ქართველი ოფიცრების პოლონურ ჯარში სამსახურის ისტორია

კავკასიელი ემიგრანტების პოლონურ ჯარში სამსახური პოლონური არმიის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად ცნობილი საკითხია. ომებს შორის პერიოდში პოლონურ ჯარში ასამდე მარტო საქართველოს მოქალაქე მსახურობდა. სტანისლავ მაჩეკის მოხსენების თანახმად, უკვე 1918 წელს ლვოვის მაშველთა შორის ქართველი პოდხორონჟიც იყო, ხოლო პრაქტიკულად კი მისი თანამემამულენი სექტემბრის კამპანიაში ბრძოლების ბოლომდე მონაწილეობდნენ და თავიანთი პოლონელი ამხანაგების ბედს იზიარებდნენ.

1921 წელს, ბოლშევიკების მიერ საქართველოს დაპყრობის შემდეგ, კონსტანტინოპოლში აღმოჩენილი 700-კაციანი ემიგრაციის მნიშვნელოვან ნაწილს სხვადასხვა წოდების სამხედროები წარმოადგენდნენ. პრეზიდენტ ჟორდანიას მთავრობამ, სურდა რა შეიარაღებული ძალების შესაქმნელად ყოველ მიზეზს გარეშე შეენარჩუნებინა კადრები და ამასთან ერთად, ცდილობდა რა გადაეჭრა ძალიან მძიმე მატერიალური სიტუაცია, რომელშიც ემიგრანტები აღმოჩნდნენ, დახმარების თხოვნით მიმართა მეგობარ ქვეყნებს. ფრანგები დათანხმდნენ მხოლოდ თხუთმეტი ქართველი ოფიცრის უცხოელთა ლეგიონში მიღებას; საბერძნეთმაც მიიღო თავის სკოლებში დაახლოებით ამავე რაოდენობის ქართველი იუნკერი.

ქართველებმა გადაწყვიტეს, დახმარება პოლონელებისათვისაც ეთხოვათ. მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა როგორც კონსტანტინოპოლში, პოლონეთის დიპლომატიურ წარმომადგენლობაში, ასევე ვარშავაში, უშუალოდ ხელისუფლებასთან. რა თქმა უნდა, გადაწყვეტილებანი ამ საქმეში მიიღებოდა უმაღლეს დონეზე და გადამწყვეტი ხმა, სავარაუდოა, რომ სახელმწიფოს მეთაურს იოზეფ პილსუდსკის ეკუთვნოდა. რამდენადაც ქართული ემიგრაციისთვის დახმარებაზე თანხმობა კარგად თავსდებოდა პილსუდსკის აღმოსავლური პოლიტიკის კონცეფციაში, მისი გადაწყვეტილება მხოლოდ ერთი შეიძლებოდა ყოფილიყო – ქართველების წინადადებით სარგებლობა.

ქართველებს ყველაზე მეტად აინტერესებდათ, რომ პირველ რიგში, კონსტანტინოპოლთან ბანაკში მყოფი თავისი ოცდახუთი იუნკერი ვარშავის პოდხორონჟთა სკოლაში ჩაერიცხათ. კონსტანტინოპოლში, პოლონეთის წარმომადგენლობასთან ამ თემაზე მოლაპარაკებებში ემიგრაციულ ხელისუფლებას წარმოადგენდა შინაგან საქმეთა მინისტრი ნოე რამიშვილი და გენერალური შტაბის უფროსი დივ. გენ. ალექსანდრე ზაქარიაძე. 1921 წლის 1 სექტემბერს გენერალური შტაბის უფროსის მოვალეობის შემსრულებელი გენ. ვლადისლავ სიკორსკიმ თანხმობა განაცხადა ოცდახუთი ქართველის ვარშავის პოდხორონჟთა სკოლაში მიღებაზე. პოლონური მხარისთვის ამ აქციას ჰქონდა წვრთნაში დროებითი დახმარების ხასიათი და მხედველობაში არც კი მიიღებოდა პოლონურ ჯარში მათი მომავალი სავარაუდო სამსახური.

1921 წლის დეკემბერში ოცდაოთხმა ქართველმა სწავლა დაიწყო. სასწავლებლის მიზანი იყო ათთვიანი კურსის განმავლობაში პოდხორონჟების უშუალოდ ცალკეულ ოფიცერთა სკოლებში სასწავლებლად მომზადება. სასწავლო წელი იწყებოდა სექტემბრის დასაწყისში, ასე რომ ქართველები დაგვიანებით შეუერთდნენ თავიანთ პოლონელ ამხანაგებს, რაც მათგან განსაკუთრებული ინტენსიობით მეცადინეობას მოითხოვდა. კავკასიიდან ჩამოსულებს განსაკუთრებულ სიძნელეს პოლონური ენა უქმნიდა. კარგად ესმოდა რა ეს პრობლემა, პოლონეთის მთავრობამ ქართველებს დაუნიშნა მასწავლებლები, რომელთა ამოცანა იყო უმოკლეს დროში ესწავლებინათ მათთვის ეს ენა. ვარშავაში მოსწავლე პოდხორონჟებს, უკვე შემდეგსავე წელს, დაემატა ოცდაორი თანამემამულე, რომელთა უმეტესობა საბერძნეთის რევოლუციის შედეგად გაუქმებული ათენის პოდხორუნჟთა სკოლის მსმენელი იყო. ამ პერიოდში ვარშავის პოდხორონჟთა სკოლის მსმენელთა დაახლოებით 10%-ს ქართველები შეადგენდნენ.

ვარშავის პოდხორონჟთა სკოლის კურსდამთავრებულნი სწავლას აგრძელებდნენ ჯარის ცალკეული სახეობების ოფიცერთა სკოლებში. მათდამი მოპყრობა ზუსტად ისეთივე იყო, როგორც მათი პოლონელი ამხანაგებისადმი. პოლონელი პოდხორონჟების მიერ გულთბილად მიღებული ქართველები მალე გაშინაურდნენ. ისინი ყველაზე მეტნი იყვნენ ფეხოსანთა საოფიცრო სასწავლებელში, რომლის დამთავრების შემდეგ 1923 და 1925 წლებში მათ პოდპორუჩნიკის წოდებები მიანიჭეს (მათი რაოდენობა შესაბამისად იყო რვა და ცხრა).

გრუჯონძში, კავალერიის საოფიცრო სასწავლებელში, 1923 წლის ნოემბერში ორმოცდათხუთმეტ ახლად წოდებამინიჭებულებს შორის შვიდი ქართველი იყო. ამ სკოლის შემდეგი გამოშვება 1925 წლის 1 ივლისს შედგა და აქაც ოცდაცამეტ კურსდამთავრებულს შორის სამი ქართველი იყო. 1926 წელს კავალერიის პოდპორუჩნიკის წოდება მიენიჭა ამ სკოლის კურსდამთავრებულს – ფარნაოზ ნაცვლიშვილს. გრუჯონძში სწავლის დროს ქართველებმა საუკეთესო ცხენოსნებისა და გამოცდილი მოფარიკავეების სახელი დაიმსახურეს.

არტილერიის საოფიცრო სკოლის პირველი ორი გამოშვებისას ოფიცრის პირველი წოდებები ქართველ პოდხორონჟებსაც მიენიჭათ – 1924 წლის 1 ოქტომბერს სამი პოდპორუჩნიკი და კიდევ შვიდი – შემდეგი წლის 4 ოქტომბერს. საშუალოდ ამ პერიოდის ტორუნის სასწავლებლის კურსდამთავრებული ყოველი მე-20 ოფიცერი ეროვნებით ქართველი იყო.

ორად ორი ქართველი აღმოჩნდა 1923 წლიდან მომქმედ ვარშავის საოფიცრო საინჟინრო სასწავლებელში და კიდევ ერთმა დაიწყო სწავლა ტორუნის ოფიცერთა სამხედრო საზღვაო სასწავლებელში. პოდხორონჟ ვიქტორ ლომიძეს საზღვაო პოდპორუჩნიკის წოდება მიენიჭა 1925 წლის 29 ოქტომბერს, ამ სასწავლებლის პირველი გამოშვების დროს. მრავალი წლის განმავლობაში რჩებოდა იგი ამ სასწავლებლის ერთადერთ ქართველ კურსდამთავრებულად. საზღვაო სასწავლებელში მხოლოდ 1935 წელს გამოჩნდა შემდეგი ქართველი – პოდხორონჟი გიორგი თუმანიშვილი. უფროსი მეგობრისგან განსხვავებით, იგი არასოდეს ყოფილა ტფილისის იუნკერთა სკოლის მსმენელი, რადგან იგი დაიბადა 1916 წელს, ხოლო საქართველო დატოვა 1921 წელს, საქართველოს მთავრობისა და არმიის ევაკუაციის შემდეგ.

ქართველები, როგორც პოლონური საოფიცრო სასწავლებლების თავისუფალი მსმენელები, პოლონური არმიის შემადგენლობაში არ შედიოდნენ. მათი საკითხის ასეთი გადაწყვეტა ალბათ იმით იყო გამოწვეული, რომ თავდაპირველად საერთოდ არ განიხილებოდა მათი პოლონეთის არმიაში მიღების შესაძლებლობა. გარდა ამისა, არ არსებობდა საკითხის სამართლებრივი გადაწყვეტა, რომლის საფუძველზე უცხოელს ექნებოდა ასეთი სამსახურის შესაძლებლობა. მხოლოდ მათი სწავლის პერიოდში შეიცვალა პოლონეთის ხელისუფლების დამოკიდებულება, რამაც შესაძლებელი გახადა ამ საკითხის რეგულირება. ქართველი პოდხორონჟები სათანადო კონტრაქტის დადების შემდეგ იწყებდნენ პოლონეთის არმიაში სამსახურს. ეს შესაძლებელი იყო მათ მიერ ოფიცრის პირველი – პოდპორუჩნიკის წოდების მიღების შემდეგ.

