რუსეთის მიერ განადგურებული ერები

კერეკები: ხალხის გენოციდი პრაქტიკულად დასრულებულია

კერეკები – ჩრდილოეთის ყველაზე მცირერიცხოვანი ხალხი. 2002 წლის აღწერით კერეკად დაასახელა თავისი თავი მხოლოდ 8 ადამიანმა.
კერეკები თავიანთ თავს უწოდებენ ანკალგაკკუს. ჩუკჩები მათ უწოდებენ კერეკიტს, აქედან წარმოსდგა დღეს მიღებული სახელწოდება. კერეკები ცხოვრობენ ჩუკჩების გარემოცვაში და მათი მხრიდან განიცდიდნენ უძლიერეს ასიმილაციას.

კერეკები ძველთაგანვე განსახლებულნი იქნენ ბერინგის ზღვის ჩუკოტკის სანაპიროზე, ანადირის ლიმანიდან მდინარე ოპუკის შესართავამდის (კამჩატკის გეოგრაფიული საზღვრის ჩრდილოეთამდის). არქეოლოგიური მონაცემები მოწმობენ, რომ ძველი კერეკების დასახლებების კვალი აღინიშნება სამხრეთითაც, კამჩატკაზე ოლიუტორის კონცხამდის. კერეკები აწარმოებდნენ დამდგარი ცხოვრების წესს, საქმიანობდენ თევზჭერით, ფრინველებზე, ზღვის და ბეწვიან ცხოველებზე ნადირობით.

ტერმინი სამეცნიერო ლიტერატურაში შემოვიდა XIX საუკუნის ბოლოს, მაგრამ ამის შემდეგაც კერეკებს არ განიხილავდნენ როგორც თვითმყოფად ხალხს, არ გამოჰყოფდნენ მათს პრიმორიელი აბორიგენი ჩუკჩებისაგან და მათი ენა მიაჩნდათ ჩუკოტკურის ან კორიაკულის დიალექტად. ამიტომ მათი რაოდენობის მონაცემები მთელი XX საუკუნის განმავლობაში წინააღმდეგობრივია. XX საუკუნის 60-80-იან წლებში კერეკების ეთნოგრაფიით სპეციალურად ინტერესდებოდა მწერალი ვ. ვ. ლეონტიევი, ის პირადად იცნობდა ყველას და მათ რიცხვა განსაზღვრავდა 100-ზე მეტი კაცით. უკანასკნელი მონაცემებით კერეკულად მოლაპარაკე არის სამი ადამიანი ეკატერინა ხატკანა, ნიკოლაი ეტინკუე (მეინიპილგინური დიალექტი) და ივან უვარგირგინი (ხატირული დიალექტი). ყველა ესენი სამენოვანი არიან, მშობლიურთან ერთად ფლობენ ჩუკოტკურსა და რუსულ ენებს.

კერეკული ენის შესწავლა დაიწყო მაშინ, როდესაც ის გადაშენების ზღვარზე აღმოჩნდა. ლიტერატურის სია ძალზედ მცირეა. 1991 დასრულდა ს. ასინოვსკისა და ვოლოდინის ნაშრომი „ნარკვევები კერეკულ ენაზე“, მაგრამ ის არის ხელნაწერის სახით. ვ. ვ. ლეონტიევის ფოლკლორული ჩანაწერები არ გამოქვეყნებულა. 1988-89 წლის ექსპედიციის დროს ჩაწერილ იქნა ახალი ტექსტები, სიტყვარი 4-5 ათასი სიტყვით, პარადიგმატური მონაცემები შეტანილია კომპიუტერულ სისტემაში.

კერეკების ბედის შესახებ ძალზედ საინტერესოდაა მოთხრობილი ანდრეი ბელკოვსკის ნარკვევში, რომელსაც ეწოდება „ჩუკოტკა კერეკების გარეშე“. რაც განსაკუთრებულად მთავარია, ავტორმა მართებულად მიუთითა, რომ კერეკების გადაშენება არ შეიძლება მივაწეროთ მათ შეტაკებებს ჩუკჩებთან და კორიაკებთან. დიახ, ასეთ შეჯახებებს ადგილი ჰქონდათ, მაგრამ მათი რიცხვი გამიზნულად არის გაზრდილი, რათა საკუთარი ბრალი სხვაზე გადაიტანონ. საჭიროებს ავღნიშნოთ, რომ ამგვარი შეტაკებების შედეგად არცერთი ხალხი არ გადაშენებულა, აი რუსების მოსვლით კი მრავალი ხალხი შემდგარა გადაშენების ზღვარზე. ამის ნათელი მაგალითია კერეკები. ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ არსებობდა კერეკთა 20 დასახლებაზე მეტი, მაგრამ რუსმა ოკუპანტებმა, რომლებმაც გამოიჩნინეს განსაკუთრებულად სატანური აქტივობა რუსული იმპერიალიზმის ახალი ფაზის განვითარებაში – საბჭოთა ხელისუფლებაში – აყარეს კერეკები დასახლებული ადგილებიდან და გააერთიანეს ისინი ოროიდე დასახლებაში, საკუთვრივ ეს გახდა მრავალტანჯული კერეკი ხალხის დრამისა და ტრაგედიის ფინალური აკორდი. ამ ნარკვევის მიხედვით 1887 წელს კერეკები იყვნენ 600 კაცამდის. 1901 წლისათვის 644, 1926-27 წლებისათვის 315.

ასეთია კერეკი ხალხის ტრაგედია, რომელიც გახდა რუსული იმპერიალიზმის მსხვერპლი და განწირულია მოკვდინებისათვის, როგორც რუსული უღლის ქვეშ გატანჯული სხვა ხალხები.

მოამზადა ალი ბეკხანმა

რუსების ბოროტმოქმედება კარელიაში

მიუხედავად მოკრძალებული მასალებისა, შესაძლებელია ვამტკიცოთ, რომ კარელია ადრე სრულფასოვანი დამოუკიდებელი სახელმწიფო – კარელიის სამთავრო –იყო, რომელიც მოგვიანებით შევიდა განსაკუთრებულ კავშირში ნოვგოროდის რესპუბლიკასთან (რომელიც მუხანათურად იყო დაპყრობილი და შეერთებული მოსკოვიასთან). მოგვიანებით კარელები განიცდიდნენ ეკონომიკურ ჩაგვრას რუსეთის მხრიდან, ერაერთხელ იფეთქებდა განმანთავისუფლებელი ამბოხებები.

კარელია მუხანათურად იყო დამორჩილებული და საბოლოოდ მოსკოვთან მიიერთებული მხოლოდ 1475-1478 წ.წ. რუსეთის ეროვნული, რელიგიური და ეკონომიკური პოლიტიკა დაპყრობილ მიწებზე კარგად არის ცნობილი. ამასთან დაკავშირებით საჭოროა ავღნიშნოთ, რომ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ადგილი ჰქონდა კარელების ნამდვილ ეროვნულ ტრაგედიას, როდესაც ათეულ ათასობით ადამიანი იძულებული იყო დაეტოვებინა მშობლიური ადგილები, რათა გადაერჩინა საკუთარი სიცოცხლე და გადასახლდნენ ფინეთში, მათ მშობლიურ მიწაზე საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ. ასე მიმდინარეობდა მკვიდრი მოსახლეობს გამდევნა მათი ეთნიკური ტერიტორიიდან. და ეჭვგარეშეა, კარელებს უფლება აქვთ ადექვატური წინააღმდეგობა გაუწიონ ოკუპანტებს – წყეულ რუს დამპყრობლებს, რომლებიც აუცილებლად პასუხს აგებენ ყოველი მათი სისხლიანი ბოროტმოქმედების გამო. ნათქვამს საჭიროა დავამატოთ ლინგვისტიკური და კულტურული გენოციდის ფაქტები, მაშინ სურათი სრულყოფილი იქნება… ახლა გადავიდეთ ისტორიული ფაქტების გადმოცემაზე…

ჩვენი წელთაღრიცხვის I ათასწლეულში მიმდინარეობდა ძველკარელიური ხალხის ფორმირება – იწყებოდა დამახასიათებელი განსაკუთრებულობების ჩამოყალიბება, რომლებიც შემდგომ კარელებს გამოარჩევენ ვეპსებისაგან, თუმც ისინი ცხოვრობდნენ (და ცხოვრობენ) ერთნაირ გეოგრაფიულ პირობებში და მრავალი საუკუნის განმავლობაში ურთიერთობები ჰქონდათ სხვა ხალხებთან.

კარელები ხანგრძლივად განიცდიდნენ მძიმე გამოცდებს, მაგრამ მათ შეინარჩუნეს თავიანთი ენა, წეს-ჩვეულებები, გადმოცემები, ზღაპრები, გამოცანები, უმდიდრესი ფოლკლორულ-ეპიკური ტრადიცია, ე.ი. კულტურის ყველა გამოვლინება, რომლებიც წარმოადგენენ ეროვნულ განსაკუთრებულობებს.

