთ სამშობლოში დარჩენა ირჩიეს, სადაც ეროვნულ ღირებულებებს საგანგებოდ სპობდნენ, – ადამიანურსაც… ვაკეთებდით იმას, რაც შეგვეძლო, რაც ყოველმა ქართველმა უნდა გააკეთოს. უნივერსიტეტში ვმუშაობდი, როცა შემომთავაზეს, ინგლისში გაგგზავნით და ინგლისური ენის ცოდნა გაიღრმავეთო. მახსოვს, ძალიან გამიხარდა, – საბჭოთა წლებში ეს სასწაულს უდრიდა. გავიხედოთ და ერთხელაც იმავე უნივერსიტეტში უცნობი ახალგაზრდა მომიახლოვდა და მითხრა, – ამა და ამ დაწესებულებაში მობრძანდითო. რაღა თქმა უნდა, მაშინდელ უშიშროების სამსახურში. როცა მივედი, მითხრეს, – შენ ახლა ინგლისში საბჭოთა ქვეყნის შესახებ დაგელაპარაკებიან და რასაც გეტყვიან, ყველაფერი ჩვენ უნდა გვიამბოო… ერთი სიტყვით, ჯაშუშობას მთავაზობდნენ. არ ვიცი, საიდან მოვიფიქრე, რა უნდა მეპასუხა, მაგრამ ვუთხარი, – იცით, სულაც არ მინდა ოჯახთან მოშორება, არ შემიძლია. ამიტომაც მირჩევნია, მოსკოვში გამგზავნოთ-მეთქი. რას ამბობ, სად მოსკოვი და სად ინგლისიო?! დავიჟინე, გინდა თუ არა, მოსკოვში მინდა-მეთქი და… გამიშვეს!.. ეს ამბავი მხოლოდ მამიდას ვუთხარი. მერე ჩემი ძმაც გამოიძახეს უცხოეთში გასამგზავრებლად. მამიდამ გამაფრთხილა, არაფერი უთხრა, ყველას თავისი გზა აქვსო… მეც თავი შევიკავე, დაბრუნდა ჩემი ძმა და… კინაღამ მომკლა, რატომ არაფერი მითხარიო! თურმე მისთვისაც იგივე შეუთავაზებიათ და გაგიჟებულა კაცი. რა თქმა უნდა, ისიც არსად წასულა!.. აი, ასე ვიცხოვრეთ და ვიცხოვრეთ იმიტომ, რომ ქვეყანა შეგვენახა. ეს არ არის გადაჭარბებული ფრაზები. ერს რიგითი ადამიანების სამსახური აცოცხლებს.

– თქვენ ხართ პოეტი და მთარგმნელი. თქვენს ნათარგმნ შოტლანდიურ პოეზიას მთელი საქართველო იცნობს, მღეროდნენ კიდეც…

– ჩვენი ქვეყნების ბედი ერთმანეთს ჰგვანან. ეს ხალხი ინგლისელებმა უფრო უარეს დღეში ჩაყარეს, ვიდრე ჩვენ რუსებმა. ინგლისელებმა შოტლანდიური სოფლები ისე გადაწვეს, რომ კვამლით დაბურულ პორტებს გემები ვეღარ აგნებდნენ. შოტლანდიის ეროვნული ღირსება პოეტმა ჰიუ მაკდაიერმიდმა ააღორძინა. ამ პოეტს დიდ პატივს ვცემ. ძალიან მიყვარს რობერტ ბერნსიც. მისი პოეზია გაჟღენთილია შოტლანდიური ენისა და ეროვნულობის დაკარგვის ტკივილით…

მე მთარგმნელობით კოლეგიაში ვმუშაობდი, სადაც უნიჭიერესი მთარგმნელები იყვნენ და ვთარგმნიდი, ვწერდი კიდეც. გიორგი ლეონიძე ხშირად მეუბნებოდა, – თამარ, ლექსები წერე, თორემ მთარგმნელის სახელი რომ მოგეკერება, ვეღარ მოიცილებო… შესაძლოა, მართლაც ასე გამოვიდა, თუმც გულწრფელად ვფიქრობ, რომ დღეს ბევრად უკეთეს ლექსებს ვწერ, ვიდრე იმ დროს ვწერდი. სამწუხაროდ, დღეს პოეტობა დაფასებული საქმე აღარ არის. უფრო სწორად, ხალხს პოეზია ისევ უყვარს, ამ სიყვარულს რა გადააჩვევს, მაგრამ სახელმწიფოს აღარ აინტერესებს. გული მტკივა, როცა ტელევიზიებში მხოლოდ პოლიტიკაზე ლაპარაკობენ. განა რამდენი წელიწადი შეიძლება იარსებოს ერმა პოლიტიკით?! პოლიტიკა ერის სულიერ ღირებულებებს ვერ ჩამოაყალიბებს, ამის გარეშე კი ქართველები აღარ ვიქნებით. გარდა ამისა, მწერლობისადმი ასეთი დამოკიდებულებით ისედაც დაცემული წიგნიერების ინტერესი კიდევ უფრო ეცემა, თუმცა ამას, მგონი, მიხვდნენ და ჩვენ გარდა, ყველამ ბრძოლა დაუწყო. რამდენიმე ხნის წინ ხელში ჩამივარდა რეი ბრედბერის „ფარენჰაიტი 493“-ის გამოცემა. იგი შესანიშნავი ფანტასტი მწერალი გახლავთ. წიგნში აღწერილია, როგორ იფერფლება წიგნები, რომელთაც ცეცხლში ყრიან; როგორ დევნიან იმ ადამიანებს, რომელთაც წიგნი უყვართ. განა ეს დევნა არ გვაგონებს ჩვენში წიგნიერ ადამიანებთან დამოკიდებულებას? რატომ არის ასე? – იმიტომ, რომ წიგნიერი ადამიანის დამონება ძნელია…

გული მტკივა ჩემი თაობის მწერლების იგნორირების გამო, მტკივა ახალგაზრდა მწერლების გამოც. საქართველო პოეტების ქვეყანაა და ხალხს საშუალება არ აქვს, პოეტებს იცნობდეს, – წიგნი ძვირი ღირს და ყიდვა ჭირს. ტელევიზიებში პოეზიასა და მწერლობაზე თითქმის აღარ ლაპარაკობენ. ეს კი ახალგაზრდა თაობაზე მოქმედებს… თუმც, თავს იმით ვინუგეშებ, რომ განგებისგან ნაბოძები ნიჭი არავის მისცემს იმის საშუალებას, ჩვენი ღირებულებები განადგურდეს. მე მყავს მოწაფეები ინგლისურ ენაში, უმეტესობა ვაჟებია და როცა თავიანთ ნაწერებს მაკითხებენ, აღტაცებული ვარ, – იქ სამშობლოს სიყვარული აშკარად იკითხება. ასე რომ, თვითგადარჩენის ინსტინქტი ფხიზლად არის და რისი დაცვაც ჩემმა თაობამ ვერ შეძლო, მომავალი თაობა დაიცავს.

თამარ ერისთავის მოგონება მარო მაყაშვილზე

ჩვენ ხომ ღმერთმა ისეთი ქვეყანა გვარგუნა, რომელიც ყოველთვის გადასარჩენი იყო!
სტოლიპინი გაოგნებულა ამ ხალხის კეთილშობილებითა და განსწავლულობით
ეს მიწა თითოეული ჩვენგანის შესანახია იმის მიხედვით, ვის რა შეგვიძლია

ჩვენი ისტორია მხოლოდ ალესილი ხმლების ქნევით არ იქმნებოდა. არც მხოლოდ დასავლეთსა თუ აღმოსავლეთს მიჩერებულ მეფეთა თავგანწირვით, – მას უსახელო ქართველების ხელიც ქმნიდა. ეს ხელი მარადიული სიჯიუტით უვლიდა ერის მარადიულობას. თუკი ყურს მივუგდებთ, დღესაც ვიგრძნობთ იმ ჯიუტი ძარღვის ფეთქვას, რომელიც საქართველოს ინარჩუნებს. ამიტომაც – მიუხედავად იმისა, რომ ისევ ისე ვირწევით “ვითარცა ლერწამი ქართაგან ძლიერთა”, ჩვენ არასოდეს გადავშენდებით! თამარ ერისთავიც წარსულს უვლის, – მომავლისთვის ინახავს. ქალბატონი დიდებულთა გვარიდან მორჩილი მსახურია თავისი ერისა. ჩაიხედეთ ჩვენს წარსულში და ერის ყოფნა-არყოფნისა აღარ შეგეშინდებათ.

* * *

მე მხოლოდ ერთი უმნიშვნელო ნაწილი ვარ საქართველოსი. როცა მეკითხებიან, მეფობის აღდგენაზე რა აზრისა ხართო, ვპასუხობ, – მხოლოდ ბაგრატიონობას რა აზრი აქვს, კაცი უნდა გამოჩნდეს, ვისაც ერის პატრონობა შეუძლია-მეთქი. თავად მე, მაშინ, როცა 17 წლის მაია ჩიბურდანიძე მსოფლიო ჩემპიონი გახდა ჭადრაკში, – ვთქვი: აი, გამობრწყინდა ახალი ვარსკვლავი და ბევრი არისტოკრატიული გვარი განზე უნდა გადგეს-მეთქი. გვარები და გვარიშვილები წავლენ და მოვლენ, ხოლო საქართველო დარჩება. ამას მასწავლიდა ჩემი მამა-პაპა და ამას ვასწავლი ჩემს შეგირდებს. ეს ქვეყანა თითოეული ჩვენგანის შესანახია იმის მიხედვით, ვის რა შეგვიძლია. ასე იყო მუდამ და ასე იქნება მომავალში…

* * *

ვინც კი ამქვეყნად გამაჩნდა და გამაჩნია, ყველა სამშობლოს გადარჩენის მცდელობაში იყო. დეიდაჩემიც და მამიდაჩემიც – მარო მაყაშვილი და ნათელა ერისთავი მოწყალების დები იყვნენ კოჯრის ფრონტზე. მარო მაყაშვილი იქ დაიღუპა – ქვეყანას იმ დროს ეს სისხლი დასჭირდა. მაგრამ ბაბუაჩემი – ალექსანდრე ერისთავი ქაქუცა ჩოლოყაშვილთან მიმავალ ვანელ გლეხებს წინ გადაუდგა, არ გაუშვა – ტყუილად დაიხოცებით, სად მიდიხართ, თქვენი მთავრობა მოდის, გასწავლით და გამუშავებთ, თოხებითა და ცულებით როგორ უნდა იომოთო. ბაბუას მიზეზი ჰქონდა ბოლშევიკების სიძულვილისა, მაგრამ ვისი სისხლით უნდა ეძია შური? თავადაც ბედს დამორჩილდა და ისეთ სამშობლოზე ზრუნავდა, როგორიც ბედმა არგუნა. მას შემდეგაც, რაც ოცდარვა წლის მამაჩემი, ლევან ერისთავი დახვრიტეს 1937-ში.

მამაჩემის აშენებულია აჭარის წყალზე ელექტროსადგური. ამ მშენებლობის ნაწილი მოსკოვში დაუმტკიცეს და ორჯონიკიძემ უთხრა, – თუ თბილისში ბინა არ გაქვს, აგიშენებთო. ჩვენ იქ ვიღა გვაცხოვრებდა!.. მე და ჩემი უმცროსი ძმა ვანში, ბებია-ბაბუასთან ვიზრდებოდით, დედა და უფროსი ძმა – თბილისში იყვნენ. დედა კოტე მაყაშვილის ქალიშვილი იყო. აი ასე გავნაწილდით. მაგრამ არავის დაუწუწუნია, ასეთ ქვეყანაში რატომ დავრჩითო – გულმა არ დაანებათ ამ ქვეყნიდან წასვლა – სამშობლო მაშინაც სამშობლოა, როცა დაპყრობილი, დაჩაგრულია, ღატაკია და ცუდად ხარ.

**** * *

ან გალაღებულები როდის ვიყავით? ჩვენ ხომ ღმერთმა ისეთი ქვეყანა გვარგუნა, რომელიც ყოველთვის გადასარჩენი იყო! 1905 წელს, გურიის აჯანყებისას, გურიის სოფლები რომ გადაწვეს, იმერეთის სოფლების გადაწვაც უნდოდათ. ხუთი ასეთი სოფელი ჰქონდა სიაში დამსჯელი რაზმის მეთაურს ლარიონოვს. თავზარდაცემული ბაბუაჩემი ქუთაისში გავარდნილა. მაშინ დასავლეთ საქართველოში ასე თუ ისე დემოკრატი რუსი გუბერნატორი სტაროსელსკი მჯდარა და მასთან მივარდნილა, – გვიშველეო. იმას – შეწყვიტეთო, დაუწერია და ბრძანება ბაბუაჩემისთვის გაუტანებია. ჭენებითა და თეთრი ცხვირსახოცის ფრიალით მივარდა ლარიონოვს. იმას უკვე ორი-სამი სახლი გადამწვარი ჰქონდა და ბაბუაჩემმა ბრძანება რომ გადასცა, ისე დაიბოღმა, რომ მერე მოსაკლავად დასდევდა.

უფრო დიდი საშინელებისგან ქართველები ბაბუაჩემის ცოლისძმამ, დავით ნიჟარაძემ გადაარჩინა. დავითი იმერეთის თავადაზნაურთა წინამძღოლი იყო, როცა იქ გუბერნატორი სლავიჩინსკი დასვეს (შემდეგ სვოლოჩინსკის ეძახდა). სწორედ ამ გუბერნტორმა მისწერა რაპორტი რუსეთის იმპერატორს: ქართველები ყალთაბანდები, მოქეიფეები და უმსგავსოები არიან, მაგრამ თავად ქვეყანაა სამოთხის მსგავსი და ამიტომ ეს ხალხი აქედან გადავასახლოთ და რუსები ჩამოვასახლოთო. კანცელარიაში თავადაზნაურებს ნიკოლიკა თაყაიშვილი ჰყავდათ მსტოვრად და იმან გამოიტანა ეს ამბავი. განსაკუთრებით მეგრელებს ლანძღავდა ეს სლავიჩინსკი – ველურები არიანო. დავით ნიჟარაძემ სასწრაფოდ იხმო სამსონ თოფურია და პეტერბურგში წაიყვანა. ეს სამსონ თოფურია ევროპაში განათლებამიღებული ექიმი იყო. ჩავიდნენ პეტერბურგში. მეფეს ვერა, მაგრამ სტოლიპინს შეხვდნენ, სახელმწიფოს პირველ კაცს…

სტოლიპინი იმდენად გაოგნდა ამ ხალხის კეთილშობილებითა და განსწავლულობით, მაშინვე მოახსენა იმპერატორს ეს ამბავი. იმპერატორმა თავისი გულისნადების გახმაურება არ აპატია გუბერნატორს და ქუთაისიდან გაიწვია. სხვათა შორის, ეს ნიჟარაძეები ძალზე ლამაზი ხალხი იყო. იმდენად ლამაზი, რომ იმპერატორმა დავით ნიჟარაძის ძმის, გურიის დრუჟინის მეთაურის ერმალოზ ნიჟარაძის ფოტო ღია ბარათზე დააბეჭდვინა და მთელ იმპერიაში გაავრცელა.