ქართველებისთვის ამ სიტუაციაში უმთავრესი იყო, პოლონეთის მხარეს თანხმობა განეცხადებინა არა მხოლოდ ქართველი ოფიცრების მომზადებაზე, არამედ ასევე პოლონურ არმიაში მათ შემდგომ სამსახურზეც. მილიტარულ ასპექტში ქართველებთან თანამშრომლობის ყველა საკითხი თავს იყრიდა სამხედრო საქმეთა სამინისტროში, სადაც გადამწყვეტი ხმა ისევ და ისევ მარშალ იოზეფ პილსუდსკის ეკუთნოდა. გადაწყვეტილება ქართველი სამხედროების პოლონეთის არმიაში მიღების შესახებ ხელმოწერილი იქნა იმდროინდელი სამხედრო საქმეთა მინისტრის გენ. კაჟიმიერჟ სოსნკოვსკის მიერ. გადაწყდა, რომ ამ ოფიცრების სწავლების, მათი პოლონეთში ყოფნის რეგულირება და ასევე მათი მიწერილობის საკითხი გენერალური შტაბის || განყოფილების (სამხედრო დაზვერვა) დაქვემდებარებაში იქნებოდა.

კონსტანტინოპოლში შეიქმნა უმაღლესი ჩინის ქართველი ოფიცრებისგან შემდგარი სპეციალური კომისია, რომლის ერთ-ერთი წევრი იყო პოლ. კიკვიძე და რომელსაც უნდა შეერჩია პოლონეთში გასაგზავნი ოფიცრები. საფიქრებელია, რომ პოლონეთში მოსამზადებლად შერჩეულ ოფიცერთა სიას დასამტკიცებლად პოლონელებს წარუდგენდნენ.

1922 წლის სექტემბერში ვარშავაში ჩამოვიდა ქართველი ოფიცრების პირველი ჯგუფი: სამი გენერალი, ერთი პოლკოვნიკი, ოთხი კაპიტანი. ისინი გადამზადებაზე გააგზავნეს რემბერტოვში არსებულ არმიის მომზადების ექსპერიმენტალურ ცენტრში. მიღებულნი იქნენ მათი წოდებისდა მიხედვით: გენერლები და პოლკოვნიკი – ფეხოსანთა პოლკის მეთაურთა კურსებზე, ხოლო კაპიტნები – ფეხოსანთა ბატალიონის მეთაურთა მომზადების კურსზე.

ქართველების მორიგი ჯგუფები 1922 წლის შემოდგომაზე ჩამოვიდნენ. ეს ოფიცრები ყველანი, მათი წოდებების მიუხედავად, გააგზავნეს ბიდგოშჩში, ოფიცერთა სასწავლებელში, რომელიც მათ შემთხვევაში იმავე როლს ასრულებდა, რასაც ვარშავის საოფიცრო სკოლა ტფილისის იუნკრებისათვის. მხოლოდ აქ გავლილი საოფიცრო უნიტარული გადამზადების შემდეგ, ეს ოფიცრები, შესაბამისად კვალიფიკაციისა, დააგზავნეს სხვა სპეციალიზებულ სამხედრო სასწავლებლებში, ან ცალკეულ ერთეულებში სტაჟირების გასავლელად. 1923 წლის ზაფხულში (ივლისი) პოლონეთის სხვადასხვა სამხედრო სასწავლებელში გადამზადებაზე იმყოფებოდა სამოცდაცხრამეტი ქართველი – ორმოცდაორი პოდხორონჟი და ოცდაჩვიდმეტი ოფიცერი. ხაზგასასმელია, რომ მიუხედავად გადამზადების გავლისა, ეს ოფიცრები მაინც არ შედიოდნენ პოლონეთის რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში.

კავკასიელი ემიგრანტებიდან კონტრაქტული სამსახური პოლონეთის ჯარში პირველებმა პოლონური საოფიცრო სკოლის კურსდამთავრებულებმა, ანუ ყოფილმა ტფილისის სკოლის იუნკრებმა დაიწყეს. ამ სკოლების დამთავრების შემდეგ მათ არ ჰქონდათ უფლება ოფიცრის პირველი წოდების – პოდპორუჩნიკის მიღებისა, რადგან არ იყვნენ პოლონეთის მოქალაქეები, მაგრამ პოლონეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის თანხმობის მიღების შემდეგ შეეძლოთ ემსახურათ პოლონურ ჯარში ინდივიდუალური კონტრაქტების საფუძველზე, საკუთარი ქვეყნის მოქალაქეობის შენარჩუნებით. 1924 წლის ივნისში ასეთ გადაწყვეტილებას ხელიმოაწერა მაშინდელმა სამხედრო საქმეთა მინისტრმა დივ. გენ. ჰალერმა. 1925 წლის შემოდგომაზე ოცდათექვსმეტი საკონტრაქტო პოდპორუჩნიკის გვერდით კიდევ მსახურობდა ოცდაოთხი მაღალი წოდების ოფიცერი – ერთი პოლკოვნიკი, ხუთი მაიორი, ათი კაპიტანი, შვიდი პორუჩნიკი. ამავე დროს გაფორმების სტადიაში იყო კიდევ სამი ქართველის კონტრაქტი – ორი პოდპორუჩნიკისა და ერთი პორუჩნიკის.

1923 წელს მარშალ იოზეფ პილსუდსკის ჩამოშორებამ საზოგადოებრივი ცხოვრებისგან ქართველები დასტოვა მათთან თანამშრომლობის მთავარი ენთუზიასტის გარეშე. მისი მემკვიდრენი უკეთეს შემთხვევაში არ გამოხატავდნენ იმდენ ენთუზიზმს ამ კონტაქტების შემდგომი განვითარებისთვის. ამ სიტუაციაში 1925 წლის დეკემბერში ჩნდება გეგმა, რომ მეტი აღარ მიიღონ კავკასიელები პოლონურ ჯარში, უფრო მეტიც, იხილებოდა მათი შემცირების საკითხი. ამ გეგმის შესახებ შეიტყო საქართველოს მთავრობამ, რომელიც პარიზში იმყოფებოდა. ქართველები ყველანაირედ ცდილობდნენ გავლენა მოეხდინათ პოლონური მხარის გადაწყვეტილების შესაცვლელად. გენ. ჭავჭავაძის, სალაყაიასა და თავად თუმანოვის მიერ ჩატარებულმა საუბრებმა დააინტერესეს ზოგიერთი პოლონელი პარლამენტარი. ასეთივე დამოკიდებულება დაიკავა საგარეო საქმეთა სამინისტროში შემავალმა განყოფილებამ, რომელსაც ამ ოფიცრების პოლონურ ჯარში სამსახური პოლიტიკური მოსაზრებებით გამართლებულად მიაჩნდა.

1926 წლის მაისის გადატრიალების შემდეგ მათ შემცირებაზე საბოლოოდ თქვეს უარი, ხოლო 1927 წლის 25 მარტს პრეზიდენტი იგნაცი მოშჩიცკი დასთანხმდა, პოლონურ ჯარში კონტრაქტოსან ოფიცრებად მიეღოთ უმაღლესი წოდების ოფიცრები საქართველოდან.

ისინი დაინიშნენ სამეთაურო თანამდებობის პოლონელი ოფიცრების დუბლიორებად. მათ შესაძლებლობა მიეცათ ყველანაირ საველე ვარჯიშებსა და მანევრებში მიეღოთ მონაწილეობა, გარდა მობილიზაციის საკითხებთან დაკავშირებული მომენტებისა. ამან გაუადვილა კონტრაქტოსან ოფიცრებს, აეთვისებინათ არმიის უახლეს სახეობებთან, საფრენოსნო და საჯავშნო საქმესთან დაკავშირებული ცოდნა. 1926 წლის თებერვალში მფრინავების დაწყებით სკოლაში ბიდგოშჩში სწავლობდა პპორ. არკადი სხირტლაძე, ხოლო 1927 წლის ნოემბერში მსგავსი მომზადება გაიარა მეორე ქართველმა პორ. სევერიან ჭყონიამ.

კავკასიელი ოფიცრები საჯარისო ერთეულებში თუ სკოლებში უმეტესად სარგებლობდნენ კარგი სახელით, უფრო მეტიც, ძალიან კარგი სახელით, მაგ. 1930 წელს პორ. სხირტლაძეს მიანდეს 62-ე ესკადრის მეთაურობა. იგი შემდეგ წლებშიც მეთაურობდა კიდევ სხვა საფრენონო ერთეულებს და დაიმსახურა გამორჩეული მფრინავისა და მეთაურის სახელი. 1936 წელს გადაიყვანეს საფრენოსნო მომზადების #1 ცენტრში დემბლინში, აერონავიგაციის განყოფილებაში ლექტორად. ეს ოფიცერი ომის დაწყებამდე ასწავლიდა სახელგანთქმულ “არწივების სკოლაში”, რაც ყველაზე უკეთ ადასტურებს მის კვალიფიკაციას.

საკონტრაქტო ოფიცრების უმრავლესობა სამსახურს ეწეოდა ერთეულებში. დამსახურებული ჰქონდათ იდეალური ცხენოსნებისა და მოფარიკავეების სახელი. ამის მაგალითად გამოდგება ულანთა 14-ე პოლკის ოფიცერი პპორ. დადიანი. გამორჩეული ნიჭის ხმლის ხმარების ოსტატი და თითქმის საცირკო ოსტატობის ცხენოსანი, ამაში წვრთნიდა თავის პოლონელ ამხანაგებს. ერთ-ერთი მისი მოწაფე, იმდროინდელი პორ. ფრანჩიშეკ სკიბინსკი ამტკიცებდა, რომ სწორედ პპორ. დადიანს ემადლიერება 1927 წელს მოპოვებულ კავალერიის მომზადების ცენტრის ხმლის ფლობის ჩემპიონატის მოგებას.