ადრეულ შუასაუკუნეებში კარელებისათვის დამახასიათებელი იყო გვაროვნული ურთიერთობების გადმონაშთები, ამასთან ერთად არსებობდა რთული სოციალური ორგანიზაციაც, რომელიც იძლეოდა უპირატესობას სხვა ხალხებთან წინააღმდეგობებში. დაახლოებით VI საუკუნეში მათი შემადგენლობიდან გამოყოფილ იჟორებთან განსხვავებით, რომლებმაც შეინარჩუნეს უხუცესების მიერ მართული გვაროვნული წყობა, კარელები უკვე VII საუკუნეში ირჩევდნენ მთავრებს, რომლებიც ატარებდნენ კარელულ ტიტულს ვალიტს. არჩეული მთავრები თავდაპირველად ხელმძღვანელობდენ მხოლოდ ამომრჩეველი მოსახლეობის სამხედრო საქმეებს და არ იყვნენ ფეოდალები, არც სუვერენული ხელმწიფენი, მათი ტიტული არ იყო შთამომავლობითი. ამას გარდა, გვიანდელ შუასაუკუნეებამდე შენარჩუნდა მთავრებისა და უხუცესების, რომლებიც აგრეთვე ატარებდენ ვალიტების ტიტულს, ფუნქციების შეთავსების პრაქტიკა. ამიტომ რთულია განვსაზღვროთ, საკუთრივ როდის ჩამოუყალიბდათ ფეოდალური სახელმწიფო შუასაუკუნეების კარელებს. თავიდანვე ყოველი ხედვით არსებობდა მრავალი წვრილი სამთავრო, შინაგან საქმეებში სრულიად თვითმყოფადი, მაგრამ საერთო წეს-ჩვეულებებით დაკავშირებულნი, რომლებიც აერთიანებდათ უცხოელი მტრების წინააღმდეგ. გარდა ამისა, ვალიტები ხელმძღვანელობდნენ კარელებში არსებულ საერთო სახალხო რაზმების და დაქირავებული დრუჟინების ლაშქრობებს ახალი მიწების მისაერთებლად (როგორც წესი ეს იყო ლაშქრობები ლოპარების დამორჩილების მიზნით. ახლად შემოერთებულ ტერიტორიებზე ვალიტების ხელისუფლება არ იყო შეზღუდული უხუცესთა ავტორიტეტით და იყო აბსოლუტური).

ადრე ვარაუდობდნენ, რომ ძველი კარელიური სამთავროები წარმოიქმნებოდა ეთნიკური პრინციპით –ეს იგი ის იყო პროტოსახელმწიფოებრივი წარმონაქმნები ე.წ. ხუთი „კარელიის შვილების თემი“ – კარელიის გამაერთიანებელი ხუთი მსხვილი ტომი. გამოკვლევების შედეგად ნათელი გახდა, რომ ამ თემებს ჰქონდათ ისეთი მნიშვნელობა, როგორც კასტებს ინდოეთში, ესე იგი კარელიური სამთავროები თავიდანვე პოლიტიკური სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნები იყვნენ, ჩამოყალიბებულნი გეოგრაფიული და არა ეთნიკური პრინციპით. მასში მოსახლეობდნენ როგორც კარელები, აგრეთვე ფინურ-უგორული წარმომავლობის სხვა ხალხების წარმომადგენლები (იჟორები, სიმი ემი, ვესი, ლოპი) აგრეთვე სალვიანები.

VII საუკუნის დასასრულს დასავლეთის კარელიური სამთავროები დაიპყრო დანიელმა კონგურმა და შეუერთა მის სახელმწიფოს, სრულიად კარელიელი ვალიტების კავშირთან ბრძოლაში ის დამარცხდა და მოკლეს. VIII-IX საუკუნეებში როგორც საერთოკარელიური ცენტრის ხარისხში მაღლდება კორელა, და ამ ქალაქის ვალიტი ითვლება სხვა დანარჩენ ვალიტებს შორის უფროსად. თანდათანობით მცირე ვალიტებისა და სამთავროების ცენტრალიზაციის შედეგად ყალიბდებიან უფრო მსხვილები, მათ შორის უმთავრესად ითვლებოდა თვით კარელია –კარელ. Varšinaiš Karjala დედაქალაქით კორელი. ვიბორგში და ტივერში იქმნებოდა ანალოგიური მსხვილი სამთავრო ცენტრები გამაგრებული ციხესიმაგრეებით, მაგრამ მათი ჩამოყალიბება შეწყვეტილ იქნა შვედეთის ექსპანსიის მიერ. რის შედეგადაც ვიბორგის სამთავრომ შეწყვიტა თავისი არსებობა, ტივერის სამთავრო კი შევიდა საკუთვრივ კარელიის შემადგენლობაში, თუმც ტივერის სამთავრო ტახტი შენარჩუნდა 1441 წლამდის. „საგა ხალვდანის, ეისტეინის ძის შესახებ“-ის მიხედვით კარელია X საუკუნეში უკვე იყო სრულად ცენტრალიზებული სახელმწიფო.

ბალტიკაში შვედეთის და დანიის აქტიურობის შედეგად კარელიის სამთავროები ესწრაფვოდნენ ნოვგოროდთან კავშირს და უკვე XI საუკუნეში ლაშქრობებში არაერთხელ მონაწილეობდნენ კიევის რუსეთის ჯარები, იაროსლავ ბრძენის შემდეგ კი მისი ძის ვლადიმირის ხელმძღვანელობით. 1042 წელს ვლადიმირმა მოლაპარაკებით დაადგინა საზღვარი შვედებთან მდინარე კიუმთან ვიბორგის დასავლეთით. იმავ დროს მცირე სამთავროები სულ უფრო და უფრო ინტეგრირდებიან ერთიან კარელიურ სახელმწიფოში, თუმც ჯერ კიდევ ნარჩუნდება მკვეთრი დანაწევრება საკუთვრივ კარელიასა და სხვა ტერიტორიებს შორის, საკუთვრივ კარელიის ჩრდილოეთით ყალიბდება მეორე მსხვილი კარელური სამთავრო – სავო სავოლასკი). XII-XIII საუკუნეებში საკუთვრივ კარელია და სხვა წვრილი სამთავროები, რომლებიც აღიარებდენ მისი ვალიტის უფროსობას თანდათანობით ინტეგრირდებოდნენ ნოვგოროდის რესპუბლიკის შემადგენლობაში მოკავშირეთა ხარისხით (ფედერატებად). იმავდროულად არ სუსტდებოდა ნატური შვედებიც. 30 წლის პერმანენტული ომების შემდეგ კარელიის განაპირა მხარეში 1323 წელს შვეციასა და ნოვგოროდს შორის დადებულ იქნა „სამუდამო“ ორეხოვის ზავი. ზავის შედეგად ნოვგოროდი შვედეთს უთმობდა საკუთვრივ კარელიის ნაწილს მდინარე სესტრამდის, აღიარებდა შვედეთის ხელისუფლებას სავოლკასზე და სამხრეთ ბოტინიის მცირე სამთავროებზე. მაგრამ საკუთვრივ კარელიის შემადგენლობაში შევიდა ბოტინიის ჩრდილოეთი ტერიტორიები, თითქმის მთელი ლაპლანდია, პოლარეთისპირეთის ტერიტორიები, პომორია და პრიონეჟიე. საბოლოოდ ოფიციალურად გამყარდა სრულიად კარელიის ნახევრად ვასალური დამოკიდებულება ნოვგოროდთან მიმართებაში.

კარელიის სამთავროს ნაწილები ნოვდოროდის ხელისუფლების ქვეშ ინარჩუნებდნენ კარელიურ თვითმმართველობას კიდევ ორი საუკუნის განმავლობაში. ერთია რომ ნოვგოროდი უკვე ღიად იგნორირებდა კარელიის ავტონომიას და 1333 წელს მორელი თავისი განაპირა რაიონებით გადასცა მთავარ ნარიმუნდ გედინმინოვიჩს.

შედეგად, 1337-1338 წლების ზამთარში იყო უკანასკნელი მცდელობა კარელიის სუვერენიზაციისა – კორელში ვალიტმა საიდუმლოდ მოიწვია შვედები, მათი დახმარებით განდევნა მცირერიცხოვანი ნოვგოროდელები და ლიტველები. ამის შემდეგ კი კორელიდან გაყარა თვით შვედებიც, და ისარგებლა რა გაყინული ტბებით, მივიდა ვიბორგამდის და შეეცადა მის აღებას. ამ დროისათვის პრონობგოროდულმა პარტიამ მოაწყო ამბოხი, რის შედეგადაც კარელიის სამთავროს ავტონომიის, როგორც ნოვგოროდის საუკუნოვანი მოკავშირისა ლიკვიდირებულ იქნა საბოლოოდ.

ამ დროიდან ყალიბდებოდა წინაკლასობრივი სიტუაცია – კარელიის სამთავრო გახდა ნოვდოროდის მიწის შემადგენელი სამთავრო და მისი ტერიტორია ადმინისტრაციულად დაყოფილ იქნა ვოდისა და ობონიეჟის პიატინებს შორის. მაგრამ ამასთანავე სამთავროს ტერიტორიაზე მცხოვრები კარელები აგრძელებდენ თავიანთ ვალიტისადმი მორჩილებას. კორელს საბოლოოდ განუმტკიცდა ნოვგოროდის „პრიგოროდის“ სტატუსი, ვალიტები ამ დროიდან ინიშნებოდნენ ნოვგოროდის მიერ და მიიღეს ქვეშევრდომთა სტატუსი. ამასთანავე ვალიტები აგრძელებდნენ კარელიის სამთავროს ტერიტორიების გაფართოებას, კერძოდ, შემოერთებულ იქნა კოლის ნახევარკუნძული და თანამედროვე ნორვეგიის პოლარეთი.

თავისი მაქსიმალური გაფართოების პერიოდში კარელიის სამთავრო მოიცავდა დღევანდელი კარელიის და მურმანსკის ოლქის მთელს ტერიტორიას, ფინეთის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ გუბერნიებს, პოლარული ნორვეგიის ნაწილს, აგრეთვე ლენინგრადის, ვოლოგდის არხანგელსკის ოლქების ნაწილს.

1478 წელს კარელიის სამთავრო ნოვგოროდის მიწასთან ერთად ივან III მიერ მიერთებულ იქნა მოსკოვის სახელმწიფოსთან, სისხლიანი აგრესიის შედეგად.

ფინეთის კარელიის მოსახლეობის ევაკუაცია

კარელიის ყელის, ჩრდილოეთის ლადოგისპირეთის და სხვა ტერიტორიების მოსახლეობის ევაკუაცია, რომლებიც ფინეთს ჩამოცილდა მოსკოვის სამშვიდობო ზავის შედეგად, რომლითაც დასრულდა საბჭოთა კავშირ-ფინეთის ომი (1939-1940). შედეგად გადასახლებულ იქნა 422 ათასი ადამიანი, რაც დაახლოებით ფინეთის მოსახლეობის 12 პროცენტს შეადგენდა.