* * *

აი, ასე გახლდათ ეს ამბავი. უნდა გახსოვდეს, როგორი ქვეყნის შვილი ხარ და რა შეიძლება მისთვის გააკეთო. ბაბუაჩემმა, ბაღდათიდან საირმემდე რომ რკინიგზა გაეყვანა, ქუთაისში სახლ-კარი გაყიდა. საირმე მისი აღმოჩენილია – საერთოდ აჭარა-ახალციხის ქედის ნაწილი ერისთავებს ეკუთვნოდათ, ბაბუაჩემი კი პეტერბურგში განსწავლული მეტყევე იყო და ხშირად დადიოდა აქაურ ტყეებში. ხედავდა, როგორ ჩამოდიოდნენ მთიდან ირმები და მჟავე წყალს სვამდნენ. ცნობილი ლიტველი წყლების სპეციალისტი კუფცისი ჩამოიყვანა წყლის შესასწავლად და კურორტის მშენებლობა დაიწყო, რომ ქვეყანას ამ წყლებით შემოსავალი ჰქონოდა. მაგრამ მიწები მენშევიკებმა ჩამოართვეს. მაინც გააცილა სამშობლოდან მიმავლები. თურმე ცივი დღე იყო, ბაბუაჩემს კრაველის ქურქი ეცვა და ბოხოხი ეხურა. ნოე რამიშვილს უთქვამს, თუ არ წამოხვალ, ბოლშევიკები მოვლენ და მაგ ქუდს და ქურქს წაგართმევენო. ბაბუას უპასუხია – ტყე და მიწა თქვენ წამართვით და ესენიც ფეშქაში იყოს, აქაურობას ვერ დავტოვებო… ვერც დატოვა – ერთხელ ბებიაჩემი ქედზე აუყვანია, რიონის დაბლობი დაუნახვებია და უთქვამს, – ეს მიწა როგორ დამეტოვებინაო…

ბაბუა და ბებიაჩემი როსკანი ოთხივე შვილს სამშობლოს სიყვარულით ზრდიდნენ. ორი მამიდა დამრჩა – მზია და ნათელა. ნათელა კოჯრის ომში იყო. ვემუდარებოდი, კოჯორზე რაიმე დაწერე-მეთქი. უარობდა… მზია მამიდა მიამბობდა, – თებერვლის ერთ დილას წყლის ხმამ გამაღვიძა. მზიანი დღე იყო – მივიხედე. კუთხეში ნათელა ზის და ცრემლები იატაკზე სცვივა. შემომხედა: – დავიღუპეთ, საბოლოოდ დავმარცხდითო. მზია მამიდა პიონერთა სასახლეში ასწავლიდა და ყოველ ზაფხულს ბავშვებს დაატარებდა მთელ საქართველოში. მზია უთმელიძემ მიამბო, – მამიდაშენმა რომ დიდგორში აგვიყვანა და დიდგორის ომზე მოყოლა დაიწყო, სახე ისე შეეცვალა, გეგონებოდა, პირდაპირ ომიდან მოდისო. მეც თან დავყავდი. ერთხელ, ურმებით იმერეთიდან რაჭაში გადავედით. სასაფლაოსთან შემოგვაღამდა. თურმე სოფელში ვყოფილვართ. დილით მზე რომ ამოდიოდა, გავიხედე და ვაჟა რომ ამბობს, “სადაც კი გაიხედავდი, ყოველი გასაშტერონიო” – ისე ლამაზი იყო იქაურობა… დღესაც გულით დამაქვს მამიდაჩემის ნათქვამი გრიშაშვილის ლექსი “თამარ მეფის გაბზარული სახე”… როგორი ხატია? ახლა ამ ხატის წინ ბავშვს რომ დააყენებ, როგორ ქართველად გაიზრდება?!

* * *

1921 წელს, როცა დედაჩემის ძმა, 17 წლის შალვა მაყაშვილი საქართველოს მტერთან საბრძოლველად არმიაში ჩაეწერა, ერთადერთ ვაჟს ბაბუაჩემმა კოტე მაყაშვილმა ასეთი ლექსი დაუწერა: – “შენც მიდიხარ იქ, საითკენ ქართველები იჩქარიან, გული სევდით მეკუმშება და თან… და თან მიხარიან! ჩემი სისხლი და ხორცი ხარ და მისმინე, რის ვარ მთქმელი: შენ მიყვარხარ მე იმდენად, რამდენადაც ხარ ქართველი. საქართველოს მე ვაღმერთებ, არას ვეტრფი იმის გარდა, ეხლა მით ვარ ბედნიერი, რომ შენც იგი შეგიყვარდა.”

როცა ივანე ჯავახიშვილმა უნივერსიტეტის სტუდენტებს მიმართა: “ქართველსა გული რკინისა, აბჯარი თუნდა ხისაო”… სწავლა მოიცდის, სამშობლოს დაცვა სჭირდებაო, მთელი უნივერსიტეტი გაემზადა საომრად. გოგონები მოწყალების დებად ეწერებოდნენ, მარომ, შემდგომში ცნობილ მომღერალს, ქეთო ჯაფარიძეს ხვეწნით დაათმობინა სიაში ადგილი – შენ მერე ჩაეწერეო… მხოლოდ 17 წლის იყო, როცა დღიურში წერდა, – რა დროს პირად გრძნობებზეა ლაპარაკი, საქართველოს ბედ-იღბალი წყდებაო… დის დაკრძალვაზე შალვა მაყაშვილი ბიძამ, პოლკოვნიკმა კოტე ჯანდიერმა გამოიყვანა ფრონტიდან და გზაში მკაცრად გააფრთხილა, – აღარ გაბედო ნაწილში დაბრუნება. კმარა შენი ოჯახისთვის მსხვერპლიო, მაგრამ მარო დაკრძალეს თუ არა, შალვა გორში წავიდა. მშიერ, ტიტველ, გაყინულ ქართულ არმიას ბათუმის თურქებისგან გასათავისუფლებლად გაჰყვა.

მარო ქაშვეთიდან გაასვენეს. საქართველოს პატრიარქმა აღუსრულა პანაშვიდი. იუნკრებთან ერთად სამხედრო ტაძრის გალავნის ახლოს დაკრძალეს. მერე ის ეკლესია დაანგრიეს, მთავრობის სასახლე ააშენეს და დეიდაჩემის საფლავიც დაიკარგა…

* * *

ქართველობას დღესაც საფრთხე ემუქრება. ყველა თითქოს ჩვენს ჩანთქმას ცდილობს. ბევრი რამ უნდა მოვიგერიოთ, მათ შორის – უწიგნურობასთან ომი. წიგნი და წიგნიერება მომავალ თაობას უნდა შევუნახოთ და ამით წარსულიც შეინახება… მე შოტლანდიური პოეზიის მთარგმნელი ვარ, 25 შოტლანდიელი პოეტის ლექსები მაქვს ნათარგმნი, საგანგებოდ ავირჩიე შოტლანდია, – მიყვარს იმიტომ, რომ ქართველებს გვგვანან თავისუფლების სიყვარულითა და ხასიათითაც კი, – აი, რობერტ ბერნსის “კაცი ვარ, და ქუდი მხურავს”, ჩემი ნათარგმნია, ხომ გვგავს? და იცით ვინ გაამძაფრა XX საუკუნეში მათში ეროვნული გრძნობები? სწორედ პოეტმა – ჰიუ მაკდაირმედმა (სხვათა შორის, ის ამბობდა, შოტლანდიელები საქართველოდან არიან წამოსულებიო). შოტლანდიელებს კი უფრო საშინლად მოექცნენ ინგლისელები, ვიდრე ჩვენ რუსები. ისე გადაწვეს მთის სოფლები, რომ გემები ნავსადგურს ვეღარ აგნებდნენ. მაგრამ შოტლანდიელების ეროვნულობა სწორედ გლობალიზაციის ხანაში გამძაფრდა და ამ ეროვნულობის გამოხატვას არსად არ ერიდებიან. ჩვენც არ უნდა დავკარგოთ ჩვენი თავი. ვინც არ უნდა მოინდომოს, – თურქმა, რუსმა თუ მოდაში შემოსულმა ამერიკელმა, ჩვენი გადაჯიშება არ უნდა გამოუვიდეს. ასეც იქნება!

ესაუბრა ეთერ ერაძე
კვირის პალიტრა
21-27 იანვარი, 2008 წელი

კირიონ II

მისი უწმინდესობა და უნეტარესობა კირიონ II

კირიონ II – სერგო ვარდოსანიძე

XIX საუკუნის 80-90-იანი წლებიდან ქართული პერიოდიკის ფურცლებზე ივერიელის, ნიქოზელისა და ლიახველის ფსევდონიმებით ხშირად იბეჭდებოდა საინტერესო წერილები და გამოკვლევები. საქართველოს ისტორია, საქართველოს ეკლესიის ისტორია, ეთნოგრაფია, ვეფხისტყაოსნისა და ქართლის ცხოვრების უძველესი ნუსხები, ნუმიზმატიკა, ხალხური სიტყვიერების ისტორია – აი ეს საკითხები, რომელიც აინტერესებდა ავტორს. წერილები გამოირჩეოდნენ საკვლევი საკითხის ღრმა ცოდნითა და ეროვნული ჩაგვრით შეწუხებული სამშობლოს დიდი სიყვარულით. საძაგელოვ-ლიახველ-ივერიელი გიორგი საძაგლიშვილი – ეპისკოპოსი კირიონი, სრულიად საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქი კირიონ II XIX საუკუნის 80-90-იანი წლების ქართული ინტელექტუალური საზოგადოების ერთ-ერთი თვალსაჩინო წარმომადგენელია. იგი აღიზარდა თერგდალეულთა სულისკვეთებაზე და მთელი თავისი საქმიანობაც იმ დიდი მიზნის განხორციელებას მოახმარა, რომელიც ილია ჭავჭავაძემ ლელთ ღუნიას პირით საქართველოს უთხრა — ჩვენი თავი ჩვენადვე გვეყუდნეს. — ამ მიზნის პრაქტიკული რეალიზაცია XIX საუკუნის 60-70-იან წლებში შეუდძლებელი იყო, ვინაიდან ქართული ეროვნული ცნობიერება ცარიზმის რუსიფიკატორული კოლონიური პოლიტიკის წყალობით იმდენად დაქვეითებული იყო, რომ ქართველი ხალხის დიდი ნაწილი ღრმა პესიმიზმს მოეცვა, ნაწილი კი საკუთარი ეროვნული კულტურისა და ისტორიისადმი ნიჰილისტურად იყო განწყობილი. ასეთ ვითარებაში სამშობლო ქვეყნის ისტორიისა და კულტურისადმი სამსახური გმირობის ტოლფასი იყო, იგი მრავალი დაბრკოლებისა და უსიამოვნების გადალახვას მოითხოვდა. მამულიშვილობის მძიმე ტვირთის მხრებით ტარება მხოლოდ გიორგი საძაგლიშვილის მსგავს ერთეულებს შეეძლოთ – ყველაფერი მობეზრდება მამულიშვილს გარდა მამულიშვილობისა – ამ სიტყვებით გამოხატა კირიონ II-მ თავისი ცხოვრების კრედო.

ქართული ისტორიოგრაფიაში სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქისა და ცნობილი მეცნიერის კირიონ II შესახებ ძალიან ცოტა არის ნათქვამი. პირველი ბიოგრაფიული ნარკვევი 1917 წელს გამოაქვეყნა მოსე ჯანაშვილმა (*1), მოკლედ არის გადმოცემული კირიონ II-ის ბიოგრაფია და ნაჩვენებია ის თავდადებული ბრძოლა, რომელსაც კირიონ II ეწეოდა ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის, კირიონის დევნა ოფიციალური ხელისუფლების მიერ, ბელგიაში კირიონის დაცვის საზოგადოების შექმნა და რუსეთის საიმპერატორო ხელისუფლების მიერ კირიონის გადასახლებიდან დაბრუნება. იქვე საინტერესო პარალელებია კირიონ I (599-610წწ.) და კირიონ II-ს შორის, მაგრამ ნაშრომში ავტორი ნაკლებ ყურადღებას აქცევს კირიონ II-ს სამეცნიერო მოღვაწეობას. კირიონ II-ის არქივის დიდი ნაწილი ინახება საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტში, რომლის აღწერილობა ეკუთვნის ამავე ინსტიტუტის თანამშრომელს ელისო აბრამიშვილს (*2). მანვე გამოაქვეყნა საარქივო მასალების მოკლე მიმოხილვა, ძირითადად კირიონ II-ის ეპისტოლარული მემკვიდრეობა “მრავალთავში”(*3).

კირიონ II-ის მოღვაწეობის შესახებ საინტერესო გამოკვლევა გამოაქვეყნა ბატონმა ვახტანგ გურგენიძემ ხელნაწერთა ინსტიტუტისა და საისტორიო არქივში დაცული მასალების საფუძველზე აღადგინა კათალიკოზ-პატრიარქის კირიონ II-ის მშფოთვარე ბიოგრაფიული ცხოვრება, აჩვენა ევროპელი და რუსეთის სამეცნიერო წრეების კირიონ II-სადმი – დიდი პატივისცემა და სიყვარული (*4), მაგრამ ამ დიდი პიროვნების ღვაწლის ყოველმხრივი შესწავლა მომავლის საქმეა.

კირიონ II, ერისკაცობაში გიორგი საძაგლიშვილი დაიბადა 1855 წელს გორის მაზრის სოფელ ნიქოზში სასულიერო პირის ოჯახში. მის წინაპრებს დიდი წვლილი მიუძღვით დიდოელთა, ინგუშთა შორის ქრისტიანობის გავრცელების საქმეში. იგი ჯერ ანანურის სასულიერო სკოლაში სწავლობდა. 1862 წელს გორის სასულიერო სასწავლებელში ჩაირიცხა. ამ დროს უკვე გამოიკვეთა ახალგაზრდა ყმაწვილის მამულიშვილური მისწრაფებანი. ცნობილი ხალხოსანი მწერალი სოფრომ მგალობლიშვილი იგონებს, რომ გიორგი საძაგლიშვილთან ერთად მოიარეს შიდა ქართლის თითქმის ყველა ისტორიული ადგილები, შემდეგ კი მოიხილეს მაღრანდვალეთის ქართული სიძველენი. 1876 წელს გიორგი საძაგლიშვილმა დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია და სწავლა გააგრძელა კიევის სასულიერო აკადემიაში, რომელიც ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით დაამთავრა 1880 წელს და დაინიშნა ოდესის სასულიერო სემინარიის ინსპექტორის თანაშემწედ.

1883 წლიდან 1896 წლამდე საქართველოს სხვადასხვა ქალაქებში (გორი, თელავი, ქუთაისი, თბილისი) ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვწეობას, ასწავლიდა ქართულ და რუსულ ენებს, საღმრთო ისტორიას, გეოგრაფიას. ყოვლად სამღვდელო კირიონი 1896 წელს დაინიშნა საქართველოს მონასტრების ბლაღოჩინად და კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სკოლების ინსპექტორად, სადაც როგორც ქართველმა, კარგად მცოდნემ თავისი ერისა და ხალხის სულიერის საჭიროებისა, დაარსა 19 სამრევლო სკოლა. ააშენებინა სკოლები აწერისხევში, ვანათში, თიანეთში; ყველა სკოლას შეუქმნა წიგნთსაცავები და ბიბლიოთეკები. ამავე პერიოდში ქართულ და რუსულ ჟურნალ-გაზეთებში იგი აქვეყნებდა წერილებს, გამოკვლევებს საქართველოს ეკლესიის ისტორიაზე, ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაზე, ქართულ ლიტერატურაზე, ივერიელის, საძაგელოვის, ლიახველის ფსევდონიმებით. კირიონი II იყო მოსკოვის არქეოლოგიური საზოგადოების წევრი და აღწერა ლიახვის ხეობის ისტორიული ძეგლები. ეს აღწერილობა გამოაქვეყნა კიდეც 1898 წელს. ამ აღწერილობას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, ვინაიდან მომდევნო ხანებში ბევრი ისტორიული ძეგლი მოსული ხალხის (ოსები) მიერ განადგურებული იქნა.

1896 წ. ცოლ-შვილის სიკვდილის შემდეგ იგი ბერად აღიკვეცა კირილეს, კირიონის სახელით და გაიგზავნა ქვათახევის მონასტრის წინამძღვრად. ამ პერიოდში ღვთისმსახურების გარდა კირიონი მეცნიერულ მოღვაწეობას ეწეოდა ქართლის სოფლებში. აგროვებდა ხალხური სიტყვიერების ნიმუშებს, მეცნიერულად სწავლობდა ხალხის ზნე-ჩვეულებას, ეკლესია მონასტრების სიძველეებს. ქვათახევის მონასტრის წინამძღვრობის დროს კირიონმა “ქვათახევიდან ჩამოიტანა და ტფილისის საეკლესიო მუზეუმს ჩააბარა 96 ცალი ხელნაწერი, მათ შორის XI საუკუნის სახარება, 1494 წელს გადაწერილი “დავითნი” და სხვა მრავალი საინტერესო ხელნაწერები”(*5).

კირიონ II-მ დიდი წვლილი შეიტანა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სიძველეთა მუზეუმის ისტორიული საბუთების გამდიდრების საქმეში. იგი მიტოვებული ეკლესია-მონასტრების ნესტიანი სენაკებიდან, საოჯახო კოლექციებიდან მოპოვებულ მასალებს ყოველწლიურად უანგაროდ სწირავდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას. მარტო 1891 წელს საზოგადოებას გადასცა: ტრიოდიონი “მარხვანი”, საბა-სულხან ორბელიანის ლექსიკონი, ცხოვრება და მოქალაქეობა ნეტარისა ანდრია სალოსისა, მსოფლიო ისტორია, ხუცური ასოებით ნაწერი სადღესასწაულო ღვთისმშვენიერი თხრობით სულისა ფრიად სასარგბლო, რომელსაც ეწოდების “გვირგვინი,” საღვთო მარგალიტი ძველი საეკლესიო წიგნი ხუცურ ეტრატზე ნაწერი, აპოკრიფი ყოვლად წმიდა მარიამის სახარებასა და იოსებზე, XVIII საუკუნის ხელნაწერი ლიტურგია ოქროპირისა, რუსული ასამაღლებელი ქართულის ასოებით, სხვა და სხვა ხელნაწერი წიგნების ფურცლები, ისტორია გინა მოთხრობა საღმრთო წერილისა ძველისა და ახლისა ახალი აღთქმისა, მინის სამაჯურები. ნაპოვნი თელავის ღვთაების ეზოში, ოთხი ძველი ვერცხლის ფული”(*6). კირიონმა შეისწავლა ძველი ქართული აპოკრაფების უცნობი ხელნაწერი, რომელიც დაცული ყოფილა გორის თავადაზნაურობის წინამძღოლის ივანე რატიშვილის ოჯახში (*7).