პოლონეთის || რესპუბლიკაში განსაკუთრებული ყურადღება ექცეოდა ჯარისკაცის სასროლო მომზადებას, რის გამოც იგი მაღალ დონეზე იყო. ამ სიტუაციაში საჭიროა დაფასდეს მეორე ქართველი კონტრაქტოსანი ოფიცრის პორ. ხუნდაძის დამსახურება, რომლის მეთაუროობის ქვეშ მყოფნი ყოველ წელიწადს იგებდნენ თავიანთი პოლკის (ფეხოსანთა 44-ე პოლკი), ან უფრო მეტიც დივიზიის (ფეხოსანთა 13-ე დივიზია) ჩემპიონატს.

პოლონეთის ჯარში სამსახურის დროს რამდენიმე კონტრაქტოსანი დაიღუპა ან დაჰკარგა ჯანმრთელობა. სამსახურის სპეციფიკიდან გამომდინარე, ყველაზე მეტად საფრთხე მფრინავებს ემუქრებიდათ. ღამის საწვრთნელი ფრენის დროს მიღებული ტრავმებისაგან გარდაიცვალა პორ. სევერიან ჭყონია. სხვა სახეობის ჯარებშიც ხდებოდა უბედური შემთხვევები, ერთ-ერთი მათგანის მსხვერპლი შეიქნა პორ. ნაცვლიშვილი, რომელმაც შედეგად თვალი დაკარგა. სულ მცირე ორ შემთხვევაში მძიმე სამსახურმა გამოიწვია სამხედროთა სიკვდილი.

ქართველთა ნაწილს მიეცა საშუალება, მიეღოთ პოლონეთის პირობებში შესაძლებელი უმაღლესი განათლება, რასაც იძლეოდა უმაღლესი სამხედრო სასწავლებელი, უმაღლესი საინტენდანტო სასწავლებელი და უმაღლესი საინჟინრო სასწავლებელი.

პირველმა ოფიცრებმა კავკასიიდან 1923 წელს დაიწყეს სწავლა უმაღლეს სამხედრო სასწავლებელში, ჯერ კიდევ კონტრაქტის საფუძველზე, სანამ დაიწყებდნენ სამსახურს პოლონეთის არმიაში. მათ საუკეთესო შედეგებს მიაღწიეს, რასაც ადასტურებს ემიგრანტების მიერ მოპოვებული შეფასებები – ყველაზე “უარესი” იყო გენ. ალექსანდრე კონიაშვილის შეფასება – “ძალიან კარგი ოფიცერი”, იმ დროს როცა სამი დანარჩენი შეფასდა როგორც “განსაკუთრებული”.

უმაღლეს საინტენდანტო სასწავლებელშიც პირველი მსმენელები კავკასიიდან იყვნენ ისინი, ვინც სწავლა ჯერ კიდევ კონტრაქტის გაფორმებამდე დაიწყეს. მთლიანობაში ეს სასწავლებელი ექვსმა საკონტრაქტო ოფიცერმა დაამთავრა. პირველი გამოშვებაში იყო კაპ. ვალერიან ჭელიძე.

საკონტრაქტო ოფიცრები სამხედრო მომზადების გარდა აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ ასევე პოლონეთში ქართული ემიგრაციის ცხოვრებაშიც. ამ სფეროში მათი აქტიობის მაგალითად გამოდგება ის ფაქტი, თუ როგორი სერიოზულობითა და პასუხისმგებლობის გრძნობით მოეკიდნენ ისინი 1926 წლის თებერვალში პოლონეთში ქართული კომიტეტის არჩევას. ამ კომიტეტის წევრებად მაშინ აირჩიეს გენ. ზაქარიაძე, პოლკ-ები ბაგრატიონი, ინჯია და კანდელაკი. სამშობლოდან ჩამოტანილი ნებისმიერი ინფორმაცია მათში ცხოველ ინტერესს იწვევდა. ერთმანეთშიც ძალიან მჭიდრო კავშირი ჰქონდათ, მრავალჯერ შეკრებილან მეგობრულად. ხელფასის ნაწილს ამ თავის ემიგრაციულ ორგანიზაციას ახმარდნენ.

საკონტრაქტო ოფიცრეებმა პოლონურ ჯარში სამსახურის ბოლომდე შეინარჩუნეს სამშობლო ქვეყნის მოქალაქეობა და ამიტომ, როგორც უცხოელნი, არ იყვნენ ვალდებულნი ომის შემთხვევაში მასში მონაწილეობა მიეღოთ. კაპ. ნიკოლოზ მათიკაშვილის თანახმად, ყველა ქართველმა საკონტრაქტო ოფიცერმა გამოთქვა სურვილი ემსახურა პოლონური არმიის საფრონტო ერთეულებში.

ისინი პირველი დღიდანვე, 1939 წლის 1 სექტემბრიდან მონაწილეობდნენ ბრძოლებში გერმანელების წინააღმდეგ, ხოლო 1939 წლის 30 სექტემბრიდან იანოვ ლუბელსკის მისადგომებთან იბრძოდნენ განყოფილებები, რომელთაც საკონტრაქტო ოფიცრები მეთაურობდნენ. 1939 წლის თავდაცვითი ომის განმავლობაში საკონტრაქტო ოფიცრებმა თავიანთი საქციელით მრავალჯერ დაიმსახურეს განსაკუთრებული პატივისცემა. ამის მაგალითად გამოდგება ვარშავის დაცვის შტაბის უფროსის დიპლ. პოლკ. ტადეუშ ტომაშევსკის შეფასება, რომელიც მან მისცა პპოლკ. ვალერიან თევზაძეს თავის მოგონებებში: “თავმდაბალი, მორიდებული, კეთილი ადამიანი, მაგრამ კაჟივით მტკიცე … ბოლომდე გაამართლა მასთან დაკავშირებული ჩვენი იმედები, მიუხედავად არაჩვეულებრივად ძნელი პირობებისა … სამაგალითო იყო ყველა თვალსაზრისით”.

1939 წლის 17 სექტემბრის შემდეგ პოლონეთის არმიის ბევრი ფორმირება, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ საკონტრაქტო ოფიცრები, იბრძოდა როგორც გერმანელების, ასევე საბჭოთა არმიის წინააღმდეგ. ისინი იჩენდნენ ბრძოლის არაჩვეულებრივ ნებას, ხშირად უფრო მაღალს ვიდრე მათი პოლონელი მეგობრები. ხშირად იხდიდნენ უმაღლეს ფასს – საკუთარ სიცოცხლეს, როგორც, მაგალითად, საბჭოთა ჯარისკაცების მიერ უშუალოდ ბრძოლის ველზე მოკლული საკონტრაქტო ოფიცერი მე-2 საჯავშნო ბატალიონიდან კაპ. რატიშვილი.

1939 წლის სექტემბერში საკონტრაქტო ოფიცრები მთლიანად იზიარებდნენ თავიანთი პოლონელი მეგობრების ბედს. მათსავით იჭრებოდნენ ბრძოლებში და იღუპებოდნენ, იღებდნენ უმაღლეს ჯილდოებსაც, მათ შორის ჯვარს მშკეგეშ ქშდშეფკშ, როგორც ამას ადგილი ჰქონდა პპოლკ. თევზაძის ან როტ. კვალიაშვილის შემთხვევაში. რამდენიმე მათგანი აღმოჩნდა საბჭოთა ტყვეთა ბანაკებში, სამი მათგანი – მაიორი მამალაძე და კაპიტნები სხირტლაძე და რუსიაშვილი სტარობელსკის, ოსტაშკოვისა და კოჟელსკის ბანაკების სხვა ტყვეებთან ერთად დახოცეს კატინში 1940 წლის გაზაფხულზე. ასევე სსრკ-ს ტერიტორიაზე იქნა სხვებთან ერთად მოკლული ყოფილი საკონტრაქტო ოფიცერი გენ. ალექსანდრე ჩხეიძე.

საკონტრაქტო ოფიცრების გარკვეული რაოდენობა გერმანულ ტყვეთა ბანაკებში აღმოჩნდა, სადაც ისინი ქმედით მონაწილეობას იღებდნენ საზოგადოებრივ და კულტურულ ცხოვრებაში, წინააღმდეგობის მოძრაობაში. ნაწილი პოლონური საკონტრაქტო ოფიცრებისა აღმოჩნდნენ გერმანელების მხარეს მებრძოლ ქართულ ფორმირებებში, რაც სრულიადაც არ ნიშნავდა პოლონეთთან თანამშრომლობის შეწყვეტას. ასეთი თანამშრომლობის შედეგი იყო, რომ იმ ფორმირებებიდან პოლონეთის წინააღმდეგობის მოძრაობაში მოდიოდა ინფორმაცია შეიარაღების შესახებ და ისეთი არაორდინალურიც კი, როგორიც იყო, მაგალითად, ჰიტლერის ადგილმდებარეობის შეტყობინება, რამაც შესაძლებელი გახადა იმ ადგილის დაბომბვა. იყო ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც ტყვეობიდან განთავისუფლებული ოფიცერი უერთდებოდა პოლონური წინააღმდეგობის მოძრაობას, მაგალითად “არმია კრაიოვას” (ფლ) ფეხოსანთა მე-7 დივიზიის შტაბის უფროსი იყო “ტომაში” – ვალერიან თევზაძე. ფლ-ს უფრო დაბალ თანამდებობებზეც იყვნენ ყოფილი საკონტრაქტო ოფიცრები. რამდენიმე ქართველი საკონტრაქტო ოფიცერი მონაწილეობდა პოლონური შეიარაღებული ძალების ბრძოლებში დასავლეთში მთელი || მსოფლიო ომის განმავლობაში.