საბჭოთა კავშირ-ფინეთის ომის დროს (1941-1944) დაახლოებით 260 ათასი ადამიანი დაბრუნდა სამშობლოში. მხოლოდ 1944 წლის ივლისში, როდესაც ეს ტერიტორიები საბოლოოდ ოკუპირებულ იქნა საბჭოთა კავშირის მიერ, ისინი იძულებულნი გახდენენ ხელმეორედ გადასახლებულიყვნენ.

პარიზის სამშვიდობო ხელშეკრულებამ საბოლოოდ დაამტკიცა ამ ტერიტორიების ფინეთისაგან მოწყვეტა. ევაკუირებული მოსახლეობა განსახლებულ იქნა ფინეთის შიგა რაიონებში.

ასეთია რეალური ისტორიული სურათი. და მიუხედავად რუსეთის იმპერიალიზმის თანამზრახველთა ქვეშევრდომული განცხადებისა, ადრე თუ გვიან სამართლიანობა იზეიმებს და რუსები იწვნევენ დამსახურებულ შურისძიებას თავიანთი ბოროტმოქმედების გამო…

ალი ბეკხანი

შემოკლებული თარგმანი ალ. სანდუხაძის

ნანაელები: სატირალი სინამდვილე

ნანაელები – ტუნგუს-მანჯურიული ენობრივი ჯგუფის ხალხი. ძირითადი თვითდასახელება – ნანი,( ნანი – „ადგილობრივი ადამიანი“). ზოგიერთ ტერიტორიულ ჯგუფებში არსებობდა სხვადასხვა თვითდასახელება – კილე, აკანი და სხვ. ნანაელების ძველი დასახელებაა – გოლდი. გოლდებს დღემდე თავისთავს უწოდებს ნანაელების ნაწილის უფროსი თაობა პრიმორიის ზოგიერთ რაიონში.

გამოიყოფა რამოდენიმე ეთნოგრაფიული ჯგუფი – გორინის, კურურმიის, უსსურიის და სხვა. ნანაურ ენას გააჩნია სამი დიალექტი (გორინული, კურურმიული, ბიკინური) და ორი კილოკავი. ზოგიერთი სპეციალისტი კურურმიულ დიალექტს თვლის ცალკე ენად. მაგრამ ამჟამად მხოლოდ ცოტა ნანაელი ფლობს მშობლიურ ენას…

ამჟამად ნანაელთა უმრავლესობა (88%) ცხოვრობს ხაბაროვსკის მხარეში. პატარა ჯგუფები არიან პრიმორიის მხარეში (425 კაცი) და სახალინზე (175). სახალინელი ნანაელები ამურიდან გადასახლებულები არიან. (ნანაელთა ნაწილი (ხეჯე) ცხოვრობს აგრეთვე ჩინეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდინარეების სუნგარისა და უსსურის აუზში – 4 ათასზე მეტი ადამიანი). ნანაელთა რაოდენობა სსრკ-ში 1989 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენდა 12 023 კაცს, მათშორის 11 883 რფ-ში.

ტრადიციული სამოურნეო მოღვაწეობის მსხვრევა – ძლიერი მტკივნეული პრობლემაა ნანაელი ხალხისთვის. 90-იანი წლების დასაწყისში მის გადაწყვეტას უკავშირებდნენ სამეურნეო სტრუქტურების რეორგანიზაციას: ეროვნული საწარმოების, თემებისა და გვაროვნული მეურნეობების შექმნა. 90-იანი წლების შუახანებისათვის ხაბაროვსკის მხარის ნანაელებში შეიქმნა 40-ზე მეტი სამეურნეო სუბიექტი, ორიენტირებული ძირითადად თევზჭერაზე.

შექმნის პირველი დღიდანვე ისინი შეეჯახნენ დიდ სირთულეებს. საქმე იმაშია, რომ თევზრეწვა ამურზე დღევანდელ დღეს ლიმიტირებულია. თევზჭერაზე გამოყოფილი ლიმიტები არ უზრუნველყოფს ეროვნული საწარმოების სამეურნეო განვითარებას. ამას გარდა, საბჭოთა ხელისუფლების წლებში ნანაელთა თევზჭერამ მიიღო უკიდურესად სასაქონლო სახე. საბაზრო ეკონომიკის პირობებში ეროვნულ საწარმოებს და ერთობებს სუსტი მატერიალურ-ტექნიკური ბაზით უჭირთ გაუძლონ კონკურენციას. იმოქმედა აგრეთვე გაუთვალისწინებელმა საგადასახადო სისტემამაც, განსაკუთრებით ამ საწარმოების შექმნის პერიოდში.

მონაცემებით (სტოლიაროვი 1994) მსოფლიოში ნანაელთა საერთო რიცხვი შეადგენს 11 883 კაცს, მათ შორის ხაბაროვსკის მხარის სოფელ ადგილებში 8940 ნანაელი. ხაბაროვსკის მხარეში კი დარჩა 100-150 ნანაური ენის მატარებელი. ხაბაროვსკის მხარის მთელს ტერიტორიაზე ენის გავრცელების არეალი მკვიდრი ნანაური მოსახლეობისათვის შეადგენს საშუალოდ 30%-ზე ნაკლებს, ნანაური ეროვნული სოფლები პრაქტიკულად არ დარჩა – სულ სამ სოფელში (ჯუენი, ულიკა, დადა) ნანაელები შეადგენენ მოსახლეობის 90%, დანარჩენ დასახლებულ პუნქტებში ეს ციფრი მნიშვნელოვნად ნაკლებია (მონაცემების წყარო: «Информация по населенным пунктам, районам проживания и хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов Севера и Дальнего Востока РФ по данным Управления уполномоченного Минэкономразвития России по Дальневосточному району на 01.01.2002 года»).

როგორც ამ მონაცემებიდან სჩანს, ენის შენარჩუნებისათვის სიტუაცია არასახარბიელოა. ენის მფლობელები განბნეულნი არიან სხვადასხვა სოფლებში და ხშირად იზოლირებულნი არიან ერთმანეთისგან.

ნანაური ენა აგრძელებს არსებობას საყოფაცხოვრებო ურთიერთობებში 40 წელზე უხნეს ადამიანებში. ფლობენ რა მშობლიურ ენას საკმარის ხარისხში, 40- 50 წლის ადამიანები ან უმცროსი თაობები უპირატესობას ანიჭებენ მაინც რუსულ ენას, ნანაურს იყენებენ უმთავრესად ხანდაზმული ადამიანები, 70 წელზე უხნესები.

ნანაური ენა ისწავლება საშუალო სკოლაში. კვირეული დატვირთვა და სწავლების ხანგრძლივობა ერთნაირი არ არის. არსებობს ნანაური ენის სწავლების სტანდარტული პროგრამა, რომელიც გამოიყენება 7 სოფელში. ამას გარდა სოფლებში ბელგოში, ქვემო ხალბში, და ზემო ეკონში შემოღებულია ნანაური ენის სწავლების ექსპერიმენტალური პროგრამა გაუმჯობესებული სასწავლო დატვირთვით. სტანდარტული დატვირთვა კვირაში შეადგენს 1-2 საათს. სხვადასხვა სკოლებში სწავლების ხანგრძლივობა სხვადასხვაა (4-დან 10 წლამდე პირველი კლასის დაწყებით). სკოლებში ექსპერიმენტული პროგრამებით ენა ისწავლება პირველიდან მეცხრე კლასამდის დიდი სასწავლო დატვირთვით.

ნანაური ენის მეცადინეობისას გამოიყენება სახელმძღვანელოები, ზღაპრების კრებულები და მხატვრული ლიტერატურა ნანაურ ენაზე. ზოგჯერ მასწავლებელთა ინიციატივით გამოიყენება ფოლკლორული ჩანაწერები. მაგრამ ნათელია სასწავლო და დამხმარე მასალების, სწავლების ტექნოლოგიის არასაკმარისობა, მოსწავლეებში მოტივაციის შექმნის სიძნელეები. ნანაური ენის სახელმძღვანელოები შექმნილია რუსული ენის სახელმძღვანელოების მოდელით როგორც მშობლიური ენისა, რომელშიც აქცენტი გაკეთებულია არ საკუთვრივ ენის შესწავლაზე, არამედ თეორიულ და პრაქტიკულ გრამატიკაზე. ეს მოდელი არაადექვატურია სიტუაციასთან, როდესაც მოსწავლეები არ ფლობენ შესასწავლ ენას. ამასთანავე არსებული სასწავლო მასალები უმეტესწილად (ან მხოლოდ) ორიენტირებულია კითხვის ჩვევების შესწავლაზე, როდესაც ბეჭდვითი გამოცემები ნანაურ ენაზე არ აღემატება ერთ-ორ ათეულს, სადაც არის ფოლკლორის კრებულები ან მხატვრული ნაწარმოებები ისტორიულ-ბიოგრაფიული ჟანრისა, გამოცემული ძლიერ შეზღუდული ტირაჟით. ზეპირი მეტყველების შესწავლა საკმარის ხარისხში არ მიმდინარეობს და სასწავლო საშუალებებით არ არის გამყარებული. ერთიანობაში, ნანანური ენა სრულიად გამოდევნილია ურთიერთობების ყველა სფეროდან რუსული ენის მიერ. ენის შენარჩუნება ახლანდელ დროში საჭიროებს ექსტრემალურ ზომებს.