1898 წლის აგვისტოში არქიმანდრიტი კირიონი აკურთხეს ალავერდის ეპისკოპოსად, რასაც ქართული საზოგადოებრიობა დიდი სიხარულით შეხვდა. აშკარად იგრძნობოდა რომ საზოგადოებას იმერეთის ეპისკოპოს გაბრიელის გარდაცვალების შემდეგ დიდი სურვილი ჰქონდა მისებრ დინჯი მრავალმხრივი განათლების ქართველი მღვდელთმთავარი ეხილა, რომელიც იტვირთავდა დაჩაგრული ერისა და გაპარტახებულ-განადგურებული ეკლესიის აღდგენას; როცა საზოგადოება ეპისკოპოს კირიონის მოღვაწეობაზე ასეთ იმედებს ამყარებდა, ამის საფუძველს იძლეოდა კირიონის ეპისკოკოსამდელი საქმიანობა. ილია ჭავჭავადძის “ივერია” დიდი ამბით გამოეხმაურა კირიონის ეპისკოპოსად კურთხევის ფაქტს. 22 აგვისტოს შაბათს შუადღისას საქართველოს ეგზარქოსის დარბაზში მოხდა სახელდება ეპისკოპოსად არქიმანდრიტ კირიონისა, რომელიც უმაღლესის ბრძანებით დანიშნულ იქნა ალავერდის მღვდელმთავრად… “სრული იმედია ყოვლადსამღვდელო კირიონი, კარგად ცნობილი საქართველოში, როგორც განმაახლებელი მრავალთა ნაშთთა ჩვენის ძველის ხუროთმოძღვრებისა და სასულიერო განათლების თანამგრძნობელი, შეძლებისდაგვარად იმოღვაწებს კახეთის სულიერ მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილების ასპარეზზედ” – (ივერია, 1898 #81).

ეპისკოპოსად სახელდებისას არქიმანდრიტმა კირიონმა წარმოთქვა სიტყვა: –

“მე სრულიადაც არ წარმოვიდგენდი ამ თვრამეტი წლის წინათ, როცა კურსი შევასრულე კიევის სასულიერო აკადემიაში, თუ ჩემთვის ასეთი ბედნიერი და დიდმნიშვნელოვანი დღე დადგებოდა… მე კურსის შესრულების შემდეგ დავიწყე სამსახური სასულიერო წოდების ახალ თაობის აღმზრდელის ასპარეზზედ. მას უკან ბევრ რასმეს ვფიქრობდი, ბევრ გეგმას ვაწყობდი ჩემის მომავლის მოღვაწეობისას, ბევრს ადგილს ვირჩევდი სამსახურისას, მაგრამ უფლის განგებულებამ დღეს ნაჩვენებ გზაზედ დამაყენა: სხვებსავით მეც ვფიქრობდი მომეპოვებინა მყუდროება და ბედნიერება ოჯახურს ცხოვრებაში, მაგრამ ბედმა აქაც მიმუხთლა. და ამის გამო სამსახური ეკლესიის მიმართ მონაზვნის წოდებაში ჩემთვის აუცილებელ-აუშორებელი შეიქმნა. სწორედ ოცი თვის წინათ ამავე ადგილს, სადაც ახლა ვდგევარ, ვიდექი მონაზონის უბრალო ტანსაცმელში და ვაძლევდი აღთქმას მონაზონური ცხოვრებისას… დიდი მადლობელი ვარ იმ ჩემი მოძღვრისა, რომელმაც ამ ჭეშმარიტ გზაზედ დამაყენა. დღეს უმაღლესის ბრძანებით უნდა ვიტვირთო მძიმე მოვალეობანი. მწყემსმთავრისა და ვიქნე ალავერდის ეპისკოპოსად – იმ ალავერდისა, სადაც მოღვაწეობდა, სადაც ქადაგებდა და სადაც განსვენებულ არს წმ. მამა იოსებ ალავერდელი. ალავერდის კათედრაზე მოღვაწეობდა მრავალი ღირსი მღვდელთმთავარი, რომელთ მის წიაღში იგემეს საუკუნო განსასვენებლი. ალავერდის ტაძარი ისეთი სიწმინდეა, რომელსაც დიდ პატივს სცემენ არათუ მხოლოდ მართლმადიდებელნი, არამედ არამართლმადიდებელნიც და თვით მთიანი დაღესტანის მკვიდრნიც. ლეკები და მაჰმადიანნიც კი, რომელთაც ჩვენი წინაპრები ხმლით ეომებოდნენ თვისთა სარწმუნოებრივ სიწმინდეთა დასაცველად და ბოლოს ქედი მოადრეკინეს თვისის სიწმინდის წინაშე. საღრმთო განგებამ მარგუნა სამსახური. ვმადლობ საღრმთო განგებას ამ ხვედრისათვის მით უმეტეს რომ ხელმძღვანელად მეყოლება ეკლესიის სასარგებლოდ მოღვაწეობის საქმეში გამოცდილი მღვდელთმთავარი… დასასრულ გთხოვთ წმინდანნო მღვდელთმთავარნო, წარმომადგენელნო ივერიის ეკლესიისნო, ილოცოთ ჩემთვის, რათა ქვეყნის მწყემსმთავრულის ლოცვის მეოხებით უფალმან მომცეს შეძლება, ძალა და სიბრძნე მისის ეკლესიის სასარგებლოდ მოღვაწეობისა.”

ალავერდის ეპარქიაში ჩასვლისთანავე კირიონმა განაგრძო დაუცხრომელი საქმიანობა. ალავერდის დიდებული ტაძარი მოუვლელობისაგან განადგურების პირას იყო მისული. ტაძრის სახურავი გამოსაცვლელი იყო, გალავანი შესაკეთებელი. ეპისკოპოსმა კირიონმა შეადგენინა პროექტი და თავისი ხარჯებით დაიწყო ტაძრის შეკეთება. ამავე დროს ეპისკოპოსმა კირიონმა დაიწყო კახეთის ეკლესია-მონასტრებში დაცული სიძველეების შესწავლა. მან საქართველოს საეკლესიო მუზეუმს გადასცა 68 ხელნაწერი. მათ შორის 1089 წელს გადაწერილი სახარება. ამ აღმოჩენით აღფრთოვანებული მ. ჯანაშვილი წერდა: “მასში მრავალი საყურადღებო ცნობებია დაცული სახარების ქართულად თარგმნის, თეიმურაზ I და სხვათა შესახებ. სახარების ბოლოს კი ასეთი წარწერაა: “ქ. ადიდენ ღმერთმან ძლიერსა და უძლეველსა ბაგრატ აფხაზთა და ქართველთა მეფემან და ყოვლისა აღმოსავლეთის ნოველისიმონისმან.” ამ აღმოჩენამდე ქართულმა მეცნიერებამ არაფერი იცოდა ბაგრატ IV-ს დროინდელი სახარების შესახებ. ეპისკოპოს კირიონის სახით ქართულ ეკლესია-მონასტრებს და იქ დაცულ ძვირფას ხელნაწერებს ღირსეული დამცველი და პატრონი გამოუჩნდა. ამავე დროს კირიონმა ყურადღება მიაქცია XIX საუკუნის საქართველოში გავრცელებულ ერთ სამწუხარო ტენდენციას.

1811 წლის შემდეგ როცა რუსეთის მთავრობამ საეკლესიო სამართლის უხეში დარღვევით ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია გააუქმა და რუსული წირვა-ლოცვა დააწესა ხალხი პროტესტის ნიშნად ეკლესიებს სტოვებდა. ამით სარგებლობდნენ სომხურ-გრიგორიანული ეკლესიის მესვეურნი და უკანონოდ იკავებდნენ ქართულ მართლმადიდებლურ ეკლესიებს. მათ ხელში ჩაიგდეს ქართული ეკლესიები თბილისში, გორში, თელავში, დუშეთში. ეპისკოპოსმა კირიონმა ამ საკითხთან დაკავშირებით ვრცელი დასაბუთებული მოხსენებითი ბარათით მიმართა საქართველოს ეგზარხოსს და მოითხოვა სომხებისაგან უკანონოდ მიტაცებული ქართული ეკლესიების დაბრუნება. სომხური ნაციონალისტური ბურჟუაზია, რომელთაც დიდი ეკონომიკური შესაძლებლობანი გააჩნდათ ქართული ეკლესიების მიტაცებას ჩვეულებრივ მოვლენად მიიჩნვდა. უფრო მეტიც ცდილობდა მოეძებნა დასაბუთება თავიანთი უკანონობისა ეპისკოპოსი კირიონი ი. ჭავჭავაძესთან და დ. ბაქრაძესთან ერთად აქტიურად ჩაება სომხებთან პოლემიკაში. სომხურმა გაზეთმა “ნორდარმა” გამოაქვეყნა წერილები, რომელშიც თავისი ერი ქებით ცაზე აიყვანა ხოლო ქართველები კი უსაქმურ, მკვეხარა ხალხად მიიჩნია, რომელიც მხოლოდ სომეხთა მოსამსახურეებად გამოდგებიანო. თანაც საბუთად ქართული წყაროები მოიშველიეს. ეპისკოპოსმა კირიონმა თვით სომხური საისტორიო წყაროების მოშველიებით სომხის ერის ასეთი სურათი დაგვიხატა: “ერი ზვავი, გაუგონარი, დიდმეთქავი, უსამართლონი, ტრაბახანი, ზარმაცნი, მძარცველნი, მატყუარანი, მექრთამენი, ცრუმედიდურნი. და იქვე დასძინა, რომ საისტორიო წყაროებს ადამიანური თვალით უნდა შევხედოთ და არ უნდა ვეცადოთ მათ საფუძველზე სხვის დამცირებას”(*8).

კირიონი 1901 წლიდან გორის ეპისკოპოსია, მაგრამ მეფის რუსეთის მტავრობამ და საქართველოს საეგზარქოსომ აშკარად დაინახეს ის დიდი საფრთხე, რაც კირიონის მოღვაწეობიდან მომდინარეობდა. ეპისკოპოს კირიონის თავს იყრიდა განათლებული სამღვდელოება, რომელიც აშკარად გამოხატავდა უკმაყოფილებას ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმების გამო. მთავრობამ გამოსავალი იმაში გამონახა, რომ ეპისკოპოს კირიონს ხშირად უცვლიდნენ ეპარქიებს. 1903 წელს ხერსონში, 1904 წელს ორიოლში, 1906 წელს სოხუმში. შოხუმში მოღვაწეობის დროს ეპისკოპოსმა კირიონმა დიდი მუშაობა გასწია ქართული ეკლესია-მონასტრების აღდგენისა და მოქონიერების საქმეში, მაგრამ სწორედ ასეთი საქმიანობა იწვევდა შოვინისტი რუსი მოხელეების გაავებას. კირიონი სოხუმიდან კოვნოს ეპარქიასი გადაიყვანეს აფხაზების გაქართველების მცდელობის ბრალდებით.

1907 წლის სექტემბერში, როცა ქართველი ხალხი ეთხოვებოდა ილია ჭავჭავაძეს კირიონს საქართველოში ჩამოსვლის უფლება არ მისცეს. მან მხოლოდ სამძიმრის დეპეშის გამოგზავნა მოახერხა კოვნოდან. 1908 წელს კირიონს მთავრობის დადგენილებით ჩამოერთვა ეპისკოპოსის წოდება და დაპატიმრებულ იქნა. მთავრობის ასეთი სიმკაცრის მიზეზი უნდა ვეძებოთ კირიონის დაუცხრომელ საქმიანობაში, რომელიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის მოთხოვნის სულისჩამდგმელი იყო. სწორედ მისი პროპაგანდის შედეგი იყო 1905 წელს დიდი საეკლესიო კრების ჩატარება, სადაც ქართველი სამღვდელოება იხილავდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხებს. შაქართველოს ეგზარქოსმა ალექსიმ სთხოვა მეფისნაცვალ ვორონცოვ-დაშკოვს ყაზახების საშუალებით დაერბია საეკლესიო შეკრების მონაწილენი. ბრძანების უსიტყვოდ შემსრულებელმა ყაზახებმა რუსი ერისა და რუსეთის ეკლესიის ინტერესების დაცვა ქართველი სამღვდელოების მათრახებით ცემაში დაინახეს. XX საუკუნის დასაწყისში ფართო პროპაგანდა გაჩაღდა რუსეთში პატრიარქობის აღდგენის მოთხოვნით. ამ მოძრაობაში აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ რუსი სლავოფილები, რომელთა ერთ-ერთი გამოჩენილი მოღვაწე იყო ნ. დურნოვი, იგი თავის წერილებში ამხელდა რუსი ეგზარქოსების ურწმუნოებასა და მძარცველურ პოლიტიკას საქართველოში (*9).

სლავოფილებმა პეტერბურგის პრესში დაბეჭდეს წერილები, დაგმეს თბილისში ქართველი სამღვდელოების მიმართ ჩადენილი ბარბაროსული მოქმედება. ქართველი საზოგადოების მოწინავე ნაწილი ილია ჭავჭავაძის მეთაურებით მეფისნაცვალ ვორონცოვ-დაშკოვს ეახლა და ოფიციალურ დონეზე მოსთხოვა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხის განხილვა. მეფის მთავრობა იძულებული შეიქმნა ფორმალურად მაინც დაენიშნა პეტერბურგში სპეციალური სხდომა, სადაც უნდა განხილულიყო საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხი. ეპისკოპოსმა კირიონმა სხდომაზე წაიკითხა ორი მოხსენება: 1) რა აიძულებს ქართველებს იმეცადინონ თავისი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენაზე, 2) ეროვნული პრინციპი ეკლესიაში.

კირიონი ასაბუთებდა რომ ეკლესიური მონობა ყველა მონობაზე უარესაო. ფორმალურეად დანიშნულმა კომისიამ, სადაც უმრავლესობას წარმოადგენდნენ დეკანოზ ვოსტორგოვის მიმდევრები, უარყვეს ქართველი სამღვდელოების სამართლიანი მოთხოვნები, და ამის შემდეგ დაიწყო კირიონის დევნა-შევიწროვება. მიუხედავად სამშობლოდან მოშორებისა ეპისკოპოსი კირიონი საქართველოს მაჯისცემას განიცდიდა ყველგან, სადაც არ უნდა ყოფილიყო შორეულ კოვნოსა თუ სანაქსარის უდაბნოში. 1907 წელს ქართველი საზოგადოების ინიციატივით დაარსდა საქართველოს საისტორიო-საეთნოგრაფიო საზოგადოება, რომელსაც შემოწირული სახსრებით უნდა ეარსება. ეპისკოპოსი კირიონი სიხარულით ატყობინებდა საზოგადოების თავჯდომარეს ე. თაყაიშვილს თავის მზადყოფნას – დახმარებოდა როგორც ფინანსურად, ასევე მორალურად. ე. თაყაიშვილი იგონებდა: – “ეპისკოპოსმა კირიონმა ჯერ კიდევ ექსორიაში ყოფნის დროს შემოსწირა საზოგადოებას თავისი მდიდარი ბიბლიოთეკა ხელნაწერებისა და ნაბეჭდი წიგნებისა, მრავალი საარქეოლოგო ნივთი, ალბომები, სურათები და დიდი ნუმიზმატური კოლექცია. წელიწადი არ გავიდოდა ისე რომ რაიმე ნივთი, ხელნაწერი თუ ფული არ გამოეგზავნა ახალი საზოგადოებისათვის”(*10). საისტორიო-საეთნოგრფო საზოგადოების სახელით ე. თაყაიშვილის რედაქციით დაიბეჭდა ძველი საქართველოს შესახებ სამი წიგნი, რომელშიც არის კირიონის მიერ შედგენილი ქართული სალექსიკონო მასალა განმარტებითურთ. მანვე “ქართული ლექსიკონის გამოსაცემად განყოფილებას გადასცა ასი მანეთი”. 1913 წელს 2 ივლისის წლიური კრების #74 ოქმი გვაუწყებს – “საბჭოს წინადადების თანახმად კრებამ ერთხმად აირჩია ყოვლად სამღვდელო ეპისკოპოსი კირიონი საზოგადოების საპატიო წევრად. მან საისტორიო საზოგადოებას შესწირა ვეფხისტყაოსნის უცნობი ხელნაწერი, კორიდეთის ოთხთავი, პავლენის ერთი ძველი რედაქცია და სხვა მრავალი საინტერესო საბუთები” (*11).