ომის შემდეგ მრავალი ყოფილი პოლონური საკონტრაქტო ოფიცერი აღმოჩნდა ემიგრაციაში, ინარჩუნებდა რა მჭიდრო კონტაქტს პოლონურ კომპეტენტურ წრეებთან. ისინი, ვინც ომს გადაურჩნენ და პოლონეთში დარჩნენ, რეპრესიების მსხვერპლნი გახდნენ ახალი ხელისუფლების მხრიდან. მაიორი მათიკაშვილი იძულებული გახდა, დაეტოვებინა სამსახური. მრავალ მის ამხანაგს ამდენი “ბედნიერებაც” არ ხვდა წილად – მათ მრავალი წელიწადი გაატარეს “გულაგებში”. უნდა აღინიშნოს, რომ სიტუაციის ასეთი განვითარება 1944 წლის ზაფხულში გათვალისწინებული იყო. 1944 წლის 17 ივლისის ბრძანებაში ფლ-ს ხელმძღვანელობამ რჩევით მიმართა ოფიცრებს კავკასიიდან, რათა მათ წითელი არმიის შემოსვლამდე დაეტოვებინათ პოლონური მიწა-წყალი. იმ ბრძანებაში იყო მეტად არსებითი სიტყვები: “ვითვალისწინებთ რა შესაძლო მოლაპარაკებას წითელ არმიასთან – ხოლო თქვენ ხომ მათ ვერ გადაგცემთ”. ამ სიტუაციაში სრულებითაც არ არის გასაკვირი, რომ პპოლკ. თევზაძემ ომის დამთავრების შემდეგ ახალ ხელისუფლებას გარდაცვალებამდე (13.12.1987) არ გაუმჟღავნა თავისი ნამდვილი ვინაობა და ბოლომდე მოგონილი სახელით – ვალერი კრჟიჟანოვსკი – დარჩა.

რობერტ კარაბინი, ჟურნალი “ახალი პოლონეთი”, 2001 წლის სპეციალური ქართული გამოცემა

თარგმნა რუსუდან კიკალეიშვილი-დომუხოვსკიმ

Wild West Georgians

by Irakly Makharadze

For 30 years Buffalo Bill’s Wild West show toured the United States and Europe, playing at exhibition grounds to enormous crowds. Attending the Wild West show often seemed like an initiation into living popular Western history. The scenes and narratives enacted on stage were dramatic re-enactments of famous incidents such as the “Attack on the Deadwood Stage Coach,” “Attack on a settler’s Cabin,” “Great Hold-Up,” “Bandit Hunters of the Union Pacific,” “Attack on an Emigrant Train,” and so forth. The Wild West show featured a multicultural company that included riders from five continents and strangely diverse ethnic groups like, everything from American Indians, cowboys and cowgirls, Mexican vaqueros, Boers, gauchos, Japanese “samurai” and Cossacks. William F. Cody a.k.a. Buffalo Bill (1846-1917) was a frontiersman, hunter, scout, showman and entrepreneur. In 1867 Cody began hunting buffalo (reportedly he shot 4, 280 of them) for Kansas Pacific work crews, thereby earning his nickname and reputation as an expert shot. In 1872, he became one of only four civilian scouts to be awarded the Congressional Medal of Honor during the Indian Wars for valor in action.

When the show was launched in 1883 it was an immediate success. According to The Illinois State Journal, the show was, “of the very highest importance to children because by the time they are adults the whole thing will have gone to the forgotten past.” The capturing of this vanishing frontier world and cultures was deemed one of Cody’s most important legacies. By 1885, the show’s annual income had reached $100 000.

In some degree the Georgian riders partially owe their recruitment in the shows to Mark Twain, the famous American writer, because he was the one who suggested that Buffalo Bill travel Europe. That’s when Cody decided to involve representatives of other nations in his shows. In 1893, more than 6 million people around the world are recorded to have attended the shows. Cody never again witnessed such tremendous success. This is how Tsnobis Purtseli described the show, “This is not a circus but an ethnographical exhibition; the people of various nations clad in their national outfit and ammunition enact scenes sometimes in a field, at home or during battles. Imagine a circus, where more than 200 riders are incorporated into the battle scenes. The stage is so huge that riders look like ants and for that reason, organizers employ a “shouter” though even he fails to communicate the messages to the public. The Circus can seat 10 to 12 thousand people.”

Initially, Georgian riders joined the Buffalo Bill’s Wild West show in 1892, traveling to London that year and to America in 1893. Of all the tales told about the riders, the one most often repeated is the story of their recruitment. Thomas Oliver (1867 – 1943), a commissioner, arrived in Georgia (then part of Russian Empire) to locate riders for Wild West show in the United States. In Batumi, Oliver stopped at the home of James Chambers, the British Council. An employee of Chambers, a fellow named Kirile Jorbenadze, who was on familiar terms with some of the riders in Guria, offered help. Oliver accepted and soon the two men plus vice-council Harry Briggs, departed to the village of Lanchkhuti. On the way there they stopped at village of Bakhvi, where they visited Ivane Makharadze, a distinguished rider who promised Oliver that he would be responsible for signing up other riders. Thomas Oliver was a remarkable character. Born in Manchester, in a family of circus performers, he spent his childhood on the road with his parents. Perhaps that’s how he ended up spending some time in Tiflis. During the following years, Oliver traveled across the Russian Empire with various circuses and became familiar with the Georgians’ riding skills. This implies that he didn’t come to Georgia “blindfolded.” Later, he interpreted for the Georgian riders (1892-96) presumably in Russian or quite possibly, in Georgian.

The British newspaper, The Weekly Dispatch reported its first account of the Cossack riders in Wild West show on May 8, 1892. That was the riders’ first documented trip to England. Similar, but shorter account of that trip appeared in the Georgian newspaper Iveria. It recorded briefly, “Batumi: here’s the list of Georgians, taken to London by a French agent: Ivane Makharadze, Dimitri Mgaloblishvili, Vaso Ckhonia, Levanti Jorbenadze, Luka Chkhartishvili, Mose Gigineishvili, Irakli Ckhonia, Besarion Tsintsadze and Meliton Tsintsadze. Ten persons, all in all.” In an interview granted to The Oracle (May 28, 1892), Nate Salsbury, the Wild West show’s general manager, confirmed, “Yes, they arrived last night. They come from beyond Tiflis (Now Tbilisi, the capital of Georgia), near the extreme of the Caucasus Mountains. They are headed by Prince Ivane Makharadze”(Group leaders were mostly referred to in the lists as “Prince”. In fact, only some of the riders were of noble origin. The rest were mostly peasants. Apparently, it was a publicity stunt to attract more people) By that time, the British were well aware of Buffalo Bill’s traveling extravaganza. The show had been introduced to the English public at Queen Victoria’s golden jubilee in 1887. It was a smash, despite having no so-called, “Cossacks”.
The first group of riders caused great excitement in London because it was the first time that Londoners encountered the so-called, “ Cossacks”. The Georgians’ daggers and swords, and especially eye-catching national outfit decorated with pockets for cartridges was a special topic of conversation, and aficionados took them for miniature sticks of dynamite. According to The Illustrated London News (June 18, 1892), “Buffalo Bill’s Wild West from the North American prairies may be seen here again, positively for the last time in Europe and the Cossacks of the Russian Caucasus, famous military horsemen, under command of their Hetman, Prince Ivan Makharadze, at another of the afternoon, perform equal feats of equestrian prowess.”
Meanwhile, the news about the “Cossack” horsemanship reached the royal family’s ears, and soon Nate Salsbury received a note from Queen Victoria’s stable-man stating that Her Majesty would be pleased if the Wild West show managers would bring their “Cossacks” to Windsor.

On June 25, 1892 the Georgians, lead by Ivane Makharadze, performed in front of the Queen, the royal family and other members of the aristocracy. Charmed by the performance, Her Majesty, Queen Victoria presented the Georgians with a gold engraved album with photos of their performance. (Presumably, the album was kept at Ivane Makharadze’s house in Guria and was destroyed during a fire) and the British society expressed gratitude by issuing a letter of gratitude signed by 20, 000 people.

The Wild West show organizers initially paid little attention to the riders’ origin, identifying them Russian Cossacks, Russian Caucasus Cossacks or even Caucasian Jews. It might be worth mentioning that Thomas Oliver and other organizers were responsible for creating this initial mystery in the media by declaring that the riders came from the southern part of the Russian Caucasus, where the Cossack family in Lord Byron’s “Mazepa” came from. Even the riders boasted that they were awarded medals for bravery but it was a con, of course. Other newspapers went even further, such as The Hutchinson Leader that ran an article on July 24, 1908, “The Cossacks were the real thing, right from the Czar’s army. Splendid horsemen and brave fighters, they are also fierce and cruel. They were members of the same regiment that charged upon a throng of men, women and children in the streets of St. Petersburg two years ago and shot and sabered, murdered, a thousand.” No wonder such stories helped make them popular heroes.

. Georgian riders were known to do the most unbelievable stunts while galloping. Sarah J. Blackstone wrote that the horses needed some time to get used to the tricks performed by the “Cossacks”. Some Georgian sources claim, rather unconvincingly, that they rode the Georgian breeds. According to The London Start (May 31, 1892), “Their riding consists mainly of tricks on horseback, and I’m very anxious to see what they can do in that line. We cannot try them yet, as their wiry little horses need rest after their long journey.” But these comments don’t correspond to reality. First, it was very expensive (around $320) to transport a horse across the Atlantic and second, it was prohibited by quarantine regulations. Normally all the horses were sold after the shows were over in Europe. This indicates that either it was costly for the organizers or prohibited by existing regulations to ship them across the Atlantic.
When asked about it, one Georgian horseman said, “Our horses? They couldn’t have borne the journey. We ourselves had difficulties in crossing the Black Sea let alone our horses. But we brought our saddles, our whips and the rest of the stuff.” Here’s an interesting bit from another American newspaper, “The Cossack saddle is another thing that attracts much attention. Its chief peculiarity, seen from the sides, is two thin pads, fore and after, resembling loaves of bread. A closer examination shows there are four of these pads. The Cossacks stand up in their stirrups with two or three pads on, before and behind his legs. They are stuffed with horsehair. “Why does the Cossack use this saddle?” Prince Luka, a Georgian Cossack, could only shrug his shoulders when the question was asked him. All he could state positively was that style of saddle had been used in his native section of the Caucasus as long as human memory could extend.”