2006 წელს შედგა რუსეთისა და ჩინეთის ნანაელთა წარმომადგენლების პირველი ოფიციალური შეხვედრა. მოვიყვანთ ციტატას ამ მოვლენის რეპორტაჟიდან: „ჟაოხეს მაზრის ეროვნებების საქმეთა ხელმძღვანელ ბატონ ხე იუ ცაის სიტყვებით ხეჩეჟეებმა ჯერ კიდევ 19-ე საუკუნეში აითვისეს მდინარეების უსსურისა და სუნგარის სათავეები. მაშინ როცა რუსეთმა და ჩინეთმა ამურისპირეთის გამიჯვნა დაასრულეს 1858-1860 წწ. აქამდე ამურის ყველა აბირიგენი ოფიციალურად ითვლებოდა ჩინეთის ბოგდიხანის ქვეშევრდომებად. მაგრამ მას შემდეგ, რაც ნანაურ მომთაბარეებში დაიწყო რუსიფიკაციის პოლიტიკა, აბორიგენთა ნაწილი გადაადგილდა მანჯურიაში. მხარეთმცოდნე სოფია სამარი სოფელ კონდონიდან ამ ისტორიას გადმოსცემს რამდენადმე სხვა განმარტებით. ნამდვილად, მეცხრამეტე საუკუნის შუახანებისათვის ნანაური ეთნოსის განვითარება ხდებოდა ჩინური ეთნოსის წიაღში. გოლდები (ასე უწოდებდნენ ამურის მკვიდრ მოსახელობას წინა საუკუნეებში) წარმომავლობით მანჯურიელების ახლობლები იყვნენ, რომლებიც დინასტია ცინის მმართველობის ეპოქაში ჩინეთში ითვლებოდნენ პრივილეგირებულ ხალხად. მით უმეტეს ნანაელებს არასდროს არ თვლიდნენ იმპერიის სრულუფლებიან მოქალაქეებად. ამურისპირეთისა და ზღვისპირეთის რუსეთის იმპერიის დროშის ქვეშ გადასვლის შემდეგ ცინის ადმინისტრაციის წარმომადგენლები ცდილობდნენ ამ მოსახლეობის გადაყვანას მანჯურიაში. მაგრამ ამ პოლიტიკამ განსაკუთრებული წარმატებები არ მოიტანა.

ნანაელთა მასიური გადასვლა სამხრეთისაკენ დაიწყო შორეულ აღმოსავლეთში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ. პირველები ჩინეთში გარბოდნენ სასულიერონი. იყო შემთხვევები, როდესაც ყველაზე ბეჯითი კომისრები სულ უბრალოდ ახრჩობდენ ამურში შამანებს. მეორე მხრივ, სამშვიდობოზე გასვლას ცდილობდნენ მონადირეთა და მეთევზეთა მომთაბარეობის უფრო მეტად უზრუნველყოფილი მოსახლეობა. ჩინეთში გაქვევა ერთადერთი შესაძლებლობა იყო თავი აერიდებინათ ძალდატანებით კოლექტივიზაციას (რეპორტაჟის ავტორი ილია სერგეევი).

ნანაელთა ისტორია ნაკლებად გამოკვლეულია და ბევრ ამოცანას ინახავს. რუსულ პრესაშიც კი ხანდისხან გამოჩნდება ძალზედ საინტერესო ცნობები. აი ერთერთი მათგანი: სსრკს მეცნიერებათა აკადემიის ციმბირის განყოფილების არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ხაბაროვსკის მხარის ნანაის რაიონის სოფელ ჯარის მახლობლად აღმოაჩინა შორეული აღმოსავლეთის ერთ-ერთი უძველესი ქალაქი საიდუმლოებით მოცული ჩჟურჟენეისა. დაუჯერებელია, მაგრამ ამ ხალხმა დაახლოებით ცხრაასი წლის წინ დღევანდელი შორეული აღმოსავლეთის ტერიტორიაზე შექმნა ვზინის ოქროს იმპერია, რომელმაც არ იცოდა მისი ტოლი ეკონომიურ და სამხედრო ძლიერებით. ქალაქი ჩჟურჟენეი, 25 ათასი კვადრატული მეტრის ფართობით, იდგა ამირის ნაპირის მთის თავზე და გარშემორტყმული იყო მაღალი მიწაყრილით და XIII საუკუნის დასაწყისში ამ ადმინიდტრაციულ-სახელოსნო ცენტრმა შეწყვიტა არსებობა. ქალაქის დაღუპვა, ისე როგორც ოქროს ჩჟურჟენეისა, დაკავშირებულია ჩინგისყაენის შემოსევებთან.

1656 წლის ონუფრე სტეპანოვის „ნათელ წიგნში“ მოხსენიებულია ჩეჟურის ულუსი, ესე იგი დასახლება ჯარი, მასში ცხოვრობდენ მშვიდობიანი ნანაელები, რომლებიც დაკავებულები იყვნენ თევზჭერით, მონადირეობით, შემგროვებლობითა და მიწადმოქმედებით…“

ნანაელი ხალხის დღევანდელი მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის გაცნობისას სრულიად ნათელი ხდება, რომ ნანაელებს, ისევე როგორც სხვა დანარჩენი რუსეთის იმპერიალიზმის უღლის ქვეშ მგმინავ ხალხებს, წართმეული აქვს მომავალი რუსეთის ფედერაციის სატანისტური წარმონაქმნის შემადგენლობაში.

ალი ბეკხანი

საინფორმაციო სააგენტო გურაბასათვის.

ოროჩები: გენოციდის მწარე ნაყოფი

ოროჩები – ხაბაროვსკის მხარის მკვიდრი მოსახლეობა. თვითდასახელება – ოროჩისელ. არსებობს აგრეთვე თვითდასახელების სხვა ფორმაც, ნანაელებისაგან ნასესხები – ნანები. წარსულში ოროჩები თავიანთ თავს აძლევდნენ დასახელებებს გვარების და საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. ადგილობრივი რუსული მოსახლეობა არასწორად უწოდებდა ოროჩებს ოროჩანებს. ოროჩების თანამედროვე ეთნონიმი ლიტერატურაში პირველად ფრანგი ზღვაოსანის ლაპერუზოს მიერ 1787 წ. იქნა შემოტანილი. ეთნონიმის ეტიმოლოგია დაკავშირებულია ტუნგუსურ სიტყვასთან ორონ – ირემი. სუფიქს –ჩი-სთან ერთიანობაში, მფლობელობის აღმნიშვნელი, სიტყვა ოროჩები შეიძლება ითარგმნოს როგორც „ირმისეული“, „ირმების მქონე“.

ოროჩები ოროჩულ ენაზე მეტყველებენ, რომელსაც აკუთვნებენ ტუნგუს-მანჯურიულ სამხრეთულ (მანჯურიულ) ქვეჯგუფს. მორფოლოგიის თვალსაზრისით კი ის ახლოა ტუნგუსურ ქვეჯგუფთან. ენა დამწერლობის გარეშეა. ახალგაზრდა თაობა მხოლოდ რუსულ ენას ფლობს. ოროჩები ჩამოყალიბდა ავტოხტონური პრიმორსკის ტომებისა და მოსული ტუნგუსების ურთიერთობის შედეგად. ნამდვილად, ანთროპოლოგიურ ურთიერთობებში ოროჩები ნივხებთან და ულჩების ნაწილთან ერთად განეკუთვნებიან უძველეს ამურ-სახალინურ ტიპს, მათში კი მოიძებნება უფრო გვიანდელი ბაიკალური ტიპი, დამახასიათებელი ტუნგუსების ნაწილისათვის. ტუნგუსურ ძლიერ გავლენაზე მეტყველებენ ენობრივი მონაცემებიც. ცნობილია, რომ ოჩორული ენა ძლიერ ახლო დგას ევენკურთან, ვიდრე ამურისპირეთის ყველა სხვა ხალხების ენები. ოჩორული ეთნოსის ჩამოყალიბებაში გარკვეული როლი ითამაშა აგრეთვე ნივხებმა, აინებმა, მონღოლური და მანჯურიული წარმოშობის ტომებმა.

19-ე ასწლეულის მეორე ნახევარში ოჩორებს ეკავა ვრცელი ტერიტორია იაპონიის ზღვის სანაპიროზე დე კასტრიდან ჩრდილოეთით მდინარე ბოტჩის სათავემდის სამხრეთით. აქ იყო ოჩორების 47 მუდმივი დასახლება (გასსა), თითოეულ მათგანში ცხოვრობდა 2-3 ოჯახობა (15-18 ადამიანი). 19-ე საუკუნის დასასრულს ოროჩები გადასახლდნენ ამურსა და ხუნგარზე. შედეგად ჩამოყალიბდა ხუთი ტერიტორიული ჯგუფი, განსხვავებულნი კულტურის განსაკუთრებულობით: ამურის, ხუნგარიის, ტუმინის, პრიმორიის (ხადინსკაის) და კოპინის.

XX საუკუნეში ოჩორების არეალი გამუდმებით იკვეცებოდა. კოლმეურნეობის და საბჭოთა მეურნეობების მშენებლობა, თვეზის მრეწველობის დაწესებულებების შექმნა ხელს უწყობდა მოსახლეობის თავმოყრას ეკონომიურ ცენტრებთან მიმდებარე ტერიტორიაზე, მოხდა სხვადასხვა ჯგუფების აღრევა. პრაქტიკულად შეწყვიტეს არსებობა ხუნგარიის, კოპპინის და ხად-დინსკის დაჯგუფებებმა.

ამჟამად ოჩორები ცხოვრობენ უმეტესწილად ხაბაროვსკის მხარის სავგავანისა და ვანინის რაიონებში. პატარა ჯგუფია კომსომოლსკის რაიონში, ცალკეული ოჩორული ოჯახები პრიმორისკის მხარეში. ოჩორების მეტად მსხვილი თემები ცხოვრობენ სოფლებში დატტა, უსკა ოჩორისკაია და სნეჟნოე, მაგრამ ისინი აქ მთლიანად უმნიშვნელონი არიან.