თითქმის შეუსწავლელია კირიონის ღვაწლი ქართული საისტორიო წყაროების, ისტორიოგრაფიის კვლევის საქმეში. XIX საუკუნის 80-90-იან წლებში თერგდალეულთა მსგავსად ის ქართულ პერიოდულ პრესაში აქვეყნებდა მეცნიერულ-პოპულარულ წერილებს საქართველოს ისტორიაზე, ქართულ ხუროთმოძღვრებაზე, ეკლესიის ისტორიის და ღვთისმეტყველების საკითხებზე. მას ეკუთვნის წიგნად გამოცემული ორმოცზე მეტი მონოგრაფია. 1910 წელს გამოვიდა მისი პოლემიკური ნაშრომი “ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში”. დღეს შეიძლება ამ სქელტანიანი ნაშრომის ზოგიერტი დებულება საკამათო იყოს, მაგრამ მისი გაცნობისას არ შეიძლება მოწიწებით არ განიმსჭვალო მისი ავტორისადმი. კირიონის ამ ნაშრომს ყურადღებით გაეცნო რუსული მატიანეების ცნობილი მკვლევარი აკადემიკოსი ალ. შახმატოვი.

ცალკე აღნიშვნის ღირსია კირიონის ღვაწლი შიდა ქართლში მცხოვრები ოსების კულტურის, ხალხური სიტყვიერების, ეთნოგრაფიის შესწავლის საქმეში. მან შეკრიბა და ჟურნალ “მწყემსში” გამოაქვეყნა ოსური ლეგენდები (*12). მანვე ოსური წირვა-ლოცვის შემოღების აუცილებლობის საკითხიც დასვა (*13).

ეპისკოპოსმა კირიონმა კრიტიკულად განიხილა მ. თამარაშვილის ცნობილი წიგნი “ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის” და გამოთქვა საგულისხმო მოსაზრებანი, მაგრამ მ. თამარაშვილს ოდნავაც არ სწყენია კირიონის შენიშვნები; პირიქით 1911 წელს დაბეჭდა თავისი ახალი წიგნი საქართველოს ეკლესიის ისტორია (ფრანგულ ენაზე) და მასში ვრცლად საუბრობს ეპისკოპოს კირიონის ღვაწლზე ქართული ეკლესიის ისტორიაში. რუსეთის მთავრობისაგან კირიონის დევნა-შევიწროვება ქართველი საზოგადოების აღშფოთებას იწვევდა. აკაკი წერეთელი გულისტკივილით შენიშნავდა რომ იმპერატორთანაც მივიდოდა კირიონის განთავისუფლების მოთხოვნით, მაგრამ მეფის რუსეთის მთავრობა კირიონის განთავისუფლებას არ აპირებდა. პირიქით აძლიერებდა ცილისწამებას მის მისამართით.

1908 წლის 28 მაისს თბილისში მოკლეს ეგზარხოსი ნიკონი და მისი მკვლელობა კირიონს დააბრალეს. ამგვარმა ცილისწამებამ, როგორც საქართველო, ისე რუსეთის საზოგადოების დემოკრატიული ნაწილი აღაშფოთა. როდესაც ამ ცილისწამების შესახებ პრესის წარმომადგენელნი ევ. გეგეჭკორს (მაშინდელი სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატი) შეეკითხნენ, მან უპასუხა:ეს ველური და შეუსაბამო ბრალდებაა. ბრწყინვალე პიროვნება ეპისკოპოსის კირიონისა მის მტერთ მოსვენებას არ აძლევს, მის სახელს რომ ჩირქი მოსცხონ, საშუალებას არ ზოგავენ (*14).

კირიონის დევნის ამბავი რუსეთიდან უცხოეთში გაიტანა ოლივერ უორდროპმა, რომელსაც 1909 წლის 2 აპრილს წერილი გაუგზავნა ალ. ცაგარელმა: “კირიონი გაგზავნეს ხარკოვიდან ერთ მონასტერში – ტამბოვის გუბერნიაში საცხოვრებლად, ცოტა ავად არის მაგრამ მოსკოვში საავადმყოფოში არ დაარჩინეს, ძალათ წაიყვანა პოლიციამ რკინიგზით მონასტერში”(*15).

ევროპაში კირიონის დაცვის საზოგადოებაც შექმნეს, რომელმაც დაიწყო ხელმოწერების შეგროვება კირიონის განთავისუფლების მოთხოვნით. ბელგიიდან ადამიანის უფლებების დაცვის თავჯდომარემ ჟორჟ ლორანმა ბრიუსელიდან 1909 წლის 20 მარტს ყოფილ სახელმწიფო სათათბიროს თავჯდომარეს ხომიაკოვს სთხოვა დაეცვა ეპისკოპოსი კირიონი დევნა-შევიწროებისაგან. მიუხედავათ იმისა, რომ ასეთ მძიმე პირობებში უხდებოდა ცხოვრება, მომავლის რწმენა არ დაუკარგავს. ი. ჩიჯავაძისადმი გაგზავნილწერილში წერდა: “ჩემი აქ ყოფნა ხომ მეტად მძიმეა, მაგრამ მით უფრო დამიმძიმდება, როდესაც გულსაკლავი და არასანუგეშო ამბები მომივა სამშობლოდან… მომავალი ჩვენს ხელშია, კეთილსინდისიერი შრომაა მისი დამაგვირგვინებელი… წინ ფიანდაზის მაგივრად, მართალია, ეკლიანი გზა გვიდევს, მაგრამ ვარდი უეკლოდ ვის მოუკრეფია, სიყვარულით უნდა ავიტანოთ ტანჯვა, ვინაიდან ტანჯვა სიყვრულის ნაყოფია, ძალა ტანჯვაშია”(*16).

რუსეთის მთავრობამ 1915 წელს შეწყვიტა კირიონის დევნა-შევიწროვება. იგი დანიშნეს პოლოცკისა და ვიტებსკის ეპისკოპოსად, მაგრამ, სამშობლოში ჩამოსვლის ნება არ დართეს. კირიონმა ძლიერ განიცადა ვაჟა-ფშაველას გარდაცვალება. იგი მეგობრობდა დიდ პოეტთან; ერთ წერილში იტყობინებოდა – ვაჟას წერილი კოპალაზე მაშინ მივიღე, როდესაც წიგნის კორექტურა გაგზავნილი მქონდაო – კირიონი იყო უდიდესი ქველმოქმედი – მისი მატერიალური დახმარებით რუსეთისა და საზღვარგარეთის უმაღლეს სასწავლებლებში განათლება მიიღო 300-მდე ქართველმა ახალგაზრდამ.

აკადემიკოსი კორნელი კეკელიძე იგონებდა თბილისის სასულიერო სემინარიიდან რეკომენდაციითა და ფულადი დახმარებით როგორ გაგზავნა იგი ეპისკოპოსმა კირიონმა კიევის სასულიერო აკადემიაში სწავლის გასაგრძელებლად. “ძველად ებრაელებს – წერდა კ.კეკელიძე კირიონს 1905 წელს – ჩვეულებად ჰქონდათ, ყოველნაირ ახალს ანუ პირველ ნაყოფს მადლობის ნიშნად სწირავდნენ ხოლმე ამ ნაყოფის მომცემელ ღმერთს. ამისდა მიხედვით, ნება მიბოძეთ, მეც უმორჩილესად გიძღვნათ პირველი ნიმუში იმ შრომისა, რომელსაც მე ხელი მივყავი თქვენი შთაგონებითა და რჩევით” (*17).

კირიონს განზრახული ჰქონდა თავის მშობლიური სოფ. ქვემო ნიქოზისათვის ბიბლიოთეკისა და სკოლის აშენება. შეასრულა კიდეც თავისი სურვილი. ბიბლიოთეკას გადასცა ძვირფასი წიგნები. კირიონს მეცნიერული მიმოწერა ჰქონდა აკად. ნ. მართან, პროფ. ალ. ცაგარელთან, ალ. შახმატოვთან, ლ. დიმიტრიევთან, ივ. სოკოლოვთან. გ. ბერგმანთან , ა. პაკმიერთან, ივ. ჯავახიშვილთან, მ. ჯანაშვილთან, მ. თამარაშვილთან.

კირიონის მოღვაწეობის დევიზი იყო მამულისათვის სამსახური. – “მამულიშვილის გვირგვინი სამშობლოს სამსხვერპლოზე ჰკიდია ” — წერდა იგი. მან ჯერ კიდევ XIX საუკუის 90-იან წლებში, როცა ქართული ენა ოფიციალური ხელისუფლებისაგან დევნილი იყო გრ. ყიფშიძესთან ერთად ქართული სიტყვიერების ისტორია შეადგინა. “ჩვენი მუშაობა –წერდა იგი – დამოკიდებულია იმაზე თუ რა დარი დაუდგება საზოგადოდ ქართულ ენას ჩვენს საშუალო სკოლაში და კერძოდ, ამ სახელმძღვანელოს; საჭიროა რაც შეიძლება მეტი ადგილი დაეთმოს ქართულს, არა მარტო პირველ დასაწყის სკოლებში, არამედ საშუალოსა და უმაღლესშიც. საჭიროა სკოლამ მტკიცე ეროვნული ხასიათი მიიღოს და სწავლა საგნებისა ქართულად წარმოებდეს. ხოლო ეს მაშინ მოხდება, როცა მთლიანად საქართველოს ცხოვრება ეროვნულ საფუძველზე მოეწყობა. და ქართული ენა უაღრესად საჭირო შეიქმნება ყოველ დაწესებულებაში.”

საეკლესიო კრება ავტოკეფალიის გამოცხადების შემდეგ

საქართველოს ეროვნულ საფუძველზე მოსაწყობად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს უძველესი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას. ამ საქმის სულისჩამდგმელი იყო ეპისკოპოსი კირიონი. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციით ისარგებლა ქართველმა სამღვდელოებამ და საგანგებო საეკლესიო კრებაზე მიიღო გადაწყვეტილება: 1) ამიერიდან, 12 მარტიდან გრძელდება საქართველოს ავტოკეფალია, 2) დროებით კათალიკოზის ამორჩევამდე ეკლესიის გამგედ დაინიშნა გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე; 3) საქართველოს ეკლესიის მმართველობა ევალება აღმასრულებელ კომიტეტს, რომელშიც შედიან როგორც საერო, ისე სასულიერო პირები: 12 მარტის კრების ინიციატორი და წარმმართველი ქუთათელი ეპისკოპოსი ანტონ გიორგაძე, რომელიც კირიონის ტრაგიკული სიკვდილის შემდეგ, როგორც მისი ერთგული და გამორჩეული პიროვნება გაურკვეველ ვითარებაში დაიღუპა; დროებითი მთავრობის სპეციალური წარმომადგენელი პროფესორი ვლადიმერ ბენეშევიჩი, რომელიც თბილისში ჩამოვიდა, ქართველ სამღვდელოებას ეროვნულ ავტოკეფალიის ცნობას ჰპირდებოდა, რაც 1917 წლის 29 მარტს საეკლესიო კრებამ უარყო. საქართველოს ეკლესია უნდა გახდეს ტერიტორიული ავტოკეფალიის მატარებელი ეკლესია — დასძენდა კრება. ტერიტორიული ავტოკეფალიის დროს საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შევიდოდა ყველა მართლმადიდებელი ეკლესია, რომელიც საქართველოს ტერიტორიაზე იყო.

საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის ბრძოლაში აქტიურ მონაქილეობას იღებდნენ საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიის წევრები. როცა საქართველოს ეგზარხოსყოფილი პლატონი გაჯიუტდა და არ თმობდა საკათალიკოზო რეზიდენციას, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრები პირველნი შევიდნენ ეგზარხოსის სასახლეში, გამოაძევეს პლატონი და დააბინავეს საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობა მიტროპოლიტ ლეონიდის მეთაურობით.

მოვლენები ისე სწრაფად ვითარდებოდა, რომ ეპისკოპოსი კირიონი, რომელიც ჯერ კიდევ რუსეთში იმყოფებოდა თითქოს აღარავის ახსოვდა, მაგრამ ქართველ მორწმუნეთა ჯგუფმა ჩიტო კაპანაძის ხელმძღვანელობით დელეგაცია გაგზავნა მასთან, რათა ნაამაგარი მამულიშვილი, ვინც ყველაზე მეტი გააკეთა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღსადგენად და ამიტომაც განიცადა ამდენი დევნა-შევიწროვება, დაბრუნებულიყო საქართველოში და მონაწილეობა მიეღო სრულიად საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქის არჩევნებში. ”

კირიონმა ყურდღებისათვის მადლობა გადაიხადა, მაგრამ მან მტკიცე უარი შემოთვალა. ქართული საზოგადოების დაჟინებული მოთხოვნით 1917 წლის ზაფხულში ეპისკოპოსი კირიონი სამშობლოსაკენ გამოემგზავრა. სამშობლოსაკენ მომავალ ბრწყინვალე მღვდელმთავარსა და მეცნიერს არაგვის ხეობაში შეეგება ასოცამდე ცხენოსანი გიგო ყარანგოზიშვილის ხელმძღვანელობით. იგი დიდი პატივით მიაცილეს დედაქალაქამდე, თბილისში კი ბრწყინვალე შეხვედრა მოაწყვეს. მაგრამ კირიონის სამშობლოში დაბრუნება ბევრს მაინც არ გახარებიათ.

კირიონი ჩამოსვლისთანავე აქტიურად ჩაება სრულიად საქართველოს საეკლესიო კრების მოსამზადებელ სამუშაოებში. 1917 წლის 9 სექტემბერს თბილისში გაიხსნა სრულიად საქართველოს საეკლესიო კრება, როგორც გაზეთი “საქართველო” იუწყებოდა. კრებას თავჯდომარეობდნენ გიორგი ჟურული. თრიფონ ჯაფარიძე, სპირიდონ კედია. კრებამ განიხილა საქართველოს ავტოკეფალური ეკლესიის ეპარქიების, საკათალიკოზო საბჭოს შექმნის საკითხები. მსჯელობის საგანი იყო საქართველოს ეკლესიის მღვდელმთავართა საკითხიც. სახელდობრ, საჭირო იყო თუ არა მიტროპოლიტის პატივის არსებობა ქართულ ეკლესიაში. ხმათა უმეტესობით ეს საკითხი დადებითად გადაწყდა.

შეიქმნა საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქის არჩევნების ხმის დამთვლელი კომისია დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის თავჯდომარეობით. 17 სექტემბერს დაინიშნა კათოლიკოზ-პატრიარქის არჩევნები. კენჭისყრაზე დაშვებული იქნა ორი კანდიდატი მიტროპოლიტი ლეონიდე და ეპისკოპოზი კირიონი. სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქის არჩევნები ჩატარდა სიონის ტაძარში. არჩევნებში მონაწილეობდა 448 კაცი. როგორც გაზეთი “სვეტიცხოველი” იტყობინებოდა სრულიად საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქად კრების მიერ არჩეულ და დამტკიცებულ იქნა ეპისკოპოსი კირიონი (*18).

საეკლესიო კრების შედეგები სრულიად კანონზომიერი იყო, მაგრამ საქართველოში რა გამოლევდა ინტრიგებისა და გულფიცხობის მოსურნე ადამიანებს. მართალია საეკლესიო კრებამ სრულიად საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქად უწმინდესი და უნეტარესი კირიონ II აირჩია, მაგრამ არ გააუქმა ტფილელი მიტროპოლიტის თანამდებობა.

XIX საუკუნის ისტორიიდან ცნობილია, თუ როგორ გამიყენა რუსეთის მთავრობამ ტფილელი მიტროპოლიტ არსენსა და კათოლიკოზ ანტონ II შორის არსებული უთანხმოება საქართველოს ეკლესიის შიგნით არეულობისა და შფოთის გასაძლიერებლად, რაც ანტონ II-ის რუსეთში გაწვევით და საქართველოს ავტოკეფალიის გაუქმებით დამთავრდა. 1917 წლის 12 მარტს ტფილელი მიტროპოლიტის თანამდებობის შემოღება იმით იყო გამართლებული, რომ რუსეთის მთავრობის მიერ დანიშნული ეგზარქოსი პლატონი საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გამოცხადების შემდეგ თავის თავს ტფილელ მიტროპოლიტს უწოდებდა. გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე ამიერიდან, როცა ტფილელი მიტროპოლიტი იქნებოდა ეგზარქოს პლატონის პოზიციები შესუსტდებოდა.

მაგრამ სრულიას საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქი კირიონ II არჩევის შემდეგ მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსობამაც მისი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ ეს ასე არ მოხდა და ტფილელ მიტროპოლიტად დარჩა ლეონიდე. უწმინდეს კირიონ II-ს სიონში წირვის უფლებაც არ ჰქონდა. იქ ტფილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე სწირავდა. კირიონი ანჩისხატში სწირავდა. დაიწყო ინტრიგები, რასაც თავის მხრივ აღვივებდნენ რუსი ეგზარქოსების ჯაშუშები, რომელთაც გულზე არ ეხატებოდათ საქართველოს მართლამდიდებელი ეკლესიის ეროვნული მიმართულების კათოლიკოზ-პატრიარქი უწმინდესი და უნეტარესი კირიონ II.