The act usually began with Georgian native dances and songs, and then was followed by stunt riding. It represented the perfection of man and horse and the Georgians did some unimaginable things.
There are some quotes from American newspapers testify to their unique riding skill, “They stood in the saddle, on their feet and on their hands and kicked their legs as the horses flew madly around. They rode standing in their saddles with their faces facing their horses tails and chased each other to capture a handkerchief carried in their mouth…” (The Philadelphia Inquirer, April 9, 1893).
“Standing up in the saddle is child’s play to them. They all rode like mad yesterday standing on their heads on the horses backs.”(The Philadelphia Press, May 23, 1904).
“If the audience will watch Prince Lucca, the Cossack, with his sword, while standing on his saddle, they will be amazed, for so expert is he that as Remington, the famous artist, expressed it, that “No Cossack could commit suicide unless on the ground.”(Nashville American, October 7, 1897).
“Our cowboys are universally the best exponents of expert horsemanship, but the famous Cossacks are their close rival” (Billboard, July 28, 1906).

Even William Cody himself said in one of his interviews, “Ride? They can ride anything, and if they get thrown they are up again in a flash. You can’t tie’em down.” (New York Daily Tribune, April 20, 1902).
Dee Brown, the noted western historian wrote, “Trick riding came to the rodeo by way of a troupe of imported Cossack daredevils. Intrigued by the Cossack’s stunts on their galloping horses, Western cowboys soon introduced variations to American rodeo”.

The First World War and the Bolsheviks ended the Georgians’ voyages abroad. Those Georgians who found themselves stuck in the States, mostly in Chicago, continued performing in Miller and Ringling Brothers’ circuses and returned to their homeland only when the war was over. Many Georgians settled down to create typical American families and lost ties with their homeland.
As the century progressed, many Wild West shows had to compete with new entertainments, including motion pictures. Some of the shows’ organizers, including Buffalo Bill, started to make film versions of the shows but despite these most of the shows were in deep financial trouble due to declined attendance.
The occasional feeble attempt by some to reanimate the previous glory of the shows led to tasteless endeavors in which some of the Georgian original participants were enlisted. But by that time they had lost the luster of stardom along with their energy and endurance. Fatally, the media had lost interest in them. The organizers even stopped mentioning their names in the programs.
Hard times were ahead for those who returned to Georgia as well. On the grounds that they all were American spies, most of the riders were imprisoned and exiled by the Bolsheviks. Many riders had to destroy all evidence and photographs of their trips abroad in order to survive the new regime’s iron hands. There were cases when riders were forced to sign a document in which they promised never to mention America or Europe again. The Bolsheviks confiscated all the precious gifts and present they had been given. Usually, these things surfaced in the houses of the party nomenclature. Nervous stress was too much for many, – some committed suicide, others died in oblivion…

Ivane Makharadze, the Georgian riders’ first acclaimed leader, spent his childhood in the small village of Bakhvi. When he was fourteen years old, his father asked him to ride to a distant village – Bakhmaro. Fond of horse riding, the young Ivane was more than happy to oblige. He fast rode till he got thirsty and dismounted at the spring. The sweaty horse, left unattended, gulped down too much cold water and died. Ivane came back with only a saddle on his back and accepted a deserved thrashing from his father. The boy, ashamed of his failure could not tolerate his offense and ran away to Batumi. It was then 1880 and by that time Batumi was declared a tax-free seaport. There he bumped into two young men from another Georgian region, Racha, which were employed on one of the ships. With their help Ivane was introduced to the ship’s captain. The captain grew fond of the short but lively fellow and gave him a job. The ship weighed anchor the next day and arrived in New York harbor almost a month later. By that time, fed up with his exhausting and boring job, Ivane quit and after days of aimless wandering picked up another job at a bakery. The rest of the story is a bit vague, but a year or so later he surfaced as a cleaner at one of the circuses in New York. His diligence and penchant for horses caught the attention of an Arab rider employed by the circus and he was again hired. From this point forward, Ivane was responsible for taking care of the horses. He worked really hard. With his circus earnings, Ivane bought his first horse and soon was asked to perform trick riding for the circus. Clad in his national dress he pioneered the trick of grabbing coins while riding. His successful debut allowed him to buy a second horse and become increasingly independent. Only now, when he had enough personal savings, did Ivane dare to send a message to his parents telling them where he was. In 1885, shortly before Thomas Oliver’s appearance in Georgia, Ivane Makharadze returned to his homeland. This story suggests that Oliver might have known about Makharadze’s odyssey in America, and as a result, he knew perfectly well where to look for the Georgian riders.

Though the public equally respected all Georgian riders, there also were favorites who were treated as larger-than-life-heroes. Luka Chkhartishvili was definitely one of these. According to the Georgian newspaper Kvali (March 9, 1897), “ His exceptional riding skills make him incomparable; all marvel how this man became so consummate in his native village.” Prince Luka arrived on the scene in 1892 and performed until the beginning of the First World War. By origin, Luka was a goldsmith from a relatively well off family. Despite this, he was illiterate (he couldn’t even sign his name in a passport) though, later he learned not only how to read and write in Georgian, but mastered English as well. Another well-known Georgian rider Veliko Kvitaishvili recalled, “When I was 13, there was a lively, animated, sparkling kid, a goldsmith’s apprentice. His name was Luka Chkhartishvili. He adored horses and spent most of his free time galloping them in the field. Even back then, he was considered the best rider in the village of Lanchkhuti.” According to another rider, Lazare Jorbenadze, just before another trip to America, Luka organized a training field in front of his house where 10 riders could exercise every day.
The Daily Tribune wrote on April 14, 1901, “The wonderful horsemanship of Prince Loucca has made him one of the attractions of the show. The Prince comes from Batoum (Batum), which is two and a half miles from Odessa, and joined the show nine years ago. The Prince is said to have got his title from his fellow countrymen just as the Indian chiefs get their titles from their tribes. Where he comes from he is called the Hetman, meaning headman. He is not of the royal blood and, as Russia is well supplied with princes it is not expected that the title will be envied. There is not a prouder man connected with the show than he, and one of his esteemed friends is Black Fox, the head Indian chief. An accident happened three years ago, which has cost him grief since. While standing upright on the horse the animal stumbled and broke its neck. ” (Note: before that, on August 14, 1896, The New York Daily Tribune reported that Luka had a near death experience in Indiana).

One member of the audience, a sailor, told The Daily Tribune’s journalist, “It’s an amazing sight, watching him riding on his head. I have traveled to many countries but haven’t seen anything like that before. I’m sure he can shave while riding a horse.” According to an article in Tsnobis Purtseli dated December 21, 1897, “Mr. Chkhartishvili received a gold medal for his riding skills inscribed with the words: “To Russia’s famous player from American society.” Other newspapers wrote, “The twelve Cossacks are in charge of Prince Lukka, a man of royal blood, and who, while he cannot speak much English, is as polite as a Cherterfield” (Baltimore American, September 30, 1895), “Their leader, Prince Lucas, distinguished from his band by a costume of snowy four, rode with all the abandon of a madman, hanging to his fiery steed by the point of his mall boot. After the show Lucas turned out to be a mild-mannered and charmingly pleasant gentleman, who spoke in softest tones of his “papa” and “mamma,” his “sweet little sister,” and his happy home.” (The Dispatch, August 31, 1897).

Here’s another interesting quote from Fred Gipson’s book which the author dedicated to Zack Miller, one of the owners of Millers Brothers’ “101 Ranch,” where Luka Chkhartishvili worked from 1908 – 1914, They were all packed, and Zack was in their quarters talking to them when in walked some British officers with orders to put the Cossacks on a boat going to Belgium. From there, they would go into Russia and eventually into the war. Lucca, the head of Cossacks, broke down and cried like a kid.” Zack tried to console him. “When this is over, he said, “I’ll still have a place for you boys.” But Lucca shook his head. “For us sir, he said, “It is all over now. We shall never see the 101 again.” This conversation took place in London in August 1914 after the beginning of the First War. Indeed, Luka never managed to get back to America. He wanted to apply for a citizenship but couldn’t for reasons that are unknown.

Alexis Georgian (Gogokhia) went to the United States in 1894, after being excluded from a theological institute in Tbilisi. In New York he took a variety of random jobs and learned English, until, in 1897, when he contacted Luka Chkhartishvili and joined Buffalo Bill’s Wild West show. He stayed with the show till the end of the 1899 season and later, in 1900, he started working with his own group. That is the time when he changed his name to Alexis Georgian, although he also performed as Captain Georgian, Colonel Georgian and Prince Georgian. It was said that by 1903-1905, he was in charge of practically every Georgian group in the States. It is interesting to note that the government of Georgia’s short-lived democratic republic (1918-1921) invited him to take the post of Georgia’s ambassador in the United States – a post that Gogokhia refused. He died in 1949 in Minneapolis, Minnesota.

The Wild West show’s female employees brought more grace to the Georgians’ performances. The first Gurian woman who made it to America was Frida Mgaloblishvili. She arrived in 1893. Very little is known about Frida. She was born on August 7, 1871 in Ozurgeti.

On April 1, 1894,The Morning Journal ran an interview with Frida Mgaloblishvili. According to the interviewer, Frida, “a genuine lady” had been sent to Paris where she had collected a perfect command of French, German, Italian and English. The following is a shortened version of this interview: “Riding may almost be said to be born with us. Far back as I can remember, the back of a horse was my chair, almost my cradle. I have never learned riding, never been taught it as most performers are. All the fancy riding I do I did as a child for pure fun in emulation and rivalry of others in my native land. We Cossack women, though we do not vote and practice law or medicine, are born to a greater degree of freedom than your American ladies… The women in my country, too, have all the material habits of men. They smoke about as much, the delicate, light tobacco grown in our valleys or imported Turkish. They drink with equal freed the light, bright wines of the Caucasus. Being wine, no spirit drinkers, unlike the Russians, we are an extremely sober people. Drunkenness is almost unknown among us… Possibly our climate has something to do with the harmony that reigns among us. Possibly our open-air life contributes to this end by making us healthier. Well, our region doesn’t oppress us. We are of the Greek Church, and, like the Catholics, we have many holly days, which are holidays. Suppose you visit the Caucasus, you need no letters of introduction. You are invited to stay in the best houses as long as you please, and everything in the house is at your disposal… We live chiefly by agriculture and hunting. In my girlhood, I have seen wild animals shot from my bedroom window. Our chief drink, next to wine is tea… Our people are heartly eaters, but fatness is rare. The men, though slender, are stronger than any I have yet seen… Our dancing is peculiar. I cannot describe it to you… One of the things that very greatly pleases the spectators is our shooting, when standing on horseback…”

According to the press, Frida used to perform with one or four horses. Those who witnessed her breathtaking performance at Madison Square Garden could easily say that she was born a rough rider. Frida Mgaloblishvili performed for only two years, afterwards never returning to America and dropping out of view.