ასე, მაგალითად, სნეჟნეი ოროჩეიში მთლიანად 48 კაცია, უსკე ოროჩსკში 65. ცალკეულ ოჯახებად ოროჩები ცხოვრობენ სოფლებში ახალ ომმში (10კაცი) დუდში (2კაცი) სოვგავანის რაიონის ინნო კენტიევკაში (25 კაცი), დაბა ზავეტი ილიჩაში (10 კაცი), სტანიცა კენა-დაში (სამი ოჯახი) და ა.შ. ხაბაროვსკის მხარის ოროჩების თითქმის ნახევარი კონცენტრირებულია ქალაქებში ხაბაროვსკში, სოვეტსკაია გავანში (50 კაცი), კომსომოლსკ ნა ამურე, ქალაქის ტიპის დასახლება ვანინოში.

1989 წ. ოროჩების რაოდენობა განსაზღვრული იყო 915 კაცით, მაგრამ ეს აშკარად გადიდებული მონაცემებია. მათი მონაცემები გამუდმებით იზრდებოდა ეთნოსებიის არევის შედეგად სახალინელი ოროკების და ნაწილობრივ მაგადანელი ევენების, თვით დასახელება ოროკის ხარჯზე.

საფიქრებელია, რომ ოროჩებად დიდი შეცდომის გარეშე შეიძლება ჩაითვალოს ხაბაროვსკისა და პრიმორსკის მხარეებში ყველა ამ სახელის ქვეშ აღწერით დაფიქსირებულნი. საერთო ჯამში ეს არის 532 კაცი. გამორიცხული არ არის, რომ ნამდვილი ოროჩების ნაწილი ცხოვრობენ რუსეთის სხვა რეგიონებში, აგრეთვე სსრკ-ს ყოფილ რესპუბლიკებში (1989 წელს რუსეთის ფედერაციის ფარგლებს გარეთ იყო 32 ოროჩი). 1989 წ. აღწერით მათი რიცხვი არ აღემატებოდა 600 კაცს.

ნადირობა ოროჩების ძირითადი საქმიანობაა. ამ ხელობის ობიექტი იყო ტაიგის (გარეული ღორი, ლოსი, ციყვი, სიასამური) და ზღვის ცხოველები. აგრეთვე არანაკლებ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მეთევზეობა.

ოროჩების განვითარების პერსპექტივა, როგორც ეთნიკური ერთობისა XXI – საუკუნეში ოპტიმიზმის საფუძველს არ იძლევა. 60–იანი წლებში განმსაზღვრელ როლს ეთნიკურ პროცებში თამაშობს ასიმილაცია. ამ პროცესების ხასიათი და მიმართულება ჩვენ დავინახეთ ნშობლიური ენის შემცირების როლის მაგალითზე. არანაკლებ მჭერმეტყველია აგრეთვე ეს ციფრიც, ამჟამად ოროჩების ახალდაბადებულთა საერთო რაოდენობის 90% -ის მამები არიან სხვა ეროვნების წარმომადგენლები, უმეტესწილად რუსები. საჭიროებს ვაღიაროთ, რომ რამდენიმე წელში სუფთა ოროჩები (სისხლით) აღარ იქნებიან. მართალია, მიუხედავად მაღალი ასიმილაციისა, ოროჩების ეროვნული თვითშეგნება ნარჩუნდება, შენარჩუნდება კი ეს ტენდენცია მომავალში დიდხანს ამის თქმა შეუძლებელია. საეთო ჯამში შეიძლება დავასკვნათ, რომ ოროჩები როგორც ეთნიკური სისტემა უკვე არ არსებობს. არის რამოდენიმე დანაწევრებული დაჯგუფება ეთნონიმ „ოროჩებისა“, რომლებიც თავიანთ თავს იდენტიფიცირებას უკეთებენ არა იმდენად თავიანთი ეთნიკური თემისა, არამედ მხარის ყველა მკვიდრ მცირერიცხოვან ერთიანობასთან ერთად.

ახლა უფრო დაწვრილებით განვიხილოთ ოროჩული ენის მდგომარეობა. მოსახლეობის 1989 წ. აღწერით ქვეყანაში (მაშინ არსებობდა სსრკ) ირიცხებოდა 883 ოროჩი (1979 წ. 1040) ამასთან მათ შორის 17% მიუთითეს მშობლიურ ენად ოროჩული (33% 1979წ.). ყველა ოროჩი ფლობს რუსულ ენას.

არა ოფოციალური ცნობებით ოროჩების რიცხვი არ აღემატებოდა 467 კაცს. სხვაობა ოფიციალურ მონაცემებთან აიხსნება იმით, რომ ოროჩებს მიაწერდნენ სახალინის ოროკებს, პასპორტის მიხედვით ოროჩებს მიწერილნი, და შესაძლებელია სხვა ხალხების წარმომადგენლებსაც.

1959 წ. ოროჩებთან ჩასულმა ვ. ა.ა ვრონინმა და ე.პ. ლებედევამ დაითვალეს 477 ოროჩი, ამავე დროს საკავშირო აღწერის მონაცემები მიუთითებს 800. ამ მკვლევარების ვარაუდით ოროჩების რაოდენობაში შეყვანილი იყვნენ ევენების ზოგიერთი ჯგუფები, რომლებიც თავიანთ თავს ოროჩებს ან ოროჩელებს უწოდებდნენ (ავრონინი 1968, 191).

წარსულში ოროჩული ენა იყოფოდა სამ დიალექტად ტუმინური (ცენტრალური და მდინარე ტუმინის ბასეინში ყველაზე გავრცელებული), ხადინური – მდინარეებზე ხადი, უი, კოპპი, სამარგა, ხუნგარული, რომელზედაც მეტყველებდნენ მდინარე ხუნგარის ოროჩები, მდინარე ამურზე გადასახლებულნი. ხადინურმა დიალექტმა განიცადა უდეგეური ენის დიდი გავლენა, ტუმინური მიდრეკილი იყო ნანაური ენის გორინის კილოს ზეგავლენისკენ. ბოლო დრომდე მკაფიო განსაკუთრებულობა შეინარჩუნა მხოლოდ ხუნგარიულმა დიალექტმა.

ამჟამად ოჩორული ენა – როგორც სასაუბროს პრაქტიკულად აღარ იყენებს აგრეთვე უფროსი თაობაც.

უკანასკნელ წლებში გამოცემულ იქნა ოჩორული ენის სურათებიანი სიტყვარი და ზოგიერთი სასწავლო მასალა. და ზოგიერთი ენთუზიასტის სწრაფვა ამ ენის გადარჩენისთვის საკმარისი არ არის. ასეთია ოჩორელი ხალხის გენოციდის მწარე ნაყოფი.

საიტ გურაბასათვის მოამზადა ალი ბეკხანმა.

შემოკლებული თარგმანი ალ. სანდუხაძის

ნგანასანები: გადაგვარება და დეგრადაცია – ხალხთა ბედი რუსული იმპერიალიზმის უღელქვეშ

ეთნოს „ნგანასანების“ ძირითადი დასახელება წარმოსდგება ნგანასნური სიტყვა „ადამიანიდან“. შემოტანილ იქნა XX საუკუნის 30–იან წლებში სხვა ჩრდილოელი ხალხების მსგავსად, რომლებთანაც ადამიანის აღმნიშვნელი სიტყვა გაოიყენება აგრეთვე როგორც თვით დასახელება. ნგანასანებთან კი ასეთი სიტვათგამოყენება არასდროს არ იყო; ნგანასანების თვითდასახელებაა ნიაა.

ენა განეკუთვნება ურალური ენების დამოდიური შტოს ჩრდილოურ ჯგუფს.

ნგანასანების სამომთაბარეო ტრადიციული ტერიტორია არის ტაიმირის ნახევარკუნძულის შიდა რეგიონები ჩრდილოეთის საზღვრებიდან ბირრანგას მთაგრეხილის მთისწინეთამდის. XX საუკუნის 60-80-იან წლებში ნგანასანები გადასახლებულნი იქნენ სამ დასახლებაში, რომლებიც სამხრეთით მდებარეობს დოლგანის ეთნიკურ ტერიტორიაზე; – უსტავამი, ვოლოჩანკა და ნოვაია. ზოგიერთი ნგანასანი ცხოვრობს ტაიმირის ქალაქებში (დუდინსკში, ნორილსკში, ხატანგში).

რაოდენობა – 834 კაცი (2004 წ). ენას ფლობს უკანასკნელი აღწერის მონაცემებით, დაახლოებით 500 ადამიანი.

ტრადიციულად ნგანასანების მეზობლები იყვნენ ტუნდრელი ენები, დოლღანები, ევენკები. ნგანასანებისათვის დამახასიეთებელი იყო ამ ენების ცოდნა. რუსულ ენასთან ინტენსიური კონტაქტები დაიწყო მხოლოდ ომის შემდგომ პერიოდში.

ნგანასანური ენის დაყოფა მიღებულია ორ დიალექტზე – ავამური და ვადეევური. ავამურ დიალექტს ზოგჯერ კილოკავებადაც ყოფენ.

XVII საუკუნის შუახანებში ტაიმირზე მყარდება რუსული ხელისუფლება, და არსებული დოკუმეტებით შეიძლება დავადგინოთ ნათელი სურათი ნგანასანების წინაპრების განსახლებისა: ტაიმირის უკიდურეს დასავლეთით, ენების ტერიტორიის ჩრდილო აღმოსავლეთით ბინადრობდნენ კურაკები. მათგან სამხრეთით, პიასინოს ტბის რაიონში და მდინარე ავამის ზემოწელში ტიდირიდები, ტაიმირის ცენტრში – პიასიდელი სამოედები, ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთით, ტბა ტაიმირის სამხრეთით, ხეტისა და ხატანგის აუზში ხეტელი მავგები, უფრო აღმოსავლეთით – ხატანგის ქვემოწელიდან მდინარე ანაბარის შესართავამდის ანაბარელი მავგები. ამ ჯგუფების საფუძველზე XVII-XVIII საუკუნეებში ჩამოყალიბდა დასავლეთელი, ავამელი ნგანასანების ტომი, რომელთა სამომთაბარეო რაიონი XIX საუკუნეში მოიცავდა ტერიტორიებს მდინარეებიდან აგაპი და პური ტაიმორის დასავლეთში მდინარე დუდიპტის სათავემდის და მდინარე ტაიმირის შესართავამდის ნახევარკუნძულის ცენტრში.