ცნობილი მწერალი და მოღვაწე იოსებ იმედაშვილი იგონებს — “ერთ სხდომაზე წამოიჭრა საკითხი კათოლიკოზის პირადი მდივნისა და საკათალიკოსო საქმეთა მმართველის ასარჩევად. კორნელი კეკელიძემ და კალისტრატე ცინტაძემ კანდიდატად წამოაყენეს დავით დავიდოვი, დავითაშვილი. ამის ხსენებაზე კირიონი საშინლად ცუდად შეიქმნა, აინთო, მაგრამ თავი შეიმაგრა…. . .… თქვენ თუ საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს საქმეთა მმართველად დავიდოვს აირჩევთ, მე კათალიკოზის ხარისხს ავიყრიო (*19). ეს დავიდოვი იყო ეგზარხოსების ჯაშუში და ყოველივე ეროვნულის მტერი. იგი არ აირჩიეს, მაგრამ მომხდარი ინციდენტი ფრიად დამაფიქრებელი იყო. ამ დავიდოვმა არაერთხელ სცადა კირიონ II-სთან შესვლა და მისი ფიზიკური მოსპობა. ჰოი, ქართველი ხალხის გულგრილობავ! პიროვნება, რომელმაც მთელი ცხოვრება ქართველი ხალხის სამსახურს შესწირა, რომელიც საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქად აირჩიეს, ვიღაც ნაძირალა დავიდოვ-დავითაშვილის შეურაცხყოფის ღირსი გამხდარიყო. ქართველმა საზოგადოებრიობამ ასევე გულგრილად ჩაიკითხა სასულიერო ჟურნალ “ახალ სიტყვაში”, რომელიც ქრისტეფორე ციციქიშვილის რედაქტორობით გამოდიოდა, საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის წინააღმდეგ ანონიმ ავტორთა სახელით მიმართული ცილისმწამებლური პასკვილები.

მიუხედავათ ასეთი საარაკო მტრობისა, კათოლიკოზ-პატრიარქმა კირიონ II შექმნა ძლიერი საკათალიკოზო საბჭო, რომელშიც სასულიერო პირებთან ერთად საერონიც შედიოდნენ. ქართველმა ხალხმა განსაკუთრებული ზეიმით გადაიხადა მცხეთაში კირიონ II-ის კათოლოკოსად კურთხევის დღე. ეს დღე სვეტიცხოვლობას დაემთხვა. ზღვა ხალხმა მოიყარა თავი ტაძარში. კათოლიკოზის კურთხევას დაესწრნენ ინგლისის, ბელგიის, საფრანგეთის კონსულები.

გაზეთი “საქართველო” იტყობინებოდა – როდესაც კათოლოკოზი შემოსეს ძველებური ომოფორითა და მიტრით, ეს იყო კიდევ ერთი ახალი წუთი, რომელმაც აგრძნობინა ხალხს სანატრელი გაცოცხლება ძველი საქართველოსი. პატრიარქის სახე იმ წუთში უსათუოდ დაუვიწყარია. ის იყო მთლიანად უძრავი და განათებული. წარსული ტანჯვა სჩანდა მის ფერმკრთალობაში. მისი ხმა იყო ნელი და მთრთოლავი და საკმევლის წმინდა სურნელებაში მორწმუნე გული იგრდძნობდა მისტიურად განგების სიახლოვეს.

კირიონ II თავის სიტყვაში, რომელიც მან სვეტიცხოველში აღსაყდრებასთან დაკავშირებით წარმოთქვა, ხაზი გაუსვა სარწმუნოების წმინდა დაცვის აუცილებლობას, ეკლესიისა და ერის ერთიანობის აუცილებლობას. საქართველოში მცხოვრები სხვა ერებისადმი პატივისცემას, სწავლა-განათლების საქმეში საქართველოს ეკლესიის როლის ამაღლებას, სასულიერო პირებში ეროვნული მიმართულების სულისკვეთების ამაღლების აუცილებლობას:- “სამშობლო, საყვარელო, ღვთისმშობლის წილხვდომილო, ბრძმედსა შინა ტანჯვა -ვაებისას განწმენდილო! შენთვის დაწეული, შენგან განშორებული, შენთვის მტირალი, მუდამ შენსკენ ლტოლვილი დღეს განგისვენებ ტკბილსა შინა წიაღსა შენსა არა ვითარცა შვილი უძღები, არამედ ვითარცა მესაიდუმლე და სინდისი ეკლესიისა შენისა…. . .…ვიცი, შენი გულისყური ამჟამად ჩემკენაა მოქცეული და მეკითხები:რა მომიტანე, რა მალამოსა სცხებ იარებსა ჩემსა, რით მანუგეშებ სევდა მოსილსა? ყური მომიპყარ: “არა მოველ, რათა გიმსახურო, არამედ მსახურებად შენდა და მიცემად სული ჩემი სახსრად შენდა” (მთ.20,28) მოვედი არა ვითარცა მწე სასყიდლით დადგინებული, არამედ ვითარცა მწე ერთგული და მარად მორჩილი.”

კირიონ II-მ წერილები დაუგზავნა მსოფლიოს მართლმადიდებლურ ეკლესიათა მეთაურებს, რომელშიც მოკლედ, მაგრამ დასაბუთებულად გადმოსცემდა საქართველოს ეკლესიის ისტორიას და მოითხოვდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის ცნობას. ძნელი იყო ფრიად გაძარცვულ-გაპარტახებული საეკლესიო ქონების კვლავ შეგროვება. ქართული სასულიერო ლიტერატურის გამოცემის აუცილებლობა ეპარქიების აღდგენა-მოწესრიგება, სასულიერო პირთა ელემენტარული საარსებო პირობების შექმნა და უამრავი სხვა პრობლემები ჰქონდა გადასაწყვეტი სრულიად საქართველოს კათოლოკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს. იგი ჩვეული თავდავიწყებით შეუდგა საქმეს.

1918 წლის 26 იანვარს წმინდა დავით აღმაშენებლის ხსოვნის დღეს თბილისში გაიხსნა უნივერსიტეტი. სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა კირიონ II უნივერსიტეტის ეკლესიაში გადაიხადა პარაკლისი. კირიონი II დიდი სიხარულით შეეგება საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებას, 1918 წლის 27 მაისს თავისუფლების მოედანზე გადაიხადა საზეიმო პარაკლისი და მგზნებარე სიტყვით მიმართა შეკრებილ საზოგადოებას, მაგრამ დამოუკიდებელი საქართველოს მესვეურნი ათეისტური მსოფლმხედველობისანი აღმოჩნდნენ. მათ ეკლესია – ქართველი ხალხის სულიერი ძლიერების სიმბოლო – სახელმწიფოსაგან გამოჰყვეს, სკოლა ეკლესიისაგან და რა სავალალო შედეგებიც აქედან მივიღეთ ეს დღეს ყველასათვის ცნობილია.

საქართველოს ოფიციალური ხელისუფლების ეკლესიისადმი გულგრილობა როცა დაინახეს, კათოლიკოზ-პატრიარქის კირიონ II მოწინააღმდეგებმა, კიდევ უფრო გააქტიურეს ბრძოლა მის წინააღმდეგ. საერო ცხოვრება პოლიტიკურ პარტიათა შორის სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლის ასპარეზად იქცა. ყველანი დიდი თუ პატარა ამ ბრძოლაში თავდავიწყებით ჩაება და დაავიქყდათ ის საყოველთაო აღტაცება და თანადგომის აღთქმა, რომელიც სრულიად საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქს უწმინდეს კირიონ II-ს მისცეს. იგი შეატოვეს წვრილმან ინტრიგებსა და პატივმოყვარე ადამიანებს.

შედეგმაც არ დააყოვნა. 1918 წლის 28 ივნისს გაზეთი “საქართველო” იტყობინებოდა – “სრულიად საქართველოს კათოლოკოზ-პატრიარქი უწმონდესი და უნეტარესი კირიონ II 26 ივნისს სოფელ მარტყოფს გაემგზავრა საპატრიარქო რეზიდენციაში… . . . 27 ივნისს დილით იგი მიცვალებული იპოვეს მის საწოლ ოთახში. . .” დიახ, მტარვალის ხელმა მოუსწრაფა სიცოცხლე დიდ ქართველ საეკლესიო მოღვაწესა და მამულიშვილს. თითქოს ახლა მაინც უნდა გამოფხიზლებულიყო საზოგადოება, მაგრამ სინამდვილეში რა მოხდა; როგორც დეკანოზი ნ. თალაკვაძე იგონებს: “ხმა დაუყარეს რომ თავი მოიკლაო!”

68 წლის მოხუცმა, რომელსაც დამბლის გამო პირზე ჭიქა ვერ მიჰქონდა დასალევად, ასეთი ხელით მწოლიარემ რევოლვერი დაირტყა და თავი მოიკლაო! ღევოლვერი იქვე ეგდო ცხედართან: რევოლვერი დაკეტილი იყო. როგორ, თავი მოიკლა და რევოლვერი დაკეტა? გვერდზე დაიგდო?! ასეთი დასკვნა გამოუტანა “გამოძიებამ”. . . ამის გამო მქონდა პირადი შეტაკება ნოე რამიშვილთან.

1918 წლის ივლისში, როდესაც ანჩისხატის ტაძარში მესვენა უცნაურად ტყვიით განგმირული კათოლიკოზი კირიონი, დიდძალი ხალხის თანდასწრებით გადავიხადე პანაშვიდი, ჯერ წარმოვთქვი მეტად აღგზნებული იმის თაობაზე, რომ მოწმე ვიყავი იმ არაადამიანური მეფისტოლფერული დევნა-შევიწროვებისა, რომელიც წილად ხვდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალურ უფლებებში აღდგენილ მის პირველ კათოლიკოზს”. საზოგადოებაში დიდი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია კათოლოკოზ-პატრიარქ კირიონ II-ის ტრაგიკულმა სიკვდილმა.

ანჩისხატის ეკლესიის დეკანოზმა ნიკიტა თალაკვაძემ მიცვალებულის წესის აგებისას ეჭვი მიიტანა მათზე, ვინც იდეურად ამზადებდნენ ამის ნიადაგს, შფოთსა და შუღლს აღვივებდნენ ქართულ ეკლესიაში, რის გამოც, ნ. რამიშვილმა, რომელიც შინაგან საქმეთა მინისტრი იყო, გამოიძახა და დატუქსა . . . (ამ ფაქტს გულისხმობს, როცა მოგონებაში აღნიშნავს შეხლა-შემოხლა მქონდა ნ. რამიშვილთანო). ნოე ჟორდანიას მწუხარება გამოუთქვამს კათოლიკოზ-პატრიარქ კირიონ II-ის გარდაცვალების გამო. მაგრამ გამოძიება არ წარმართულა იმ მიმართულებით, საიდანაც სინამდვილე გაირკვეოდა. საზოგადოებრივ საწყისებზე გამოძიება უწარმოებია ცნობილ მწერალ იოსებ იმედაშვილს.

კირიონ II-ე დაკრძალეს 7 ივლისს ნაშუადღევის 4 საათზე სიონის ტაძარში. არ შეიზლება კიდევ ერთხელ არ მოვიტანოთ მის საფლავთან დეკანოზ ნ. თალაკვაძის წარმოთქმული სიტყვა:

“მშვიდობით, თქვენო უწმიდესობავ! ეს ერთი კვირაა შენი ანჩისხატი, მთელი მორწმუნე თბილისის ქარტველობასთან ერთად, გულდათუთქული დაგქვითინებდა ტყვიით განგმირულ თავის მამამთავარს. დღეს კი ჩვენი სამშობლოს ყოველი კუთხიდან მოზღვავებულა მთელი საქართველო – შენი საწყმსო, – რათა მიგაცილოს საუკუნო განსასვენებელ სავანემდე. დაობლებული შენი სამწყსო, ისევ დაქვრივებული ივერიის ეკლესია დღეს საქვეყნოდ მოსთქვამს და ჰგოდებს თავის ვაებასა, თავის უბედურებასა, თავის ეგზომ დაცოდვილებას, სამშობლო ქვეყნის გარეშეთაგან გაჭირვებას. ეს შენი საიდუმლოებით მოცული კუბოც მძიმე ლოდივით ზედ დაგვერთო. ასეთ განსცდელს ადგილი აღარ უნდა ჰქონდეს ჩვენში. არ ვიცი შენი ასეთი მოულოდნელი და უეცარი სიკვდილი ჩვენი გაუგებრობის თუ უმადურობის ნაყოფია. ზოგჯერ მტერი უზამს ადამიანს იმას, რასაც თვით ადამიანი თავის თავსაო, – სწორედ ჩვენზეა ეს ნათქვამი. სხვებმა, გარეშეებმა, ჩვენმა მტრებმა და ორგულებმა შეიგნეს შენი დიდი პიროვნების ღირსება, ჩვენ კი ვერა! სხვებმა, უცხოელმა, დააფასეს შენი გონებრივი და ზნეობრივი ღვაწლი სამშობლოსათვის, ჩვენ კი ვერა . . . ვერ გამიგია, რას ვთხოულობდით კიდევ შენგან?! სხვა ქვეყანაში ასეთ ნაამაგდარ, დამაშვრალ, მხცოვან მოღვაწეს დაასვენებენ ხოლმე, სიბერის ჟამს დაუტკბობენ, განვლილ ტანჯვა-წამებას დაუამებენ და თუ კიდევ სამოღვაწეოდ მოიწვევენ, მაშინ თავს ევლებიან მას, ტვირთს უმსუბუქებენ, რათა მისს სიბრძნე-გამოცდილებით ისევ ასარგებლონ ქვეყანა. ჩვენ ასე ვერ მოგექეცით. ჩვენ მხოლოდ უუფლებო კათალიკოზ-პატრიარქად აგირჩიეთ! თითქოს ჩვენი ეკლესიის ხომალდის საჭეთმპყრობელი გიწოდეთ, ნამდვილად კი ეს საჭე ხელიდან გამოგტაცეთ! ქედმაღლობა, გამძვინვარებული შუღლი, საარაკო თავხედობა და გულფიცხობა ვაწარმოეტ თავის მამამთავრის გარშემო, უკანასკნელი დღენი სიცოცხლისა ჩავუმწარეთ მას და ახალ საქართველოში ეკლესიასაც ძირი ამოვუთხარეთ, არსებობის ნიადაგი გამოვაცალეთ.

განა მხოლოდ კირიონ კათოლოკოზს მოვექეცით ასე? უფრო მეტის სისასტიკით გავისტუმრეთ საიქიოს დიდი ილია! წიწამურისა და მარტყოფის ტრაგედია საქართველოს დაუძინებელი მტრების მიერ ჩვენში დათესილმა, ერთმანეთის ჯგუფურმა გადაკიდება-კინკლაობამ შეამზადა. მტრებმა დაგვქსაქსეს, ერთმანეთის მტრებად გადაგვაქციეს, საკუთარ ოჯახში შინაური მტრები და ჯაშუშები გაგვიჩინეს და ეს თავზარდამცავი უბედურება თვით ქართველების ხელით გააკეთეს. რაღა გვეთქმის ამ შავბნელ ბოროტებაზე? – შური, ერთმანეთის მძულვარება და გაუტანლობა დაესადგურა ჩვენს შორის და ეს გვათხრევინებს ჩვენს სამარეს ჩვენივე ხელით . . . როდესაც ილიას და კირიონს ყიჟინას სცემდნენ უგუნურნი, ჩვენში არ აღმოჩნდა ვინმე, რომ დამშრალთათვის ნუგეში ეცათ, მათთვის მოეგერიებინათ უპასუხისმგებლო კალმოსანნი. პირიქით, უფრო ასისიანებდნენ მათ . . . ილიასა და კირიონს მამულიშვილობა, უანგარობა და სამშობლოსათვის თავგანწირვა როდი ესწავლებოდათ, საყვარელნო!.. მაგრამ დღეს რაღა გვეთქმის . . . დღეს ისევ საქვეყნო სირცხვილში ჩავცვივდით. ქართველნო . . . ეტყობა ისტორიის გაკვეთილები ფუჭია ჩვენთვის, ჯერჯერობით მაინც . . . მაგრამ ღრმად გვწამდა საქართველოს ჭირისუფლის, ნიკოლოზ ბარათაშვილის ანდერძი:

ცუდად ხომ მაინც არ ჩაივლის,

ეს განჭირული სულისკვეთება,

და გზა უვალი, შენგან თელილი,

მერანო ჩემო, მაინც დარჩება.

დიახ, “გზა უვალი”, კირიონისაგან “თელილი” უსათუოდ დარჩება. ამ გზაზე უკვე დაგვაყენა განსვენებულმა. პირველმა მან შეაშუქა ჩვენს საზოგადოებაში ჩვენი ეკლესიის განთავისუფლების აზრი. შეაშუქა არა 1905 და 1917 წლებში, როდესაც ქვანიც კი ღაღადებდნენ, არამედ უფრო ადრე, როდესაც სუსხიანი ცარიზმისაგან ყოველი აზრი და იდეა თავისუფლებაზე ჩვენში გაყინულ-გათოშილი იყო; კირიონი კი მაინც თესდა ჩვენში თესლსა კეთილსა. ის შეესწრო კიდეც ამ ტესლისაგან ნაყოფის გამოღებასა, მაგრამ თვით კი იგემა თვისი მანუშაკარი. ასეთი ყოფილა ხვედრი ქართველ საზოგადო მოღვაწეებისა და ვერც კირიონი ასცდა თავის ხვედრს . . .