Another lady rider, Christine Tsintsadze spent her childhood in Lanckhuti and in her relatives’ words she often pretended that she had business in neighboring villages just to be able to ride a horse. By and large, Luka Chkhartishvili was responsible for encouraging female riders to go to America. Crossing the Atlantic was a strenuous experience, not to mention exhaustive daily training and performances, but the ladies coped with it like the men did. Christine Tsintsadze’s parents were against sending their daughter to a distant country but she was strongly determined to go, undergoing training at Luka’s training fields to prepare herself. Christine went to America in 1908 with a group of riders.

She was an extremely brave lady. Once, when her horse fell, she hit her head on the ground and lost several teeth but nevertheless managed to finish her set and was awarded fancy clothes, a golden watch and a ring. All in all, she had three near death experiences during four years but stubbornly went on performing. It’s worth mentioning that her admirers attempted to kidnap her a couple of times but failed thanks to Christine’s Georgian colleagues. Later, Ms. Tsintsadze recalled that nearly all her fans, even the women, tried to kiss her on the mouth after performances. “Probably it was my white teeth in ‘perfect’ shape that they liked” – joked Christine. She returned to Georgia in 1912 and whole town of Lantckhuti turned out to meet her and another group of riders at the station like heroes. On her deathbed, Christine gave away all her dresses and other personal belongings that she had been presented with in America and regretfully burned a huge box full of private correspondences.

The Zakareishvili Sisters, Maro and Barbale, began to ride in their native Surebi at an early age. Crowds marveled at Maro Kvitaishvili’s ability to ride three horses simultaneously, often asking her to show them her soles to make sure she had no glue on them. For her outstanding achievements she was presented a golden ring by one of the show’s organizer. Barbale and her husband Christephore Imnadze stayed in America and continued to perform. One of the highlights of Barbale’s set was when she rode with the American flag in her hands while standing on the shoulders of two galloping riders. Barbale Imnadze died in 1988 in Chicago.

Posted from www.georgians.ge

Stalin’s speech to the Politburo on 19 August 1939

Stalin’s speech to the Politburo on 19 August 1939

reconstructed from renderings in Novyi Mir, Moscow, and Revue de Droit International, Geneva

Pieced together by Carl O. Nordling, Sweden.

Boldface = in both versions

Normal = only in Novyi Mir

Italics = only in Revue de Droit International

The question of war and peace has entered a critical phase for us. Its solution depends entirely on the position which will be taken by the Soviet Union. We are absolutely convinced that if we conclude a mutual assistance pact with France and Great Britain, Germany will back off from Poland and seek a modus vivendi with the Western Powers. War would be avoided, but further events could prove dangerous for the USSR.

On the other handif we accept Germany’s proposal, that you knowand conclude a non-aggression pact with her, she will certainly invade Poland, and the intervention of France and England is then unavoidable. Western Europe would be subjected to serious upheavals and disorder. In this case we will have a great opportunity to stay out of the conflict, and we could plan the opportune time for us to enter the war.

The experience of the last 20 years has shown that in peacetime the Communist movement is never strong enough for the Bolshevik Party to seize power. The dictatorship of such a Party will only become possible as the result of a major war.

Our choice is clear. We must accept the German proposal and, with a refusal, politely send the Anglo-French mission home.

It is not difficult to envisage the importance which we would obtain in this way of proceeding. It is obvious, for us, that Poland will be destroyed even before England and France are able to come to her assistance. In this caseGermany will cede to us a part of Poland… Our immediate advantage will be to take Poland all the way to the gates of Warsaw, as well as Ukrainian Galicia.

Germany grants us full freedom of action in the Pribaltic/three Baltic States and recognizes our claim on Bessarabia. She is prepared to acknowledge our interests in Romania Bulgaria and Hungary.

Yugoslavia remains an open question, the solution of which depends on the position taken by Italy. If Italy remains at the sides of Germany, then the latter will require that Yugoslavia be understood as her zone of influence, and it is also by Yugoslavia that she will obtain access to the Adriatic Sea. But if Italy does not go with Germany, then the latter will depend on Italy for her access to the Adriatic Sea, and in this case Yugoslavia will pass into our sphere of influence.

This in case that Germany would emerge victorious from the war. We must, however, envisage the possibilities that will result from the defeat as well as from the victory of Germany. In case of her defeat, a Sovietization of Germany will unavoidably occur and a Communist government will be created. We should not forget that a Sovietized Germany would bring about great danger, if this Sovietization is the result of German defeat in a transient war. England and France will still be strong enough to seize Berlin and to destroy a Soviet GermanyWe would be unable to come effectually to her assistance/to the aid of our Bolshevik comrades in Germany.

Therefore, our goal is that Germany should carry out the war as long as possible so that England and France grow weary and become exhausted to such a degree that they are no longer in a position to put down a Sovietized Germany.

Our position is thisMaintaining neutrality and waiting for the right time, the USSR will presently assist Germany economically and supply her with raw materials and provisions. It goes without saying that our assistance should not exceed a certain limit; we must not send so much as to weaken our economy or the power of our army.

At the same time we must carry on active Communist propaganda in the Anglo-French bloc, and predominantly in France. We must expect that in that country in times of war, the Party should quit the legal means of warfare and turn underground. We know that their work will demand much money/great sacrifices, but we must agree without hesitating to these sacrifices/our French comrades will not hesitate. Their first task will be to decompose and demoralize the army and the police. If this preparatory work is fulfilled properly, the safety of Soviet Germany will be assured, and this will contribute to the Sovietization of France.

For the realization of these plans it is essential that the war continue for as long as possible, and all forces, which we have available in Western Europe and the Balkans, should be directed toward this goal.

Now let us consider the second possibility, a German victory. Some think that this would confront us with a serious danger. There is some truth in this, but it would be a mistake to regard the danger as so close at hand or as great as has been proposed.

If Germany should prove to be victorious, she will leave the war too weakened to start a war with the USSR within a decade at least. She will have to supervise the occupation of France and Englandand to prevent their restoration/restore herself.

In addition, a victorious Germany will have vast colonies/territories; the exploitation of those and their adaptation to German methods will also absorb Germany during several decades.

Obviously, this Germany will be too busy elsewhere to turn against us. There is one additional thing that will strengthen our safety. In a conquered France, the French Communist Party will always be very strong. A Communist revolution will unavoidably break out, and we will be able to exploit the situation and to come to the aid of France and make her our ally. In addition, all the nations that fall under the “protection” of a victorious Germany will become our allies. This presents for us a broad field of action for the initiation of world revolution.

Comrades, I have presented my considerations to you. I repeat that it is in the interest of the USSR, the workers’ homeland that a war breaks out between the Reich and the capitalist Anglo-French bloc. It is essential for us/Everything should be done so that it drags out as long as possible with the goal of weakening both sidesFor this reason, it is imperative that we agree to conclude the pact proposed byGermany, and then work in such a way that this war, once it is declared, will be prolonged maximally. We must strengthen our economic/propaganda work in the belligerent countries, in order to be prepared when the war ends.

(For the original text published in Revue de Droit International, see Stalin’s August 1939 Speech, French version; and for the version published in Novyi Mir, see Stalin’s August 1939 Speech, Russian version. The essence of the speech agrees with the arguments presented in the circular published in the Svenska Pressen, Helsinki, on 8 September 1939, see Stalin’s politburo explains Ribbentrop pact.)

მიხა ხელაშვილი

ლექსი და ცხოვრება მიხა ხელაშვილისა (1900-1925)

ედიშერ გიორგაძე

პურზე გადაჰხაროდით არყის ჭიქასა, აგრე იტყოდით,
დიდება ნუ ჩამაჰყაროსო ღმერთმა ჩვენს მიხა ხელაშვილს.
ფშაველი ვაჟიკაცის, ილო ფხოველის მიერ თქმული შესანდობარიდან

მიხა ხელაშვილი

საქართველო პოეზიის ქვეყანაა, მაგრამ მელექსეობით განთქმულ ქვეყნიერების ამ კუთხეშიც კი გამორჩეულნი არიან ფშაველნი. თითქმის ყველა ფშაველმა ზეპირად იცის მშობლიური პოეზიის საუკეთესო ნიმუშები, ლამის ყოველი ფშაველი პოეტია; და თვით ფშავშიც კი, რომლის წიაღშიც იშვნენ ვაჟა-ფშაველა, ბაჩანა და მრავალნი და მრავალნი შესანიშნავნი სახალხო მთქმელნი, განსაკუთრებით უყვართ მიხა ხელაშვილი, მისი დიდებული ლექსის და დიდებით მოსილი ცხოვრების გამო; მისი ლექსისა – რაიც მოჰგავდა მის ცხოვრებას, მისი ცხოვრებისა – რაიც მოჰგავდა მისსავე ლექსს, ლექსი მისი და ცხოვრება მისი ხომ ერთიმეორის ექო-გამოძახილი გახლავთ.

სოფელ ახადის მკვიდრი იყო ეს ფშაველი პოეტი. ექვსი წლის მიხა მიაბარეს თამარღელეში ბერად დაყუდებულ ილარიონ მოსანთლიაშვილს. ეს მან გაუღვივა მომავალ პოეტს ღვთისმოსავობის სახმილი, რაც მიხა ხელაშვილს აროდეს ჩაუქრვია თვისი, არცთუ ხანგრძლივი ცხოვრების მანძილზე.