რუსული დოკუმენტებით XVII საუკუნეში ავამელი ნგანასანების წინაპართა მეზობლად ტავგების სამხრეთით, მდინარე კოტუის აუზში და მდინარე ხეტის მარჯვენა შენაკადების ზემოწელში დაფიქსირებულია ტუნგუსური ტომის ვანიანიდრების (ვანიადების) არსებობა (1625 წლიდან). 1639-1661 წ.წ. ისინი ხშირად მოიხსენიებიან აღმოსავლეთით, მდ. ოლენიოკას აუზში მცხოვრებ ტუნგუსებთან ომებთან დაკავშირებით, ვანიადირებთან ერთად ამ ლაშქრობებში რუსი მსროლელებიც მიდიოდნენ. 1683 წელს რუსი მსროლელების კავშირი ვანიადირებთან რუსების მხრიდან თავხედობისა და აბუჩად აგდების მიზეზით დაირღვა.

XIX საუკუნის 30-ან წლებში ნგანასანებში და ტაიმირის ხალხებში გავრცელდა ეპიდემია, რამაც მათი რიცხვი ორჯერ შეამცირა. 1868 წლის აღწერით მათი რაოდენობა შეადგენდა 800 მეტ კაცს. 1926 წელს კი დაფიქსირდა 867 ნგანასანი.

1989 წლის აღწერით კი ნგანასანები იყვნენ 1262, მათ შორის 1052 მშობლიურ ენად აღიარა ნგანასანური ენა. მაგრამ ახალგაზრდა თაობაში თანდათან ეცემა მშობლიური ენის ფლობის ხარისხი.

საჭიროებს ყურადღება მივაქციოთ ნგანასანების რაოდენობის შემცირების ფაქტს 1989-2004 წლებში. გადაშენება, დეგრადაცია და გადაგვარება – ეს არის ხვედრი რუსი ოკუპანტების სისხლიანი უღლის ქვეშ მცხოვრები ხალხებისა.

დღევანდელი ვითარებიდან გამომდინარე, დარწმუნებით შეიძლება დასკვნის გაკეთება, რომ ნგანასანებს რუსეთის შემადგენლობაში მომავალი არ აქვს.

ალი ბეკხანი

სტატია ადრე გამოქვეყნდა საიტზე The Chechen Times

სელკუპები: ხალხის ტრაგედია

სელკუპების სხვადასხვა ტერიტორიული ჯგუფები სარგებლობენ საკუთარი თვითდასახელებებით, რომლებიც არ ემთხვევა მეზობელთ თვიდასახელებებს: шöльқуп, сöльқуп (ჩრდილოური ჯგუფი), чумыльқуп (ცენტრალური ჯგუფი), шöшқум, сюссогум (ობის ჯგუფი), тюйқум (გადაშენებული ჯგუფი). დასახელებები шöльқуп, сöльқуп, шöшқум, сюссогум აღნიშნავენ „ტყის კაცს“, დასახელებები чумыльқуп и тюйқум „მიწის კაცს“.

სელკუპური ენა განეკუთვნება ურალურ ენათა ოჯახის სამოდიურ შტოს. ითვლება, რომ მათი ახლობელი ნათესავებისაგან – ტუნდრელი ნენცების, ტყის ნენენცურის, ენეცურის და ნგანასანური, აგრეთვე აწ გამქრალი კამასანურისა და მატურულისაგან – სელკუპური ენა გამოიყო დაახლოებით 2 ათასი წლის წინ.

იამალო-ნენცების აო-ში ჩრდილოელი სელკუპები განსახლებულები არიან მდინარე ტაზის საშუალო და ზემო დინებებზე და მის შენაკადებზე. დასახლებებში: რატტაში, კიკკი-აკკში, ტოლკა, პუროვსკაიაში ისინი შეადგენენ მოსახლეობის უმრავლესობას. 50 სელკუპი ცხოვრობს სალეხარდში, იამალო-ნენეცების ავტონომიური ოლქის ადმინისტრაციულ ცენტრში.

კრასნოიარსკის მხარის ტურუხანის რაიონში სელკუპები განსახლებულები არიან მდინარე ენისეის საშუალო დინებაში. სოფელ ფარკოვოში ისინი შეადგენენ უმრავლესობას. ენისეის დასახლებებში ისინი ცხოვრობენ კეტებს შორის. რამოდენიმე სელკუპი ცხოვრობს დასახლება კელოლოგში ელოგუოზე, ენისეის მარცხენა შენაკადზე.

ტომსკის ოლქში სამხრეთელი სელკუპები ცხოვრობენ მდინარე ობის და მისი შენაკადების კეტის, ტიმის, პარაბელისა და ვასიუგანის დინებებზე. ისინი ცხოვრობენ 50 დასახლებაში და შეადგენენ მოსახლეობის 1-5%. ერთადერთ დასახლება ოზერნოში ცხოვრობს 62 სელკუპი, მოსახლეობის 68%. სელკუპები ორ სხვა დასახლებაში – ივანკინოსა (52 მცხოვრები) და ნოვოსონდროვო (12) შეადგენენ მოსახლეობის მესამედს. საკმაოდ დიდი ჯგუფი ცხოვრობს დასახლება ნაპასში (92) მოსახლეობის 22%. 30% ცხოვრობს დასახლებებში კოლლაშევოში, კედეროვოში, ტომსკის საოლქო ცენტრში.

სსრ კავშირში 1989 წელს ეთნიკური ჯგუფის რაოდენობა შეადგენდა 3612 კაცს (3564 რუსეთში). 2002 წლის აღწერით 4249. ჩვენი შეფასებით კი, მასალებზე დაყრდნობით, რომელიც იკვლეოდა 1996-2002 წლებში, მათი რაოდენობა შეადგენს ოფიციალური მონაცემების მესამედზე ნაკლებს – 600 კაცს. ოფიციალური მონაცემები კი ხელოვნურად არის გაზრდილი.

ციმბირის რუსეთთან მიერთების დროიდან სელკუპებს ეკავათ ტერიტორია ჩრდილოეთით შუა ობიდან და მის შენაკად ტიმიდან სამხრეთით მდინარე ჩულიმამდის. პირველ წინააღმდეგობას კაზაკურ რაზმებს უწევდა სელკუპების ტომობრივი გაერთიანება – „პეგაია ორდა“. ობისპირეთის მიწებისა და მათი მოსახლეობის დაპყრობა დასრულდა XVI-XVII საუკუნეებში. XVII საუკუნი პირველ ნახევარში სელკუპების რაოდენობა ოთხ ციმბირულ მაზრებში იყო 2 700, 300, 1 500, 1000 – სულ 5 500 კაცი.

XIX საუკუნის ბოლოს, მიუხედავად ასიმილაციური პოლიტიკისა და მიგრაციისა სელკუპების რაოდენობა შეადგენდა 4 000 კაცს.
ჩრდილოელი სელკუპები XIX საუკუნის ბოლოსთვის შეადგენდნენ 800 კაცს.
დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ სელკუპებს, ისევე როგორც სხვა ხალხებს, რუსეთის შემადგენლობაში მომავალი არ აქვს, მხოლოდ რუსი ოკუპანტების უღლისაგან განთავისუფლება მისცემს მას თვითგადარჩენის იმედს.

ალი ბეკხანი

სტატია ადრე გამოქვეყნდა საიტზე The Chechen Times

შემოკლებული თარგმანი ალ. სანდუხაძის

ოროკები: მწარე ბედი თითქმის გამქრალი ხალხისა

თვითდასახელება ულტა, უილტა, ოლჩა, ოლა „ირემი“. ოროკებს უწოდებდნენ ასევე ოროჩებსა და ულჩის. სხვა დასახელება ნანები, როგორც პრიმოიის მთელ რიგ სხვა ხალხებს. ადგილობრივი რუსები მათ უწოდებდენენ ოროჩანებს. რუსეთის მოსახლეობის 2002 წლის აღწერით ულტა (ოროკები) (მათ მიეწერათ აგრეთვე ყველა, ვინც თავის თავი განსაზღვრა როგორც „ოროჩი ულტა ენით“, ოროჩიონი ულტა ენით, „უილტა“, „ულტა“ „ულჩა ულტა ენით“) აღინიშნა 346 კაცით, მათ შორის 201 ქალაქელია და 145 სოფლის მკვიდრი. 64 (18,5%) მიუთითა, რომ ფლობს მშობლიურ ენას, მაგრამ პოსტსაბჭოური სიტუაციიდან ეს რეალური არ არის, მშობლიურ ენას სრულყოფილად ფლობს მხოლოდ 10 კაცი.
ანთროპოლოგიურად ოროკები განისაზღვრებიან როგორც ჩრდილოაზიური რასის ბაიკალის ანთროპოლოგიური ტიპის ტიპიური წარმომადგენლები. ოროჩების გვერდით ისინი ყველაზე ახლობლები არიან ევენკებთან და ნეგიდალებთან, ვიდრე ამურის სხვა ხალხებთან. ოროკების ენა განეკუთვნება ტუნგუსურ-მანჯურიული ენების სამხრეთულ (მანჯურიულ) ქვეჯგუფს. ოროკები განეკუთვნებიან ტუნგუსურ-მანჯურიულ ერთობას, ერთი მოსაზრების თანახმად, არიან ულუჩების ლოკალური ქვედანაყოფი, წარმოშობილნი მეირმე ევენკებისაგან, რომელთაც ამურზე ირმები დაკარგეს. ოროკები, გადასახლდნენ სახალინზე და შეინარჩუნეს მეირმეობა. ოროკების ენაც გარდაუვალი გაქრობის წინაშე დგას, გამოსავალი ერთია, რუსეთის იმპერიული სახელმწიფოს დაშლა.