არ შეიძლება არ გამცნოთ საყვარელნო კირიონისაგან ერთ საეკლესიო წრეში უკანასკნელი წარმოთქმული აზრი ჩვენს ძალთა ურთიერთგანწყობილებაზე: “ოცი წლის განმავლობაში დაშორებული ვიყავი სამშობლოს, – ბრძანა განსვენებულმა, – შორიდგან თვლყურს ვადევნებდი, ვფიქრობდი, ამ ხნის განმავლობაში თქვენ საკმარისად შეიგენით საქვეყნო მოვალეობა, მაგრამ როგორც ეხლა ვრწმუნდები, თქვენ უფრო დაქვეითებულხართ და დაქსაქსულხართ. თუ ხელახლა დაიბადებით, თორემ სხვაფრივ ტქვენი გამობრუნება შეუძლებელია” – ასე ნაღვლიანად დაასრულა მან თავისი მწყემსმთავრული მხილება.

იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ ჩვენ “ხელახლა დავიბადებით”, როგორც განსვენებულმა გვამცნო, ახალ საქართველოში, მხოლოდ თავისუფალ საქართველოში აღორძინდება, ამაღლდება, გაფაქიზდება ძალთა განწყობილება, მხოლოდ განახლებულ მოქალაქეობაში შევძლებთ უკუვაგდოთ აწ დამხობილ მონობისაგან ნაანდერძევი გახრწნილი ზნეჩვეულებანი და შეერთებულ ძალით სამშობლოს ვემსახუროთ. იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ აწ თავისუფალ საქართველოში თავისუფალი ეკლესია შესძლებს აღუზარდოს სამშობლოს ღირსეული მოქალაქენი მტკიცე ქრისტიანულ ზნეობის ნიადაგზე. უნდა შევიგნოთ საყვარელნო, რომ მხოლოდ წმინდა სახარების მცნებებზე აღზრდილი ერია უკვდავი და უძლეველი.

ამ რწმენით მიგაცილებთ ტანჯულო მამამთავარო, საფლავის პირზე. აქ, ჭაღარა სიონის ტაძარში მივაბარებთ შენს ნეშტს მშობელ მიწას. აქ დაისვენე და განისვენე დამშვრალი! აქ მაინც აღარ იქნები “განმარტოებული”, აქ მუდამ სინანულის ცრემლებს დავაფრქვევთ შენს წმინდა საფლავს. შენც უწმინდესო მეუფეო, აქედან თვალყური გვადევნე, გაგვამხნევე, არ დაგვივიწყო. შენებურად, დიდსულოვნად შეავედრე ჩვენი ეგზომი დაცოდვილება სიონის ღვთისმშობელს, წმინდა ნინოსა და ჩვენს ნათლით მოსილ წინაპართ . . . შეგცოდეთ – შეგვინდევ და გვაპატიე, ჩვენო დაუვიწყარო მამამთავარო. ღმერთი იყოს შენი მოწყალე, ამინ (*20).

კათოლიკოზ-პატრიარქ კირიონ II-ის მუხანათური მკვლელობის შემდეგ მოკლეს მირიან ბერი (კირიონის დამცველი), ქუთათელი ეპისკოპოსი ანტონ გიორგაძე . . . რა ხდებოდა საქართველოს ეკლესიაში? ნუთუ მართალი გამოდგა შავრაზმელ ვორონტორელოვის სიტყვები – რად გინდათ ავტოკეფალია, ხომ დასჭამთ ერთმანეთსო. ვინ მოჰკლა ბრწყინვალე მწყემსმთავარი და მეცნიერი, სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ პატრიარქი კირიონ II ? ქართველი საზოგადოების ერთმა ნაწილმა გული იმით დაიმშვიდა, რომ მკვლელის ძებნა ჩრდილოეთში, რუსეთში დაიწყო. ეს ხომ თავის მართლების უმწეო ცდა იყო. პირდაპირ ხმამაღლა უნდა ვთქვათ სიმართლე, კათალიკოზ-პატრიარქ კირიონ II-ის მკვლელები ქართველებშია საძებნი. დიახ, კირიონი ქართველთა ხელითაა მკვდარი. მარტმყოფის ტრაგედიაში ზნეობრივი ბრალი მიუძღვით ყველა იმათ, ვინც კირიონ II ეროვნული მიმართულების გამო შეიძულეს და მის დევნა-შევიწროვებაში აქტიური მონაწილეობა მიიღეს. კონკრეტული დამნაშავენი კი . . . სამწუხაროდ დაუსჯელნი აღმოჩნდნენ. მაგრამ ღვთის წინაშე, ხომ არაფერი იკარგება და ეს გვანუგეშებს სწორედ.

სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი კირიონ II იყო ჭეშმარიტი ქრისტიანი და დიდი მამულიშვილი. მისი ამქვეყნიური ცხოვრების გზა იყო მოწამეობის გზა და აღსასრულიც ასეთივე მოწამეობრივი იყო. გვჯერა, რომ ზეციურ სასუფეველს შეუერთდა მისი უკვდავი სული და რისი გაკეთებაც აქ ვერ შესძლო მამულისათვის, ამაღლებული და ღმერთთან დაახლოვებული იქიდან ზრუნავს დღენიადაგ.

წმინდესო და უნეტარესო მეუფეო, გვჯერა, შენი უკვდავი სული დღესაც თავს დასტრიალებს შენგან უზომოდ შეყვარებულს შენს სამშობლოს. შენ გაიზიარე დიდი ილიას ხვედრი და ეს ალბათ ისეთი დიდი ბედნიერებაა, რომელსაც ჩვენი გონება ვერ წვდება. თქვენგან სეყვარებულს საქართველოს შავი ღრუბელი დასტრიალებს თავს, ღვთის წინაშე თქვენს მეოხებას ნუ მოგვაკლებ წმინდაო მამაო, უფრო მძიმე დღეებიც უნახავს საქართველოს, მაგრამ თავი დაუღწევია მაინც, ნუთუ ეხლა გვწირავს ღვთის განგება?

ლიტერატურა:

1. მ.ჯანაშვილი. უწმინდესი კირიონი. თბ.1917 წ.

2. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კ.კეკელიძის სახ. მეცნიერებათა ინსტიტუტის კირიონის საარქივო ფონდი. # 1535

3. მრავალთავი. თბ. 1971 წ.

4. საღვთისმეტყველო კრებული თბ. 1981 წ. #5

5. გაზეთი “ივერია”. 1898. # 179

6. გაზეთი “ივერია”. 1891 # 87

7. გაზეთი “ივერია”. 1892 #166

8. გაზეთი “ივერია”. 1903 #38

9. ნ. დურნოვო. საქართველოს ეკლესიის ბედი. ბათუმი. 1990 წ.

10. ი. მეგრელიძე. ექვთიმე თაყაიშვილი. თბ. 1989 წ.

11. რ. მეტრეველი. საქართველოს საისტორიო-საეთნოგრაფიო საზოგადოება. თბ. 1982. გვ. 94

12. მწყემსი # 21, 1885 წ. 13. მწყემსი #1, 1886 წ.

14. მ.ჯანაშვილი – “მისი უწმინდესობა კირიონი”, თბილისი 1917, გვ.3

15. გ.შარაძე -“ბედნიერებისა და სათნოების საუნჯე”, თბ. 1984, გვ.851

16. ე. აბარამიშვილი – “კირიონის პირადი საარქივო ფონდი”. კრებულში “მრავალთავი”, თბ. 1917. ტ.1. გვ.367

17. კ. კეკელიძის სახ. ხელნაწერთა ინსტიტუტი კირიონის ფონდი, საქმე # 778ა

18. “სვეტიცხოველი” 1917 #3

19. იოსებ იმედაშვილი – “კირიონის გაპარტახება და მკვლელობა”. გაზ.”კომუნისტი”, 1990წ. 2 სექტემბერი

20. გაზ. “სახალხო განათლება” 1989 წ. 29 ნოემბერი.

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, კირიონ II-ს გუჯარი

“მშვიდობა თქვენდა და კურთხევა რჩეულნო ივერიისანო!

ასულნო და ძენო აწ წარტყვევნილისა და ძალამიხდილისა მხცოვანისა საქართველოსანო!

ლეონიდე ოქროპირიძე და კირიონ II

შემოკრბით ჩემდა, მამამთავრისასა თქვენისასა და ყური მიეპყართ სიტყვასა ჩემთა.

ოდეს ერი ქართველთაი გარემოიცვა შურმან, მტრობამან და ურთიერთას გაუგებრობამან, ოდეს იგი დაადგა გზასა დანაწილებისასა და წვლილებისასა – შესუსტდანიჭი მისი, შეირყა სიმხნევე მისისა, დაეცა სახელმწიფოებრივი ძალი მისი და მან, ლაღმან და ქედმაღალმან მუხლი მოიდრიკა უცხოსა თესლისა, რომელმაც, თქმულებისამებრ წერილისა “ძენი თქვენნი წარიყვანნა და ცხენთა ზედა აღახსნა, ასულნი თქვენნი აღიხვნა და მზარეულ ქმნა, აგარაკნი თქვენნი და ვენახნი, ზეთის ხილნი თქვენნი და ღვინო განგიათეულნა და გყო თქვენ მისდა მონად”. რაოდენგზის ინება დედა მშობელმან “შეკრება თქვენნი, ვითარსახე შეიკრიბოს მფრინველმან მართვენი თვისნი ქვეშე ფრთეთა თვისთა, გარნა არა ინებეთ ესე” (მათე) და არცა “უფალმან” თქვენმან ნებაგცა ამისი.

და დღეს ოდეს ვხედავ კრებულსა რჩეულთასა დიდ საწადელსა წინასწარმეტყველებრ ვღაღადებ: “აჰა, ესერა რაიმე კეთილ ანუ რაიმე მშვენიერ, არამედ დამკვიდრება? ძმათა? ერთად”.

ხელთა შინა თქვენთა არს მომავალი ერისა ჩვენისა, თქვენ ხართ სასო და ხელისამპყრობელ მისი.

ღელავს და მძვინვარებს ზღვა ჩრდილოეთისა, სანაპიროსა თვისთაგან გადმოხეთქილი და წარღვნასა ექადის მრავალტანჯულსა ჩვენსა მხარესა და თქვენ, რჩეულნო ივერიისანო, თქვენ უნდა იხსნათ სამშობლო განსაცდელისაგან, თქვენ უნდა განუსვენოთ მას, მიიყვანოთ ნავთსაყუდელსა მყუდროსა და დაამყაროთ მასში ძმობა, მშვიდობა, წესიერება და ბედნიერება. თქვენი ერთობა, ერთსულოვნება და დღისა ვარამის განმსჭვრეტელობა წინდი არს იმისა, ვითარმედ “აღდგებიან მკვდარნი”, საქართველო გაცხოველდება და ქართველი ერი კვლავ აღბეჭდავს მატეანესა შინა კაცობრიობისასა საქმეთა თვისთა საგმიროთა. იყავნ, იყავნ!

აჩრდილნი დიდებულთა ჩვენთა წინაპართანი, ვედრებანი ახლადაღდგენილ ივერიის ეკლესიისანი და კურთხევა ჩემის უღირსობისაი გფარავდეთ და წარგიძღოდეთ თქვენ გზასა მას მოღვაწებისა თქვენისასა”.

მდაბალი კირიონ II, მთავარეპიზკოპოზი მცხეთისა და
სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი.

ქ. თბილისი, 19 ნოემბერი, 1917 წ.

კირიონ II

“ყველაფერი მობეზრდება მამულიშვილს მამულიშვილობის გარდა” – ეს სიტყვები საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქს კირიონ II ეკუთვნის.

“ყველაფერი მობეზრდება მამულიშვილს მამულიშვილობის გარდა” – ეს სიტყვები საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქს კირიონ II ეკუთვნის.

მთელი თავისი ცხოვრება პატრიარქი ამ სულისკვეთებით ემსახურა თავის სამშობლოს. როგორც ერისკაცობაში, ასევე შემდეგ, როდესაც სასულიერო პირი გახდა, იგი პიროვნულზე წინ მუდამ ქვეყნის საქმეს აყენებდა.

1918 წლის 26 ივნისს საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი კირიონ II მარტყოფის საზაფხულო რეზიდენციაში სამუშაოდ დილით ადრე გაემგზავრა. ეტლში პატრიარქთან ერთად, უწმინდესის პირადი მდივანი, არქიმანდრიტი ტარასიც იმყოფებოდა. დილის 11 საათზე კირიონ II უკვე მარტყოფის წმინდა ანტონის მონასტერში იყო. ილოცა, ისაუზმა და მონასტრის საცხოვრებელ კომპლექსში, მისთვის გამოყოფილ ოთახში სამუშაოდ შევიდა.

“ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში” – კათალიკოს-პატრიარქი 26 ივნისს ამ წიგნის ქართულ ვერსიაზე მუშაობდა. კირიონ II-ს ოთახში სანთელი დაახლოებით, ღამის პირველ საათამდე ენთო.

ჩვეულებრივ, კირიონ II დილის 5 საათზე იღვიძებდა. თუმცა 27 ივნისს კათალიკოს-პატრიარქი ოთახიდან არ გამოსულა. როდესაც გამთენიისას საძინებლის კარი შეაღეს, იქ სისხლის გუბე იდგა. კირიონ II ბრაუნინგის სისტემის რევოლვერით მოკლეს. იარაღი საწოლთან ახლოს ეგდო. პატრიარქს რამდენიმე სასიკვდილო ჭრილობა მიაყენეს. გამოძიებამ, დამნაშავის ვინაობა ვერ დაადგინა. საქმე დაიხურა და მკვლელობა გაუხსნელი დარჩა.

საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქს მრავალი მოწინააღმდეგე ჰყავდა. მას მტრობდნენ, როგორც სამშობლოში, ასევე მის ფარგლებს გარეთ. მკვლელობის შემკვეთთა სიაში, პირველ ადგილზე რუსეთის საიდუმლო სამსახურს ასახელებდნენ, რომელიც საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობას ყველა საშუალებით ებრძოდა.

რუსეთმა საქართველოს მართლამიდებლური ეკლესიის ავტოკეფალია XIX საუკუნის დასაწყისში გააუქმა. 1811 წელს საქართველოს ეკლესიის რეორგანიზაციის მოტივით, რუსეთის საეკლესიო სინოდმა საქართველოს მაშინდელი კათალიკოს-პატრიარქი ანტონ II ქვეყნიდან გაიწვია. პატრიარქი სამშობლოში აღარ დაბრუნებულა. იმავე წელს რუსეთის სინოდმა საქართველოს ეკლესიების მართვა-გამგეობის პროექტი შეიმუშავა და მსოფლიოს საეკლესიო კანონების უხეში დარღვევით ავტოკეფალია საერთოდ გააუქმა. ქვეყანა გუბერნიებად დაიყო, ხოლო საქართველოს ეკლესია საეგზარქოსოს სტატუსამდე დაქვეითდა. 1917 წლამდე საქართველოს სასულიერო ცხოვრებას, რუსეთის სინოდის მიერ დანიშნული ეგზარქოსი მართავდა. ეკლესიების კედლები თეთრად შეიღება და ქართულ ენაზე წირვა-ლოცვა აიკრძალა. მთლიანად შეათეთრეს სვეტიცხოვლის, ალავერდის, სამთავისის უნიკალური ქართული ფრესკები. დაიწყეს ქართული ტაძრების გადაკეთება რუსულ ყაიდაზე. ბევრ ეკლესიას რუსულ ყაიდაზე შეუცვალეს გუმბათები. ექსპანსიის ერთ-ერთი სახეობა ქართული ეკლესიების სახელების რუსული წმინდანების სახელით შეცვლა იყო.

კირიონ I I

შემცირდა ეპარქიების რაოდენობა, აღმოსავლეთ საქართველოში დარჩა მხოლოდ ერთი ეპარქია და მას ქართლ-კახეთის, ანუ საქართველოს ეპარქია უწოდეს. დასავლეთ საქართველოში კი არსებობდა იმერეთის, გურია-სამეგრელოს, ხოლო XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ჩამოყალიბდა სოხუმის ეპარქია. რუსეთმა საქართველოს არამარტო პოლიტიკური, არამედ სულიერი, ანუ ეკლესიური მონობის უღელიც დაადგა.

მამა გიორგი ზვიადაძე (თბილისის სასულიერო სემინარიის რექტორი): “14 საუკუნის განმავლობაში საქართველოს ეკლესია იყო ავტოკეფალური და 1811 წელს არაკანონიკური ბრძანების საფუძველზე უქმდება საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალია. ეს იყო მსოფილიო საეკლესიო კრებათა დადგენილებების და კანონიკური სამართლის უხეში დარღვევა. საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმების უფლება არავის ჰქონდა .”