პატარა მიხა, ვისაც თავიდანვე დაჰყვა რაინდული სული და პოეტური ნიჭი, ნიადაგ ტრიალებს იმ არე-მიდამოში მდგარ გოდერძაულის ციხე-კოშკთან, იმსჭვალება და აღენთება ციხის კედლებში დაუნჯებული მეომრული სულისკვეთებით. ცნობისწადილით შეპყრობილ ბალღს გოდარძაულის თემის წინამძღოლმა, ბაჩანას აღზრდილმა, გრიგოლ აფშინაშვილმა, ისე ასწავლა და შეაყვარა წერა-კითხვა, რომ ბიჭს თამაშის დროსაც კი ანბანი ახსოვდა და სიპ ქვებზე გამოჰყავდა ასოები.

ახადის თემი ერთ-ერთი რჩეული თემი იყო მთელს უკანა ფშავში. ხატობასა და საფიხვნოზე იმართებოდა ერთგვარი შეჯიბრი ლექსაობასა, ლეგენდების მოთხრობა-გამოცემასა თუ მახვილსიტყვაობაში. ამ თავყრილობებზე ახალგაზრდებს მოძღვრავდნენ მხცოვანი ხევისბერები. აქ იწვრთნებოდა მიხა ხელაშვილიც. ის ძალზე გაწაფული იყო ფანდურისა და სალამურის დაკვრაში, რომლებზეც საკუთარ ლექსებს ამღერებდა, კაფიაობაში კი ტოლს არ უდებდა თვით განთქმულ ფშაველ მელექსეებს. ამასთან ის იყო უებრო მოჭიდავე, იშვიათი მხედარი, თოფის მიზანაუცდენელი მსროლელი.

მამამ მიხა მალე თბილისში წაიყვანა სასწავლებლად; შეელია თავის მარჩენალ ხარებს, „პატიოსანასა“ და „თვირთვილას“, ოღონდ კი მის ნიჭით აღვსილ შვილს არ დახშობოდა სწავლა-განათლების გზა. მოსანთლიაშვილის გონებახსნილი შეგირდი თავს გამოიჩენს საქართველოს დედაქალაქში. განსაკუთრებით კარგად ეუფლება ქართულსა და რუსულ სალიტერატურო ენებს. მშობლიურ კუთხეში მობრუნებული მიხა ხელაშვილი, მისმა სიძემ, მღვდელმა თევდორე ჟამიაშვილმა, ხევსურეთში გაამწესა დიაკვნად და საყდრების მცველად. ახალგაზრდა კაცს, ვის სულშიაც ანთია ღვთისადმი რწმენისა და პოეზიის ცეცხლი, მუდამ გარს ახვევია ხალხი. ხელაშვილი მთის მკვიდრთ აცნობს ქართულ კლასიკურ მწერლობას, უნერგავს რელიგიისადმი სიყვარულს და უკითხავს თავის სმენაწარმტაც ლექსებს.

იგი იმდენად სასურველი სტუმარია ყველა ოჯახში, რომ მთაში იტყვიან: მიხას მოსვლაზე – მზე მოვა, რომ წავა – შავი ღრუბელი.

ძნელბედობის ხანაში მოუხდა ცხოვრება ბარისახოს დიაკვანს. ეს გახლდათ ყოველგვარ ფასეულობათა დამცრობის დრო-ჟამი. ხდება მთის ლაღი ხალხის თავისუფლების ხელყოფა. თავზე ქუდს აშვლეპენ და პირზე და წვერს აგლეჯენ ხევისბერებს, მუსრავენ საყდრებს, იავარჰყოფენ ხატებს. თიანეთის მაზრის უფროსი დიაკვანს ართმევს მგლების მოსაგერიებელ შენახულ იარაღს. კომკავშირელი აქტივისტები ყოველმხრივ ავიწროებენ მიხა ხელაშვილს, აიძულებენ დატოვოს ეკლესია და იგიც ემშვიდობება ღვთის ტაძარს; ცოდვის ტრიალის შემყურე მიხას აღარც შინ ედგომება, თუმც კარგი მეოჯახე და მხვნელ-მთესველია. იგი ტყეს აფარებს თავს, ოღონდ ნურავის ჰგონებს, რომ ხელაშვილი დაადგა შარაგზის ყაჩაღთა კვალს. ეს მეამბოხე სული ტყეში მხოლოდ იმად გადის, რათა არ გაიზიაროს ცხოვრების ის ეშმაკეული წესი, იმჟამად ფეხს რომ იდგამს ყველგან.

მთიელნი ბუნების შვილნი არიან და მათთვის ბუნების წიაღი საკუთარი სახლ-კარის ტოლდარია. ამიტომაც ტყეში იოლად ძლებს ეს სამფად ნაქსოვი ვაჟკაცი.

შაირ-მაიღის ხელაი
ცივის გომბორის სერებსა,
ეხლა ჰყვავიან იანი,
აქ კაცს რა დააბერებსა.

ამბობს იგი ერთ-ერთ თავის ლექსში.

მიხას ფიზიკურ ძალაზე ფშავში ლეგენდები დადის. მისი მხილველნი გვამცნობენ: „არცთუ დიდი ტანის მიხა ხელაშვილს თუ უკნიდან შეხედავდი – წინ გადაღუნულსა ჰგავდა, თუ კი წინიდან, მაშინ – უკან გადახრილს, რადგან მთასავით ამობურცული ჰქონდა მკერდი, ზურგზე კი კუზივით ედგა კუნთების გროვაო“. მისთვის იოლი იყო ცხენს კისრით შედგომოდა მუცელს ქვემოთ და როგორც თავად იტყოდა, უკან გადაესროლა მუთქასავით; ჩასჭიდებდა გაუხედნავ კვიცს ხელებს უკანა ფეხების კოჭებზე და, როგორც თავად იტყოდა, იქვე გააციებდა.

მიხა ხელაშვილმა ეს ღონე და შეძლება იმაში გამოიყენა, თუკი ტყეში ვინმე ყაჩაღ-თული ბუდობდა, ქისტი იქნებოდა თუ ფშაველი, ყველას მოუსპო სარბიელი.
ტყის წიაღში სრულ განმარტოებისას, როცა მიხა ხელაშვილის წარმოსახვას ეძლეოდა უკიდეგანო გასაქანი, გამახვილდა და ჩამოიქნა მისი პოეტური ნიჭი. სწორედ აქ იბადებოდა ბუნების ძალისადმი მიძღვნილი მისმიერი შესანიშნავი სტროფები:

„მხოლოდ ეს მთები მაკვირვებს, სულ მუდამ ცას აჰყურებენ,
და ნისლნი – ფიქრნი ღვთიურნი, სულ მათს გარშემო რგულობენ,
და ქარნიც ღვთივ მონაბერნი, მთის გულმკერდს დაჰბურბურებენ,
სულ განუწყვეტელს ზღაპარსა, ეტყვიან, დასჩურჩულებენ“.

ხელაშვილის შემოქმედებაში იმთავითვე მკვიდრად იკიდებს ფეხს პატრიოტული მოტივი – თავისუფლად შეიძლება ითქვას, რომ ამ თარგზე აჭრილი მისი ლექსები, მართლაც რომ გამორჩეულია ძალუმი მუხტით:

მოვქუჩდეთ დედაქალაქსა, ამას ვყიჟინებთ ყველანი,
სამშობლოს გასჭირვებია, ყვავებს დაუწყავ ფრენანი,
და ჩვენს მტერს გამოვუცვალოთ საგლოვო ძაძის ძველანი,
სუყველა მხრიდან გაისმის ცხენის ნალების თქერანი.

ტყეში გასული ხელაშვილი არავის ერჩის, მაგრამ ხელისუფლება მაინც ვერ ითმენს მის არსებობას, რამეთუ იგი ხალხის თვალში გმირად არის შერაცხილი, თავისუფლებისათვის ბრძოლის სიმბოლოდ და ასე ვთქვთ, იდეალადაც. მიხას მოსაკლავად ფშავში ადგენენ მილიციელთა და კომკავშირელთა მთელ რაზმებს, მაგრამ გულოვანი, საზრიანი და ძალოვანი ხელაშვილის შეპყრობა იოლი როდი შეიქნა.

ამ სტრიქონების ავტორს წილად ხვდა მის დასთან, პელაგიასთან საუბრისა. აი რა მოგვითხრო მან:

ერთხელ ღამით მიხამ მომინახულა, მოისვენა, პური გატეხა. მცირედი სანოვაგე ჩავუწყე ხურჯინში და გამოვაცილე. ხიდზე რომ გადავდიოდით, საიდანაც რამდენჯერმე გვესროლეს. მიხამ გზისპირა თხრილისაკენ მიბიძგა, თავადაც გადმომყვა, ზედ გადამეფარა, გასროლას გასროლითვე უპასუხა, მერე სწრაფად გამომიცვალა ადგილი, დაბლა ჩამწია, თვითონ კი ტყეში შევარდა და მალიმალ ადგილმონაცვლეობით ატეხა სროლა. მდევართ ასე ეგონათ, მიხას მთელი რაზმი ახლავსო თან და სასწრაფოთ გაგვეცალნენ.