ალი ბეკხანი

სტატია ადრე გამოქვეყნდა საიტზე The Chechen Times

შემოკლებული თარგმანი ალ. სანდუხაძის

იუგები: იმედის გარეშე

იუგები (თვითდასახელება იუგინ, იუგანები) – ენისეის საშუალო დინების მკვიდრი ხალხი. ბინადრობენ კეტებს შორის კრასნოიარსკის მხარის ტურუხანის რაიონში. ადრე ცხოვრობდნენ მდინარე დუბჩესზე ტურუხანის რაიონში და მდინარე სიმზე ენისეისკის რაიონში, აგრეთვე რუსულ სოფლებში ვოროგოვოსა და იარცევოში ენისეიზე.
რუსები მათ უწოდებდნენ დიუკანებს, XVIII და XIX საუკუნეებში – ოსტიაკებს. რევოლუციის შემდებ იუგები მიწერილ იქნენ კეტებზე. 2002 წლის აღწერით რუსეთში იყო 19 იუგი, რაც გაზრდილი ციფრია. კრასნოიარსკის რაიონში დაფიქსირებულია მხოლოდ 3 იუგი – სწორედ ისინი ითვლებიან უკანასკნელ იუგებად პლანეტაზე. წინარე აღწერებში იუგები არ გამოყოფილან და ითვლებოდნენ როგორც კეტები.
იუგების ენა მიეკუთვნება ენისეის ენათა ოჯახს, ახლოა კეტურთან. ენა არ შემონახულა. იუგების შთამომავლები საუბრობენ კეტურად და რუსულად. მეცნიერული კვლევების შედეგად დადგინდა, რომ დარჩა მხოლოდ ორი ადამიანი, რომელიც სხვადასხვა ხარისხში ფლობს მშობლიურ ენას.
სისხლიანი რუსმა კოლონიზატორებმა უკვე დიდი ხანია დაღუპეს ისეთი ენისეური ხალხები, იუგებისა და კეტების მონათესავენი, როგორებიც არიან არინები, ასსანები, კოტტები და პუმპოკოლები. ახლა იუგების რიგი მოვიდა.
ენისეური ენები XVIII საუკუნეში არ გამქრალან უკვალოდ. მასალები ამ ენების შესახებ ჩვენამდის მოვიდა გერმანულ ენისეური ან ლათინურ ენისეური ლექსიკონების სახით, რომლებიც შედგენილია XVIII საუკუნის მკვლევარების (დ. გ. მესსერშმიდტის, პ. ი. შტრალენბერგის, გ.ფ. მილლერის, პ. ს. პალლასის) მიერ, რომლებიც ციმბირში თავიანთი მოგზაურობის დროს მუშაობდნენ ენისეელებს შორის. დღევანდელ დღეს ეს მასალები გახდა მეცნიერების საკუთრება ა. პ. დულზონის განმაზოგადოებელი პუბლიკაციის წყალობით. კოტტური ენის შესახებ ფასდაუდებელი მასალები მოაგროვა და გამოაქვეყნა XIX საუკუნის შუახანებში მ. ა. კასტრენმა. როგორც ვხედავთ, ინფორმაცია ამ ხალხების და რუსი იმპერიალისტების ბოროტმოქმედებების შესახებ ჩვენს დრომდის მოვიდა უცხოელი მეცნიერებისა და მკვლევარების ძალისხმევის წყალობით, მაგრამ არა რუსების, თუმც მათ სურთ მთელს ქვეყანას მოჰფინონ იმის შესახებ, როგორ მიჰქონდათ ციმბირის ხალხებში პროგრესი და განათლება…
ზემოთ გადმოცემული ფაქტებიდან, შესაძლებელია დასკვნის გამოტანა, რომ იუგებს წართმეული აქვთ ყოველგვარი იმედი და სრული განადგურება და ასიმილაცია არის მათი ხვედრი, რაშიც პასუხისმგებელია სისხლიანი რუსული იმპერიალიზმი.

ალი ბეკხანი

სტატია ადრე გამოქვეყნდა საიტზე The Chechen Times

შემოკლებული თარგმანი ალ. სანდუხაძის

კეტები: გადაშენების ზღვარზე

კეტები – ჩრდილოეთ ციმბირის ერთ-ერთი ყველაზე მცირერიცხოვანი ხალხი. 2002 წლის აღწერით ხალხის რაოდენობა 1494 კაცი.
კეტები ძირითადად ცხოვრობენ კრასნოიარსკის მხარის ტურუხანის რაიონში.
ამჟამად ხელისუფლება ანხორციელებს პოლიტიკას, მიმართულს იქით, რომ ეს ხალხი გადაასახლონ თავისი ისტორიული მიწიდან. სწორედ ამიტომ გააუქმეს სკოლა ბაკლანიხის დასახლების ტერიტორიაზე, კეტების უდიდეს ცენტრში, შეწყვეტილია ელექტრო ენერგიის და წყლის მიწოდება, და ა.შ. არსებობს ინფორმაცია, რომ რაიონული ხელმძღვანელობა წინ ეღობება ამ დასახლებაში ახალი მცხოვრებლების ჩაწერას. რათა გადარჩნენ, ადგილობრივი მაცხოვრებლები დაუბრუნდნენ ძველ ტრადიციებს ხელოსნობაში, ცხოვრების წესს და გააკეტეს შრომისა და სანადირო იარაღები.
სახელწოდება კეტები მომდინარეობს სიტყვა კეტ-იდან – ადამიანი. ის რუსულ ენაში დამკვიდრდა XX-ს. 20-იან წლებში. აქამდე კეტები ცნობილი იხვნენ როგორც ოსტიაკები „ენისეის ოსტიაკები“, „ენისეიელები“. თანამედროვე კეტების წინაპრები ეტყობა ბრინჯაოს ხანაში ჩამოყალიბდნენ ობისა და ენისეის შუამდინარეთის სამხრეთით ევროპეიდებისა და მონგოლოიდების აღრევის შედეგად. მოგვიანებით (I ათასწლეული ა. წ.) ისინი ურთიერთობებს ამყარებენ თურქულ, სამოიდურ და ურალურენოვან მოსახლეობასთან. ცნობილია სამი ლოკალური გვაროვნული ჯგუფი – ზემშაკები, ბოგედენები, და ინბაკები.
კეტური ენა იზოლირებული ენაა და არ შედის ჩრდილოეთ აზიის არცერთ ენობრივ ჯგუფში. უკანასკნელი დროის ლინგვისტიკური გამოკვლევები სულ უფრო ხშირად აქცევენ ყურადღებას კეტური ენის აგებულების ძირითადი პრინციპების საერთო ნიშნებს ზოგიერთი კავკასიელი მთიელების, ბასკებისა და ჩრდილოამერიკული ინდიელების ენებთან. კეტური ენა იყოფა იმბატურ და სიმის დიალექტებად, რომლებიც ურთიერთისაგან ძლიერ განსხვავდება ფონეტიკით, მორფოლოგიითა და ლექსიკით. დამწერლობა შემუშავებულია რუსული გრაფიკით.
მოსახლეობის აღწერის მონაცემები აფიქსირებენ კეტების გამუდმებულ კლებადობას, კეტურ ენას მშობლიურად თვლიდნენ: 1970 წ. 74,9%, 1979 წ. 60,2% და ბოლოს 1989 წ. 48,8% (48,3% ყოფილი სსრკს კეტები). 1991-1992 წ. ვ. პ. კრივონოგოვის მიერ ჩატარებულმა გამოკვლევებმა კიდევ უფრო მოკრძალებული ციფრი მოგვცა – 35%. დღეს კეტური მოსახლეობის 15% -ღა ფლობს მშობლიურ ენას და ისიც უფროსი თაობის წარმომადგენლები.
კეტური ენა კეტების დასახლებების სკოლებში ისწავლება დაწყებით კლასებში და ზოგიერთ უფროს კლასში ფაკულტატურად.
კეტების ისტორია ინახავს მრავალ საიდუმლოსა და გამოცანას. აგრეთვე არის საფუძველი, რომ ვილაპარაკოთ რუსი ოკუპანტების მიმართ კეტების წინააღმდეგობის გაწევის შესახებ. ზოგიერთი მონაცემის თანახმად, კეტების რაზმები შედიოდნენ პეგას ორდის შემადგენლობაში, რომელიც მძაფრ წინააღმდეგობას უწევდა რუს დამპყრობლებს. ოფიციალურად ითვლება, რომ კეტები საბოლოოდ დამორჩილებულნი იყვნენ 1607 წელს. მრავალი წლის მანძილზე ისინი არ ურთიერთობდნენ რუსებთან, თუ არ ჩავთვლით ბეგარის გადახდას. ყველაზე დიდი დანაკლისი მათმა კულტურამ განიცადა საბჭოთა ხელისუფლების წლებში.

რუსეთის ფედერაციის დღევანდელი დანაშაულებრივი რეჟიმი ცდილობს საბოლოოდ გაუსწორდეს კეტებს. სამწუხარო ფაქტია ის, რომ კეტებს არ გააჩნიათ ორგანიზებული ბრძოლის გამოცდილება, მათში არ არსებობს არავითარი ორგანიზაცია და საზოგადოება. ერთადერთი სამოღვაწეო სარბიელი ენთუზიასტებისა არის მშობლიური ენის შენარჩუნებისათვის ბრძოლა, მაგრამ ამ მხრივაც სიტუაცია მეტად დამაღონებელია.