საქართველოს ავტოკეფალიის აღდგენისთვის ბრძოლა XIX საუკუნის მიწურულს დაიწყო. კირიონ II ამ მოძრაობის სულისჩამდგმელი იყო. მის გარშემო გაერთიანდნენ ეპისკოპოსები ლეონიდე და ანტონი, დეკანოზები კალისტრატე ცინცაძე, ნიკიტა თალაკვაძე, არქიმანდრიტი ამბროსი ხელაია. სასულიერო პირებს აქტიურ მხარდაჭერას უცხადებდნენ საზოგადო მოღვაწეები: ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ივანე ჯავახიშვილი, ექვთიმე თაყაიშვილი, ნიკო მარი. შეიძლება ითქვას, რომ კირიონი იყო ის პიროვნება, რომელიც იმ პერიოდში სასულიერო პირებს შორის ავტოკეფალიისთვის ბრძოლას ხელმძღვანელობდა. სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლას კი ერისკაცებში ილია ჭავჭავაძე მეთაურობდა.

ავტოკეფალიის მოთხოვნა მეფის რუსეთის მოხელეთა დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა. საიდუმლო სამსახურმა კირიონ II-ზე თვალთვალი დააწესა. საეგზარქოსომ კი მისი საქართველოდან გადაყვანა მოითხოვა.

კირიონის დევნაში დიდი როლი ითამაშა საეგზარქოსოს სასწავლო ოლქის მზრუნველმა და საღვთო სჯულის პედაგოგმა ივანე ვოსტორგოვმა. მისი რეკომენდაციით, 1902 წელს კირიონი სამშობლოს მოაშორეს და რუსეთში, კამენეც-პოდოლსკის ეპარქიაში გაიწვიეს.

რუსეთის საეკლესიო სინოდს კირიონისთვის ეპისკოპოსის წოდება არ ჩამოურთმევია, მაგრამ მას მაინც არ ენდობოდნენ. ერთ ადგილზე დიდხანს არ აჩერებდნენ და ეპარქიებს გამუდმებით უცვლიდნენ. 1903 წელს კამენეც-პოდოლსკიდან კირიონი ხერსონში გადაიყვანეს. ერთი წლის შემდეგ იგი უკვე ორიოლში იყო. თუმცა, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიისთვის ბრძოლას კირიონი რუსეთშიც განაგრძობდა. მას საქართველოში დარჩენილ თანამოზრეებთან კავშირი არასოდეს გაუწყვიტავს. 1905 წელს კირიონის მომხრეებმა საქართველოში საეკლესიო კრება ჩაატარეს, რომელზეც ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხი განიხილებოდა. კრების შემდეგ, ქართველმა სამღვდელოებამ გოლოვინის პროსპექტზე მშვიდობიანი მსვლელობა მოაწყო. საქართველოს იმჟამინდელი ეგზარქოსის ალექსის მოთხოვნით, მეფისნაცვალმა ვორონცოვ-დაშკოვმა მსვლელობა დაარბია. კაზაკებმა ღვთისმსახურები მათრახების ცემით გარეკეს და ხატები დაამსხვრიეს.

მშვიდობიანი მსვლელობის დარბევით მეფის ხელისუფლებამ უკუშედეგი მიიღო. საქართველოს საზოგადო მოღვაწეთა ჯგუფმა, ილია ჭავჭავაძის მეთაურობით, მეფისნაცვალს ავტოკეფალიის საკითხის განხილვა ოფიციალურ დონეზე მოსთხოვა. მთავრობა იძულებული გახდა მოთხოვნისთვის ანგარიში გაეწია. 1906 წლის იანვარში, ავტოკეფალიასთან დაკავშირებით, პეტერბურგში, რუსეთის საეკლესიო სინოდის ორი სხდომა გაიმართა. სხდომას ორიოლის ეპისკოპოსი კირიონი და იმერეთის ეპისკოპოსი ლეონიდე ოქროპირიძე ესწრებოდნენ.

კირიონმა სხდომაზე ორი მოხსენება წაიკითხა. მოხსენებაში მან საქართველოს ეკლესიის ისტორიაზე ვრცლად ისაუბრა და ავტოკეფალიის აღდგენის აუცილებლობაზე გაამახვილა ყურადღება. კირიონს მოუსმინეს, მაგრამ სინოდმა ქართველი სამღვდელოების მოთხოვნა უარყო. იმ პერიოდში ავტოკეფალიის აღიარება ფაქტობრივად საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარების ტოლფასი იყო.

სერგო ვარდოსანიძე (ისტორიკოსი): “სხდომაზე განსაკუთრებით აქტიურობდნენ ეპისკოპოსი კირიონი და ლეონიდე, რომლებმაც მოიყვანეს არაერთი ფაქტი იმის შესახებ, თუ როგორ დევნიდნენ ავტოკეფალიის მოთხოვნის გამო რუსი ეგზარხოსები ქართულ სამღვდელოებას. სხვათაშორის, ქართველთა ინტერესების საწინააღმდეგო გამოსვლებიდან ყველაზე მკაცრი გამოსვლა ისევ ქართველს ეკუთვნოდა. რენეგატმა ეპისკოპოსმა დიმიტრი აბაშიძემ ასე მიმართა რუსეთის სინოდის წევრებს: დაიჭირეთ ეპისკოპოსი კირიონი და ლეონიდი და საქართველოში, საქართველოს ავტოკეფალია აღარავის გაახსენდებაო”.

1906 წელს კირიონი ორიოლიდან სოხუმის ეპარქიაში გადაიყვანეს. იმავე წელს ავტოკეფალიის მოთხოვნაზე უარის თქმის სანაცვლოდ, მას საქართველოს ეგზარქოსის თანამდებობა შესთავაზეს. კირიონი გარიგებაზე არ წავიდა. პირიქით, სოხუმში მან რუსეთის იმპერიის იმ პოლიტიკის წინააღმდეგ გაილაშქრა, რომელიც აფხაზეთის საქართველოდან ჩამოშორებას ითვალისწინებდა. რუსეთის წმინდა სინოდმა სოხუმის ცალკე ეპარქია 1885 წელს, სპეციალურად პოლიტიკური მიზნებისთვის შექმნეს. სოხუმის ეპარქია, პირველ რიგში აფხაზეთის გარუსების საქმეს ემსახურებოდა. კირიონი ერთადერთი ქართველი იყო, რომელიც იმ პერიოდში სოხუმის ეპარქიის მმართველად დაინიშნა.

გოჩა საითიძე (ისტორიკოსი): “კირიონი აფხაზი ხალხის ინტერესების დამცველად და მათი რუსიფიკაციის წინააღმდეგ გამოდიოდა. ბუნებრივია, მისი ასეთი პოლიტიკა რუსული ეკლესიისა და რუსი მოხელეების გაღიზიანებას იწვევდა. აფხაზთა გაქართველების ბრალდებით, იგი სოხუმს მოაცილეს და 1907 წელს კოვნოს ეპარქიაში გადაიყვანეს. მომდევნო 10 წელი კირიონმა საქართველოდან შორს გაატარა.”

1908 წელს თბილისში ეგზარქოსი ნიკონი მოკლეს. ტერორისტული აქტი ანარქისტული პარტიის წევრმა ნამორაძემ განახორციელა. მეფის ხელისუფლებამ ეგზარქოსის მკვლელობის იდეური ხელმძღვანელობა კირიონს დააბრალა. მას ავტოკეფალიის მოთხოვნაც გაუხსენეს და ეპისკოპოსის ხარისხი ჩამოართვეს. იგი კოვნოდან დაითხოვეს. ჟანდარმერიის ბადრაგმა ქართველი ღვთისმსახური ხარკოვის გუბერნიაში, კურიაჟის მონასტერში გადაიყვანა. ათი თვის შემდეგ, კირიონის მდგომარეობა კიდევ უფრო დამძიმდა. რუსეთის საეკლესიო სინოდის ბრძანებით, ცივ ზამთარში იგი ტამბოვის გუბერნიაში სანაქსარის უდაბნოში წაიყვანეს, მონასტრის ნოტიო სენაკში გამოკეტეს და სათვალთვალოდ გადაცმული პოლიციელები მიუჩინეს.

როგორც მისი თანმხლები პირი, შემდგომში ეპისკოპოსი ტარასი კანდელაკი იხსენებს, ის სენაკი სადაც მეუფეს უნდა მოესვენა, ყინულით იყო დაფარული. გაყინული იყო საწოლიც. კანდელაკმა ამ ყინულზე გადააფარა რაღაც სამოსი და იმაზე დაუგო კირიონს საწოლი.

კირიონის დაცვის მიზნით, ქართველი საზოგადო მოღვაწეები ევროპაში საქართველოს მეგობარს, ინგლისელ დიპლომატს ოლივერ უორდროპს დაუკავშირდნენ და დახმარება სთხოვეს. უორდროპმა შექმნა საზოგადოება, რომელმაც აქტიურად დაიწყო ქართველი ღვთისმსახურის დაცვის კამპანია. 1909 წლის 10 მარტს ადამიანის უფლებათა დაცვის ლიგის თავმჯდომარემ ჟორჟ ლორანმა რუსეთის სახელმწიფო სათათბიროს თავმჯდომარეს, ნიკოლოზ ხომიაკოვს გაუგზავნა თხოვნა კირიონის უფლებების დაცვის თაობაზე, მაგრამ ამან შედეგი არ გამოიღო. ქართველი ეპისკოპოსის საქმეს რუსეთის სინოდის თავმჯდომარე და ობერპროკურორი კურირებდა.”

ვითარება მხოლოდ მას შემდეგ შეიცვალა, როდესაც კირიონმა რუსეთის იმპერატორის ნიკოლოზ მეორის სახელზე მოხსენებითი ბარათი დაწერა. 1914 წელს მას ეპისკოპოსის ხარისხი აღუდგინეს და ვიტებსკის ეპარქიაც ჩააბარეს. თუმცა სამშობლოში ჩამოსვლის ნება მაინც არ დართეს.

1917 წელს რუსეთის იმპერიაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა. თებერვლის რევოლუციის შედეგად, ქვეყნის სათავეში დროებითი მთავრობა მოექცა. იმპერია სამოქალაქო ომის ზღვარზე იმყოფებოდა. ამით ისარგებლა საქართველომ და თანდათან რუსეთის ზეგავლენისაგან გათავისუფლება დაიწყო.

დამოუკიდებლობის შესახებ ხმამაღლა პირველად საქართველოს ეკლესიამ განაცხადა. 1917 წლის 9 მარტს დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის სახლში საიდუმლო შეხვედრა შედგა, რომელსაც სასულიერო პირებთან ერთად სოციალ-დემოკრატების ლიდერი ნოე ჟორდანიაც ესწრებოდა. შეხვედრაზე გადაწყდა, რომ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა, სვეტიცხოვლის ტაძარში გამოცხადდებოდა.

12 მარტს მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში 106 წლიანი პაუზის შემდეგ, საქართველოს სამოციქულო ეკლესიამ ავტოკეფალია აღიდგინა.

გოჩა საითიძე (ისტორიკოსი): “ჩვენი ერისთვის ავტოკეფალიის გამოცხადებას უზარმაზარი მნიშვნელობა ჰქონდა. საეკლესიო დამოუკიდებლობის აღდგენა წინ უსწრებდა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენას. ეს იყო ერთ-ერთი მნნიშვნელოვანი ნაბიჯი სახელმწიფოებრიობის აღდგენის გზაზე. გარდა ამისა, ავტოკეფალიის აღდგენას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა სულიერების თვალსაზრისით. ფაქტობრივად, ქართველმა ერმა დაინახა და მთელ მსოფლიოს დაანახა, რომ ის კვლავ არსებობს. მანამდე საქართველო, როგორც ასეთი მცნებაც კი აღარ არსებობდა.”

მეუფე ანანია (მანგლისისა და წალკის მთავარეპისკოპოსი): “ერი არის სხეული, ხოლო სული არის ეკლესია და როდესაც ჩვენს ეკლესიას წაართვეს თავისუფლება, ფაქტობრივად სულისაგან განძარცვეს ერი. ეკლესიის დამოუკიდებლობა ნიშნავდა სულის დაბრუნებას, ერის გაცოცხლებას. ერთი წლის შემდეგ უკვე სულიერად გათავისუფლებულმა ერმა შეძლო სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის გამოცხადება.”

კათალიკოსის არჩევამდე, საქართველოს ეკლესიის გამგებლად გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე დაინიშნა. შეიქმნა დროებითი საეკლესიო მმართველობა, რომელსაც უნდა მოემზადებინა საეკლესიო ყრილობა. 114 წლიანი წყვეტის შემდეგ, ეს ყრილობა საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქს აირჩევდა. გარდა ამისა, დროებით საბჭოს ყრილობაზე განსახილველად უნდა მოემზადებინა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მართვა-გამგობის დებულება.

დადგინდა, რომ პირველი საეკლესიო კრება 1917 წლის 9-17 სექტემბერს ჩატარდებოდა. საეკლესიო მართვა-გამგეობის დებულების გარდა, კრებაზე დატკიცდებოდა ეპარქიები და საკათალიკოსო საბჭოს შემადგენლობა, ხოლო 17 სექტემბერს, საეკლესიო კრების ბოლო დღეს, აირჩევდნენ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქს.

დროებით მმართველობას რუსეთის სინოდის წევრებთან უნდა ეწარმოებინა მოლაპარაკება საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის ცნობის შესახებ. რუსეთის მიერ დანიშნულმა ეგზარქოსმა პლატონმა სვეტიცხოველში მიღებული გადაწყვეტილება არ სცნო. თუმცა, მას საქართველოს დატოვება მაინც მოუწია. გაჯიუტებული პლატონი ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრებმა ეგზარქოსის სასახლიდან გამოაძევეს. დროებით მისი ადგილი ეპისკოპოსმა ლეონიდემ და საქართველოს ეკლესიის აღმასრულებელმა კომიტეტმა დაიკავა.

1917 წლის ზაფხულში ქართველ მორწმუნეთა ერთმა ჯგუფმა ვიტებსკში კირიონთან დელეგაცია გაგზავნა. ისინი კირიონს საქართველოში დაბრუნებას და სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის არჩევნებში მონაწილეობის მიღებას სთხოვდნენ. თავდაპირველად კირიონმა ჩამოსვლაზე უარი განაცხადა, მაგრამ დაჟინებული თხოვნის შემდეგ, იგი საქართველოში გამოემგზავრა. არაგვის ხეობაში კირიონს 120 ცხენოსანი შეეგება. ჩოხოსანთა რაზმმა ეპისკოპოსი თბილისამდე დიდი პატივით ჩამოაცილა.

საქართველოს ეკლესიის აღმასრულებელი კომიტეტის გადაწყვეტილებით, პირველი საეკლესიო კრება, რომელსაც 430 დელეგატი ესწრებოდა, თბილისში ჩატარდა. 17 სექტემბერს კრებამ კათალიკოს-პატრიარქის არჩევნები მოაწყო. არჩევნებში ორი კანდიდატი – ეპისკოპოსი კირიონი და ეპისკოპოსი ლეონიდე მონაწილეობდნენ. ფარული კენჭისყრის შედეგად, 11 ხმის უპირატესობით გამარჯვება კირიონმა მოიპოვა.

გოჩა საითიძე (ისტორიკოსი): “საეკლეისო კრების შემდეგ, კირიონსა და ლეონიდეს შორის ერთგვარი ბზარი გაჩნდა. ლეონიდე დარწმუნებული იყო, რომ საეკლესიო კრება კათალიკოს-პატრიარქად მას აირჩევდა. მისი აზრით, მას ეკუთვნოდა ეს რადგან, 12 მარტს საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობა მან გამოაცხადა. ლეონიდე იყო ავტოკეფალიისთვის მთავარი მებრძოლი ყველაზე გადამწყვეტ – 1917 წელს. კირიონი კი ამ დროს რუსეთში, ვიტებსკისა და პოლოცკის ეპარქიაში იმყოფებოდა. იყო ავად. იგი მხოლოდ აგვისტოში, არჩევნებამდე ერთი თვით ადრე დაბრუნდა საქართველოში და კათალიკოსად აირჩიეს. ბუნებრივია, ასეთ შემთხვევაში გარკვეული ადამიანური ფაქტორი, წყენა ექნებოდა ლეონიდეს. მას უსამართლობის განცდა ჰქონდა.”

არჩევნებიდან ერთი თვის შემდეგ, 14 ოქტომბერს სვეტიცხოვლის ტაძარში საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის უწმინდესისა და უნეტარესის კირიონ II-ს აღსაყდრება მოხდა. მსახურების დასრულებისას, უცნობმა პირმა კირიონს წერილი გადასცა. პატრიარქს მოსალოდნელი თავდასხმის შესახებ აფრთხილებდნენ. დაქირავებული მკვლელი მას ტაძრის ეზოში ელოდა. კირიონის დაცვა ათამდე შეიარაღებულმა პირმა ითავა. იმ დღეს პატრიარქი ეკლესიიდან უვნებელი გამოიყვანეს.