ალი ბეკხანი

სტატია ადრე გამოქვეყნდა საიტზე The Chechen Times

შემოკლებული თარგმანი ალ. სანდუხაძის

ულჩები: ჩაგრული ხალხის საავალაო სინამდვილე

ულჩები – ხაბაროვსკის მხარის მკვიდრი მოსახლეობა. თვითდასახელება ნანები („ადგილობრივი მცხოვრები“), ძველი სახელწოდება მანგუნები. ამ სახელწოდებით ულჩები პირველად მოხსენიებულნი იყვნენ ნეველსკის ამურის ექსპედიციის მონაწილეთა ლიტერატურაში. მანგუ – სახელია მდინარე ამურისა ამურისპირეთის ტუნგუსური ხალხების ენებზე, სწორედ აქედანაა – მანგუნები (ამურელები). XX ს. 30-იანი წლების დასაწყისში როდესაც წყდებოდა ჩრდილოელი ხალხების სახელდების საკითხი მათი თვითშეგნების საფუძველზე, ყოფილი მანგუნებისათვის, რომლებიც თავიანთ თავს ნანებს უწოდებდნენ, მიღებულ იქნა ეთნონიმი ულჩები, რამდენადაც თვითსახელდებით ნანაები წოდებულ იქნენ ნანაელებად. დროთა განმავლობაში ეთნონიმი ულჩები იქცა ხალხის თვითდასახელებად.
მეტყველებენ ულჩურ ენაზე, რომელიც 30-იან წლებში ითვლებოდა ნანაური ენის დიალექტად. ამირისპირეთის სხვა ხალხების ენებთან ერთად ულჩური ენა მიეკუთვნება ტუნგუსურ-მანჯურიულ ენობრივ ჯგუფს, ამასთანავე ის ძალზედ ახლოს დგას ტუნგუსურთან, ვიდრე მანჯურიულთან. თანამედროვე ულჩურ ენაში არსებობს ატაიური ენების ნარჩენები.
ულჩების ეთნიკური ძვრები გადადიან უძველეს დროში. არქეოლოგიური მასალები მოწმობენ, რომ თანამედროვე ულჩების კულტურაში შეინიშნება პარალელები ძველი ტომების კულტურებთან, რომლებიც ამ ტერიტორიაზე ჯერ კიდევ მეზეოლითში მოსახლეობდნენ. გვიანდელ მეზეოლითში მოსახლეობამ განიცადა სამხრეთიდან უცნობი მოსულების გავლენა (III ათასწლეული ჩვენს ერამდის), აგრეთვე დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან (ტუნგუსები, თურქულ და მონღოლურ ენოვანი ჯგუფები). ხანგრძლივი ურთიერთობების პროცესში, მათ შორის შერეული ქორწინებების, ქვემო ამურის აუზში ჩამოყალიბდნენ ულჩები როგორც ეთნოსი. მათ შემადგენლობაში შევიდნენ სხვადასხვა ეთნიკური ელემენტები – ნანაური, ნივხური, მანჯურიული, ნეგიდალური, ევენკური, აინური და სხვა. ყოველმა მათგანმა ძალზედ შესამჩნევი კვალი დასტოვა ულჩების გვაროვნულ შემადგენლობაში, მათ ენაში, მეურნეობაში, მატერიალურ და სულიერ კულტურაში.
რუსების პირველი ცნობები ულჩების შესახებ განეკუთვნება XVII ს. რუსი კაზაკი დამპყრობლების „ჩანაწერებში“ ისინი მოხსენიებულნი არიან სახელწოდებით – ნგატკები და ლონკები. უკანასკნელი ეთნონიმი, როგორც გვიან გაირკვა იყო ულჩების ერთი თემის დასახელება. რუსი ოკუპანტების მიერ ამურისპირეთის სისხლიანმა დაპყრობამ XIX ს. შუახანებში ულჩები აქცია რუსეთის ქვეშევრდომებად. იწყება ამურისპირეთის კოლონიზაცია გადმოსახლებული გლეხებით. ულჩების ტერიტორიაზე აღმოცენდებიან რუსული სოფლები ბოგოდორსკოე, მიხაილოვსკოე, ირკუტსკოე.
1897 წ. 39 დასახლებაში, განლაგებული ამურზე ჩრდილოეთიდან – ადიდან და კულგიდან სამხრეთით უხტამდის ცხოვრობდა 1455 ულჩი. მათი განსახლების ტერიტორია ამ დროიდან მცირედ შეიცვალა. მოხდა მხოლოდ მოსახლეობის დასახლებულ პუნქტებში თავმოყრა. ულჩების უმრავლესობა (84,2%) ცხოვრობს ხაბაროვსკის მხარის ულჩის რაიონში (2028 კაცი). ულჩები ცხოვრობენ აგრეთვე ქალაქებში ხაბაროვსკში (207 კაცი), კომსომოლსკ ნა ამურეში (133 კაცი), ნიკოლაევსკში (114 კაცი) და ნანაელთა რაიონებში. 1989 წლის აღწერით სსრკ-ში ცხოვრობდა 3233 ულჩი, მათ შორის რუსეთში 3173 კაცი.
ეთნოკულტურულ პრობლემებს შორის, რომელიც შეშფოთებას იწვევს, პირველ ადგილზე, უპირობოდ, არის ენის პრობლება. დღევანდელ დღეს ეჩურ ენას ფლობს (უფრო სწორად, თვლის მას მშობლიურად) მხოლოდ 37,5 %. გავლენა იქონია აგრეთვე ულჩების გადასახლებამ რუსულ ენოვან გარემოში და ბავშვების საინტერნატო აღზრდამ. 30-იან წლებში, როდესაც ჩრდილოელი ხალხებისათვის ანბანები იქმნებოდა, მაშინ ულჩური ენისთვის ის არ შექმნილა. ულჩური ენა ითვლებოდა ნანაურის დიალექტად. ამ მიზეზის გამო მას სკოლებში არ სწავლობდნენ (ცალკეულ სკოლებში სწავლება მიმდინარეობდა ნანურის სახელმძღვანელოებით), მასზედ არ გამოიცემოდა სახელმძღვანელო ლიტერატურა, არ წარმოებდა ლინგვისტური კვლევები. ულჩური მწერლობის შექმნა დაიწყო 70-იან წლებში რუსული გრაფიკის საფუძველზე. რაიონულ გაზეთში გამოჩნდა ფურცელი ულჩურ ენაზე, გორცევის სახელობის სასწავლებელში ისწავლება ულჩური ენა. მაგრამ მდგომარეობა მაინც საავალალოა. არსებული მდგომარეობიდან გამოსავალი ერთია, სანამ არ დაინგრევა რუსული დამნაშავური რეჟიმი, სანამ არ დასრულდება მხარის რუსული ოკუპაცია, მანამ ულჩები, როგორც რეგიონის სხვა ხალხები, დარწმუნებულნი არ იქნებიან თავიანთ მომავალში.

მოამზადა ალი ბეკხანმა
შემოკლებული თარგმანი რუსულიდან ალ. სანდუხაძის
ნეგიდალები: გადაშენების ზღვარზე

ნეგიდალები (ნეგიდალ – „ნაპირის“, სანაპიროს“, თვითდასახელება ელკან ბეიენინ – „ადგილობრივი ხალხი“) – მცირერიცხოვანი ხალხი ამირისპირეთში. რაოდენობა 2002 წლის მოსახლეობის აღწერის თანახმად 527 კაცი.
ტერიტორიულად იყოფიან „მაღლობისა და „ვაკის“ ნეგიდალებათ, გააჩნიათ ლოკალური თავისებურებები კულტურაში, ყოფასა და ენაში. ნეგიდალების ძირითადი საქმიანობა იყო თევზჭერა, მეორეხარისხოვანი – ნადირობა. ეწეოდნენ დამკვიდრებულ ცხოვრებას. ჰქონდათ საზამთრო და საზაფხულო საცხოვრებელი სადგომები. ვაკელებისათვის სატრანსპორტო ცხოველი იყო ძაღლი. ზეგნელებისათვის – ირემი. ტანისამოსს და ფეხსაცმელს კერავდნენ თევზის ტყავისაგან და ცხოველთა ბეწვისაგან, მოგვიანებით მანჯურიული, ჩინური და რუსული ქსოვილებისაგან.
რელიგიურად ისინი იყვნენ ანიმისტები, განვითარებული შამანიზმით, რომელთა გადმონაშთები დღემდისაც შემორჩათ.
რუსები მათს პირველად შეხვდნენ XVII საუკუნეში. მჭიდრო კონტაქტები დაიწყო XIX საუკუნის შუახანებიდან, რაც წამსვე აისახა ამ პატარა ხალხზე.
საბჭოთა პერიოდში ნეგიდალები რუსებთან ერთად გააერთიანეს კოლმეურნეობებში, სწარაფი ასიმილაციის და ეკონომიური ექსპლუატაციის გაძლიერების მიზნით.
ენა შემონახულია მხოლოდ საყოფაცხოვრებო სფეროში, ძირითადად უფროსი თაობის ადამიანებში. ყველა ნეგიდალი ფლობს რუსულ ენას. უკანასკნელი მონაცემებით მხოლოდ 150 ნეგიდალი ფლობს სხვადასხვა დონეზე მშობლიურ ენას.
ნეგიდალებისა და მათი საავალალო მდგომარეობის შესახებ საინფორმაციო საშუალებებში არ არის რაიმე მასალები. ამიტომ შეიძლება დავასკვნათ ასეთი რამ: „ეს არის ხალხი, რომელიც პრაქტიკულად უცნობია. იწოდებიან ისინი ნეგიდალებად…
ჩვენ ვხედავთ ცალსახად, რო ცარიზმმა დაიწყო ამ ხალხების მიწების კოლონიზაცია, მათი დამონების პროცესი, რომელიც ხშირად მიმდინარეობდა სისხლიან შეჯახებებსა და ომებში. საბჭოთა ხელისუფლებამ გაანადგურა მათი არსებობის ფესვები და განახორციელა მათ ენებზე ფართო მასშტაბიანი შეტევა, ხოლო მწერლობის შექმნა რუსული გრაფიკით ეს არის მხოლოდ შირმა.
ნეგიდალები, ისევე როგორც სხვა ხალხები გარდაუვალი დაღუპვის პირას დგანან.

ალი ბეკხანი
შემოკლებული თარგმანი ალ.სანდუხაძის

იბერიანა

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s