რუსული კვალის პარალელურად, პატრიარქის მკვლელობის სხვა ვერსიაზეც საუბრობდნენ. ერთ-ერთი ვერსიით, კირიონი საქართველოს ეკლესიაში და ზოგადად ქვეყანაში არსებულმა დაპირისპირებამ შეიწირა. კათალიკოს-პატრიარქის წინააღმდეგ ბრალდებების წამოყენება და შეურაცხყოფა მისი აღსაყდრებისთანავე დაიწყო. კირიონ მეორეს ებრძოდნენ როგორც პიროვნული თვისებების, ასევე იმ პოლიტიკის გამო, რომელსაც იგი ატარებდა.

პატრიარქის წინაშე რთული ამოცანა იდგა. 106 წლიანმა წყვეტამ საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობაზე ძალიან მძიმედ იმოქმედა. ეკლესიაში ბევრი რამე თავიდან მოსაწყობი გახდა. საქართველოს ეკლესიამ ავტოკეფალია იმ პერიოდში მოიპოვა, როდესაც ქვეყანა დამოუკიდებლობისაკენ პირველ ნაბიჯებს დგამდა. კირიონ II-ს მოქმედება ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ვითარებისა და მსოფლიოში არსებული რეალობის გათვალისწინებით უწევდა. საგარეო პოლიტიკაში კირიონი საქართველოს ეკლესიისთვის იმ ადგილის დაბრუნებას ცდილობდა, რომელიც მას ავტოკეფალიის დაკარგვამდე ეკავა. მან წერილი მისწერა კონსტანტინეპოლის პატრიარქს ბასილ II-ს, რომის პაპს ბენედიქტე XV-ს ყოველთა სომეხთა კათალიკოს გევორქ V-ს.

პატრიარქის პოლიტიკა ნათლად არის გამოხატული მის შემდეგ სიტყვებში: “ჩვენი ეკლესია არასოდეს ყოფილა საერთაშორისო ურთიერთობების გამამწვავებელ იარაღად და ფანატიკოსობის დამყარების მიზეზად. პირიქით, ჩვენ ვიცით, რომ ქართული სახარება, ისრაელების თორა და მაჰმადიანთა ყურანი მშვიდობიანად თავსდებოდნენ საქართველოში”

სერგო ვარდოსანიძე (ისტორიკოსი): “მისმა უწმინდესობამ ნომერ პირველ საკითხად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საერთაშორისო აღიარება დააყენა. ამისთვის აუცილებელი იყო ტრადიციული, ისტორიული კავშირების აღდგენა, როგორც მართლმადიდებელ ეკლესიებთან, ასევე არამართლმადიდებელ კონფესიებთან. ავტოკეფალიის დაკარგვამდე ეს კავშირები საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას საუკუნეთა მანძილზე გააჩნდა. სწორედ ამ იდეით იყო ნაკარნახევი კირიონ II-ს წერილები რომის პაპისადმი, ყოველთა სომეხთა პატრიარქ-კათალიკოსისადმი, აგრეთვე მართლმადიდებელი ეკლესიების მეთაურებისადმი, სადაც იგი მათ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის გადაწყვეტილებას ამცნობს.”

კირიონ II ეკლესიის აღორძინებას შეუდგა. მან შეძლო ძლიერი საკათალიკოსო საბჭოს შექმნა, რომლის შემადგენლობაშიც სასულიერო პირებთან ერთად საერო პირებიც შედიოდნენ. საბჭო 12 წევრისგან შედგებოდა. საბჭოს სხდომაზე ხდებოდა აზრთა ურთიერთგაცვლა, კანონთა შემუშავება, საეკლესიო კრების მომზადება და დღის წესრიგის განსაზღვრა, საქართველოს ეკლესიის საგარეო ურთიერთობის წარმართვა სხვა ეკლესიებთან.

გარდა ამისა, კირიონის კათალიკოსობის პერიოდშივე ჩამოყალიბდა საკათალიკოსო სასამართლო. ბევრი სასულიერო და საერო პირი თვლიდა, რომ მე-19 საუკუნეში რუსული მმართველობის ჟამს, ისეთი ტენდენციები შემოვიდა რაც ისტორიულად არ იყო დამახასიათებელი საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისთვის და მიიჩნევდნენ, რომ მთელი რიგი ცვლილებების შეტანა იყო საჭირო. ეს ეხებოდა არა დოგმატიკის საკითხებს, არამედ სხვა ნაკლებად მნიშვნელოვან ბიუროკრატიულ სისტემას, რომელიც შეიძლებოდა მართვა-გამგეობაში ყოფილიყო. კირიონის რეფორმას მოწინააღმდეგეებიც ჰყავდა და მომხრეებიც. მაგალითად, გაზეთ “საქართველოში” კათალიკოსის მიერ ეკლესიის განახლებისკენ გადადგმულ ნაბიჯებს დადებითად აფასებდნენ: თუმცა რეფორმების გამო, პატრიარქს არც ლანძღვა აკლდა. აღდგენილ ავტოკეფალიას საქართველოს საეკლესიო სამყარო ორ ბანაკად გაყოფილი შეხვდა. ერთ მხარეს კირიონ II-ს მომხრეები იყვნენ, საპირისპირო პოზიციაზე კი – თბილელი მიტროპოლიტის, ლეონიდე ოქროპირიძის თანამოაზრეები. მთავარი ბრძოლა მიმდინარეობდა საკათალიკოსო საბჭოში, რომელსაც კირიონის ავადმყოფობის გამო, ხშირად ლეონიდე მეთაურობდა. პატრიარქის გადაწყვეტილება ხშირად წინააღმდეგობას აწყდებოდა. მდგომარეობა იმდენად დაიძაბა, რომ კათალიკოს-პატრიარქი სიონის საკათედრო ტაძარში წირვას ვერ ატარებდა, რადგან იქ თბილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე წირავდა. ამის გამო კირიონ II-ს ღვთისმსახურება ანჩისხატში უწევდა.

კათალიკოს-პატრიარქის წინააღმდეგ მიზანმიმართული, ცილისმწამებლური კამპანია წარმოებდა. მთავარ იარაღს სასულიერო ჟურნალი “ახალი სიტყვა” წარმოადგენდა. გამოცემა, რომელიც ღიად უჭერდა მხარს მიტროპოლიტ ლეონიდეს, კირიონის კომპრომეტირებისთვის ყველაფერს აკეთებდა. ფსევდონიმს ამოფარებული ავტორები პატრიარქს ათასგვარ სიბინძურეს აბრალებდნენ: “ჩვენი ეკლესიის დამოუკიდებლობა იმით დაგვირგვინდა, რომ ეგზარქოსის კარეტით იმის ნაცვლად კათალიკოსი დასეირნობს თბილისის ქუჩებში… დრო არის კათალიკოზის თვითნებობას და თავგასულობას ბოლო მოეღოს. მან საკმარისად შეგვარცხვინა მთელ ქვეყანაზე.” (ჟურნალი “ახალი სიტყვა” 1917 წელი)

უკმაყოფილებას გამოთქვამდნენ კირიონის საკადრო გადაწყვეტილებების თაობაზეც. ლეონიდემ პატრიარქის მიერ ჯვრის მონასტრის მღვდელ-მონაზონის მირიანის არქიმანდრიტად კურთხევა გააპროტესტა. იგივე განმეორდა დიაკონ ტიმოთე ბაკურაძის მღვდლად კურთხევის შემთხვევაშიც. როგორც ტიმოთე, ასევე მირიანი კათალიკოსის მხარდამჭერები იყვნენ. ლეონიდემ კირიონის ავადმყოფობით ისარგებლა და საკათალიკოსო საბჭოზე, რომელსაც იგი დროებით მეთაურობდა, ორივე სასულიერო პირს მღვდელთმსახურება აუკრძალა. თუმცა, პატრიარქმა ლეონიდეს განკარგულება გააუქმა. საკადრო დაპირისპირება უკიდურესად გამწვავდა, როდესაც კირიონმა თბილისის სამიტროპოლიტო კანცელარიის მდივანს დავით დავიდოვ-დავითაშვილს დაწინაურებაზე უარი უთხრა. დავიდოვი საკათალიკოსო საბჭოს მდივნობას მოითხოვდა. პატრიარქმა იგი შეუფერებლად მიიჩნია.

სერგო ვარდოსანიძე (ისტორიკოსი): “როგორც ირკვევა, დავით დავიდოვი იყო მეფის ოხრანკის აგენტი და ეგზარქოსებთან დაახლოებული პირი. შემდეგ როდესაც საქართველოს მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ ავტოკეფალია აღიდგინა, იგი დაჟინებით მოითხოვდა მაღალ თანამდებობას – საკათალიკოსო საბჭოს მდივნობას. კირიონმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მისი დანიშვნა ამ თანამდებობაზე არ შეიძლებოდა. კათალიკოს მხარი წმინდა სინოდის ობერპროკურორმა ჩიტო კაპანაძემაც დაუჭირა, რომელმაც პირდაპირ თქვა, რომ ეგზარქოსების ჯაშუშის და აგენტის დანიშვნა საკათალიკოსოს საბჭოს მდივნად ყოვლად დაუშვებელი იქნებოდა.”

განაწყენებული დავიდოვ-დავითაშვილი პატრიარქის მოსაკლავად მის სამუშაო კაბინეტში ორჯერ შევარდა რევოლვერით. ორივე შემთხვევაში, კირიონ II მორჩილი გერმოგენის ვაჟკაცობამ იხსნა. ერთ-ერთი ვერსიით, მარტყოფში კირიონი სწორედ დავიდოვ-დავითაშვილმა მოკლა.

კირიონის მკვლელობის შემთხვევაში გარე და შიდა მტრების ინტერესები ერთმანეთს დაემთხვა. რუსეთის იმპერიული ძალები ზოგადად საქართველოს ავტოკეფალიის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ და მის მოთავეს ფიზიკურად უსწორდებოდნენ. შიდა კონფლიქტი კი უფრო იდეოლოგიურ, პიროვნულ და თანამდებობრივ დაპირისპირებას გულისხმობდა.

ელდარ ბულბულაშვილი (ისტორიკოსი): “კირიონის მკვლელი, სავარაუდოდ, მასთან დაახლოებული პირი უნდა ყოფილიყო. ეს მოსაზრება იქიდან გამომდინარეობს, რომ გართულებული ვითარების გამო, კირიონი ბევრს არ ენდობოდა. იგი ხშირად მუქარის წერილებსაც კი იღებდა. ამიტომ, როგორც ჩანს, დაკვეთმა მკვლელი, ან თანამოაზრე, კირიონის უახლოეს გარემოცვაში მოძებნა.”

კირიონის სიკვდილის შემდეგ, მისმა მოწინააღმდეგეებმა თვითმკვლელობის ვერსია გაავრცელეს. თუმცა ეს სიმართლეს არ შეესაბამება. გამოძიებით დადგინდა, რომ ტყვიები, რომელიც კირიონს მოხვდა საწოლთან დაგდებული იარაღიდან არ იყო ნასროლი. გარდა ამისა, წარმოუდგენელია, რომ ადამიანმა თვითმკვლელობისას რამდენიმე ტყვია დაიხალოს. კიდევ ერთი დეტალი – 68 წლის ასაკში კათალიკოსს დამბლა ჰქონდა და მას პირთან ჭიქაც ვერ მიჰქონდა. ასეთ მდგომარეობაში იგი ჩახმახს უბრალოდ ვერ გამოჰკრავდა.

არსებობს კიდევ ერთი ვერსია, რომლის მიხედვითაც მკვლელებმა კირიონის პირადი მდივანი და იკონომისი არქიმანდრიტი ტარასი მოისყიდეს. კათალიკოსის საძინებელში მოსახვედრად ბოროტმოქმედებს ტარასის ოთახი აუცილებლად უნდა გაევლოთ. არქიმანდრიტს სწორედ კირიონის წინამდებარე ოთახში ეძინა. თუმცა ტარასის არც მკვლელების შემოსვლა და არც სროლა გაუგია. სროლის ხმას არც მონასტერში მცხოვრები ბერები გაუღვიძებია.

საკმარისია თვალი გადავავლოთ კირიონ II-ს ცხოვრებას და მოღვაწეობას, რომ გასაგები გახდება, თუ რატომ მოიშორეს იგი თავიდან საქართველოს მტრებმა.

კირიონ II – ერისკაცობაში გიორგი საძაგლიშვილი, 1855 წელს გორის მაზრის სოფელ ქვემო ნიქოზში დაიბადა. კირიონის წინაპრების ხუთი თაობა სასულიერო პირები იყვნენ, რომლებსაც დიდოელთა და ინგუშთა შორის ქრისტიანობის გავრცელებაში დიდი წვლილი მიუძღოდათ. მღვდელი იყო მამამისი იერონიმეც. ბავშვობა გიორგიმ მლეთა-ანანურში გაატარა. სწავლობდა ჯერ ანანურის სამრევლო სკოლაში, შემდეგ კი გორის სასულიერო სასწავლებელში. როგორც სასულიერო ოჯახში აღზრდილს, გიორგის თბილისის სასულიერო სემინარიაში უფასოდ სწავლის უფლება მიეცა. 1876 წელს იგი კიევის სასულიერო აკადემიაში ჩაირიცხა, რომელიც ღვთისმეტყველის კანდიდატის ხარისხით დაასრულა.

საქართველოში გიორგი 1883 წელს დაბრუნდა და პედაგოგიური მოღვაწეობა დაიწყო. ამ პერიოდში იგი ქართლის სოფლებში ხალხური სიტყვიერების ნიმუშებს აგროვებდა, ზნე-ჩვეულებებს სწავლობდა. მოინახულა შიდა ქართლის თითქმის ყველა ისტორიული ადგილი და ეკლესია. პრესაში იგი ხშირად აქვეყნებდა სტატიებს ივერიელის, ნიქოზელის და ლიახველის ფსევდონიმით. წერილები საქართველოს ისტორიას, საქართველოს ეკლესიის ისტორიას, ეთნოგრაფიას და ნუმიზმატიკას ეხებოდა.

1896 წელს გიორგი საძაგლიშვილი კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სკოლების ინსპექტორად დაინიშნა. ინსპექტორად ყოფნის პერიოდში მან 19 სამრევლო სკოლა დააარსა. ააშენა სკოლები აწერისხევში, ვანათში, თიანეთში.

1896 წელს გრიპის ეპიდემიამ გიორგი საძაგლიშვილის ცოლ-შვილი შეიწირა. ამის გამო, იგი ბერად აღიკვეცა და ქვათახევის მონასტრის წინამძღვრად დაინიშნა. წინამძღვრობისას კირიონმა თბილისის საეკლესიო მუზეუმს სხვადასხვა ადგილას მოძიებული 96 უძველესი ხელნაწერი ჩააბარა. მათ შორის იყო XI საუკუნის სახარება და 1494 წელს გადაწერილი დავითნი. 1898 წლის აგვისტოში არქიმანდრიტი კირიონი ალავერდის ეპისკოპოსად აკურთხეს. ორი წლის შემდეგ კი მას გორის ეპარქია ჩააბარეს.

კირიონი ყოველთვის ქართულ საქმეს ემსახურებოდა. ჯერ კიდევ XIX საუკუნის 90-იან წლებში, როდესაც ქართული ენა იდევნებოდა, მან ქართული სიტყვიერების ისტორია შეადგინა. რუსეთში მოღვაწეობის პერიოდში კი ქართულ ახალგაზრდობას უანგარო მატერიალურ დახმარებას უწევდა. კირიონის უანგარო ფინანსური დახმარებით რუსეთში და ევროპის უმაღლეს სასწავლებელში განათლება 300-მდე ქართველმა სტუდენტმა მიიღო.

კირიონ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, მისი თანამოაზრეების დევნა დაიწყო. საკათალიკოსო საბჭოდან გააძევეს კირიონ II-ის ერთგული დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე. 27 ივნისიდან ოთხ თვეში – 1918 წლის 18 სექტემბერს პატრიარქის უახლოესი მეგობარი ქუთათელი მიტროპოლიტი ანტონი მოწამლეს. მიტროპოლიტის სიძემ – რედიგერმა საჭმელში ვერცხლისწყალი აურია. უცნობმა პირებმა საკუთარ სახლთან სიცოცხლეს გამოასალმეს მღვდელი ტიმოთე ბაკურაძე, რომელიც პროვინციებში კათალიკოს-პატრიარქის საარჩევნო კამპანიას მეთაურობდა. იმავე პერიოდში მოკლეს არქიმანდრიტი მირიანი.

სრულიად საქართველოს კათალიკოს პატრიარქი კირიონ მეორე 1918 წლის 7 ივლისს დღის 4 საათზე სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისთვის დევნილი, მოწამებრივად აღსრულებული კირიონი, საქართველოს მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ 2002 წლის 18 ოქტომბერს წმინდანად შერაცხა.

მიხეილ ბასილაძე

სტატიის მისამართი: http://24saati.ge/index.php/category/society/2010-02-20/3738.html