საერთოდ უნდა ითქვას, რომ მიხა ხელაშვილი დიდი მამაცობითა და ალღოიანობით გამოირჩეოდა. ერთხელ სოფელ რუსიანის ტყეში იგი პურს ჭამდა თავის კეთილისმყოფელებთან ერთად. იმ დროს სოფელში ქორწილი ყოფილა. იქ მყოფ მილიციის კომისარს, დავით ბელიაურს შეატყობინეს, მიხა ტყეში ქეიფსა სწევსო. ბალიაურმა მოუხმო მილიციელ თირილა ქისტაურს, – „წადი და დაიჭირე ხელაშვილი, მაშ რისად მყავხარ მილიციელიო“. ქისტაურმა თურმე თოფი მიუგდო კომისარს, „წადი და შენ თვითონ დაიჭირეო“. ამასობაში ხელაშვილს ამბავი მიაწვდინეს მისმა დოსტებმა. მიხა აფაფრებულა და თოფშემართული მიჰხდომია ქვებუდან ვაჟბატონებს. ორივე გარეთ გამოუყვანია ტყეში წაუსხამს და ყასიდად უთქვამს: „ახლა რომელი დაგხვრიტოთ წინწინაო? თირილას კომისარზე მიუთითებია – „ეს არის უფროსი, მაგან მიბრძანა, ჯერ მაგას გაუსწორდიო“. კომისარს კიდევ მილიციელზე უჩვენებია – „იარაღი ამასა აქვს და ჯერ ეს გაისტუმრე საიქიოს“. ბოლოს მიხას გასცინებია და ასეთი სიტყვებით გამოუშვა ორივე: „წადით, მომშორდით, თქვენ რა ხართ, თქვენი დაჭერილი ყაჩაღი რაღა იქნებაო“.

რაკიღა შეუძლებელი გახდა მიხას ხელში ჩაგდება, ხელისუფალთ ასეთ ხერხს მიმართეს. ჩადენილ იქნა გაუგონარი ცოდვა. მიხას დედა მიემგზავრებოდა აფხუმოდან ხოდაში. ვირზე ეკიდა მცირე ბარგი. მილიციელ-კომკავშირელნი, თუ კომკავშირელ-მილიცილენი, იოსებ ჯანაშვილი, ლევან ხომაშვილი და ბასილ ჩოხელაშვილი დაუხვდნენ მას. ჯერ ხანჯლის წვერებით დაჩხვლიტეს, მერმე ტყვია ჰკრეს და მოკლეს. ამ საზარელმა ამბავმა მწარე სიტყვები ათქმევინა ლექსად მიხა ხელაშვილს:

სინათლის სხივი გამიქრა,
ბნელით მაიცო მიწაო,
სისხლით და ცოდვით აივსო
მხარეო არაგვისაო.

სოფლის მესვეურნი არ აპირებდნენ მიხას დედის დაკრძალვას წესი და რიგისამებრ, მაშინ მიხამ დაიმარტოხელა იქაური ოსა ზურაბაშვილი და ასე უთხრა: „გადაეცი მაგათ, აქნობამდის ისე მივლია, კაცისშვილისათვის ნამცეცის ოდენი არა მივნია რა, თუ დედაჩემს ჯეროვან პატივს არ მიაგებთ, ცუდ საქმეს დაგმართებთ, მოგეჭრებით უწყებაში და ამ უღმერთობის მოთავეთ ერთიანად ამოგჟუჟავთო“.

გადმოცემის მიხედვით თავით ფერხამდე იარაღში ჩამჯდარი მიხა, ვისაც წელზედ ყუმბარები ჰქონდა შემორტყმული (ამ ვითარებისთვის საგანგებოდ მოხაზირებული), ცხენით მიადგა სატირალს, ასე ჰქონდა განზრახული. თუკი მის ხელყოფას დააპირებდნენ, მოძალადეებთან ერთად საკუთარ თავსაც აიფეთქებდა. ეს კარგად უწყოდნენ იქ ცხადად თუ ფარულად დამსწრე ხელისუფლების წარმომადგენლებმა და ამიტომაც ვერავინ შეჰბედა ხელაშვილს. მიხამ სულ ორიოდ წუთი დაჰყო დედის ცხედართან, გამოეთხოვა მას და მსწრაფლ გაუჩინარდა.

ხელაშვილმა, ტყეში გასულმა და ასე ვთქვათ, ყაჩაღად წოდებულმა კაცმა, გამოიჩინა იმგვარი კეთილშობილება, რომლის მაგალითიც უთუოდ იშვიათად მოიძებნება ადამისშვილთა არსებობის მთელს ისტორიაში. მან არ აიღო შური დედის სისხლი, მიუხედავად იმისა, რომ მისთვის ეს იოლზე იოლი იყო. შემდგომ მან თავის შესანიშნავ ლექსში „დედის სიკვდილზედ“ ის აზრი დასტია, ყოველი ფშაველი მანდილოსანი, ყველა აქაურს ჯერ არს საკუთარ დედად უჩნდესო, ხოლო საკუთარი სამშობლოს, საკუთარი კუთხის შვილის, თუნდაც მტრის მოკვდინება რაინდის ღირსებისათვის უკადრისად ჩათვალა:

მამკლავსა თავის დედისას
რცხვენოდეს ფშავლის შვილსაო;
შინაურების დათოფვა
არ ეკადრების გმირსაო!

ასე ამთავრებს იგი თავის ლექსს „დედის სიკვდილზედ“.

ამ საქციელმა უზომოდ აამაღლა ხალხის თვალში რაინდი პოეტის ავტორიტეტი, ამიტომაც მთავრობა ყოველი ღონით ცდილობს მის თავიდან მოცილებას. იქმნება ახალი, საგანგებო რაზმი, რომელიც დაბანაკდება მაღაროსკარში. მისი რაოდენობა აღწევს აქვს ათეულ კაცს. ერთ დილით რაზმის უფროსი ჯაგნელიძე გარეთ გამოვიდა მაღაროულაზე პირის დასაბანად. სად იყო, სად არა, მის წინ აღიმართა მიხა ხელაშვილი.

– თქვენ მე ვერ დამძლევთ, თუნდ ათასი კაცი შეიყაროთ. გამერიდენით, და მეც გაგერიდებით, – მიმართა მიხამ კომისარს.

ჯაგნელიძემ ხელი წაიღო მაუზერისკენ, რომელიც მან პირის დაბანის წინ წყაროს თავზე შემოსდო, მაგრამ ხელაშვილმა დაასწრო და იქვე აუგო წესი. მერმე შევარდა რაზმის სადგომში. – „მესროლეთ თქვე ლაჩრებო!“ – შესძახა მიხამ. ექვსი ათეული კაციდან ვერც ერთმა ვერ გაბედა თოფი მიეშვირა იმ ლეგენდად ქცეულ კაცისთვის, ვისაც ხალხის თქმით ტყვია არ ეკარებოდა; მაშინ ხელაშვილი ზურგით შებრუნდა თურმე მათკენ და მეორედ შესძახა: – „რაკი პირისპირ ვერ ბედავთ, ზურგში მესროლეთ, როგორც ჯაბანთა წესიაო“. მაგრამ რაზმელები კვლავ მონუსხულებივით იდგნენ. მაშინ მიხამ მათ იარაღი აჰყარა და ღელეში გადაუძახა. ამ რაზმში იმყოფებოდა მილიციელი ალექსი მისრიაშვილი, ვინც ადრე მეგობრობდა ხელაშვილთან, და ტყეში გასვლის შემდგომაც მფარველობდა მას. ამ რაზმში მისრიაშვილი იძულებით იყო შეყვანილი და ის არც აპირებდა მიხას შევიწროებასა და დევნას. მისრიაშვილმა კარგად უწყოდა კომისრის მოკვლისა და რაზმის განიარაღების ცნობა, უმალ რომ ააშფოთებდა იმ ცენტრებს, სადაც მილიციისა და შინსახკომის დიდი ძალები იყო თავმოყრილი, ამიტომაც ურჩია მიხას, რაც შეიძლება მალე გასცლოდა აქაურობას და თავისი ცხენიც შესთავაზა.

ხალხმა ხელაშვილის მიერ ჯაგნელიძის მოკვლა და რაზმის განიარაღება გამოხატა ლექსით, სადაც თავად მიხას მოათხრობინა მისი გმირობის ამბავი:

მაღაროსკარში შევვარდი,
როგორც მშიერი მგელია,
სამოცი დამხვდა ყაზახი,
სამოცივ კავალერია:
სამოცივ თოფი ავყარე,
დავშალე მთელი ჯარია,
ავი და შეუსმინარი
მოვკალი კომისარია.
იარაღს ხელი არ ვახელ,
რად მინდა სხვის ნახმარია,
ხელაშვილს მუდამ თავისი
აქვს კარგი თოფ-ისარია.
შევჯექ და გამოვაქციე
მისრიაშვილის ცხენია,
თან მივაძახე, ხელა ვარ,
კომუნისტების მტერია!

მისრიაშვილს ხელისუფლებამ ძვირად დაუსვა ხელაშვილისთვის სამსახურის გაწევა. იგი შეიპყრეს თანამოაზრეებთან ერთად, ჩაიყვანეს დუშეთში და ჩააყენეს მილიციის წინ გათხრილ ორმოში. მათ თან მიწას აყრიდნენ, თან ჩასძახოდნენ, სად არის მიხა ხელაშვილიო. ბოლოს, რაკიღა ვერავის სიტყვაც ვერ დააძვრევინეს, თოფები დაახალეს და ჩახოცეს.

მიხა ხელაშვილი შესძრა მისი მოკეთის ასეთმა უღვთო სიკვდილმა და ეს ამბავი ტრაგიკულ პასაჟებად გახმიანდა პოეტის მიერ მისრიაშვილებისადმი მიძღვნილ შესანიშნავ ლექსში, რომელასაც განასრულებს შურისძიების მძაფრი გრძნობით გამსჭვალული სტროფი:

შენს სიკვდილს მე მაბრალებენ, ცოდვიანს მეძახიანო,
გაზაფხულ როდის დადგება, შაშხანავ აგახმიანო,
ბევრისა დედა ვატირო, ბევრ უჭკვო დავაჭკვიანო,
მტრის ჯავრის ამამყრელი ვარ, ხელაშვილს მეძახიანო.

ასეთ მძიმე ვითარებათა გარდამხდელ ადამიანს გული აღარ უდგება მარტოს და იგი უერთდება სახელოვანი ქართველი მხედრის, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის „შეფიცულთა რაზმს“, რომელმაც იმ დროს ფშავში გადმოაირა ხევსურეთიდან. „შეფიცულთა რაზმის“ წევრები, ალექსანდრე სულხანიშვილი და ალექსანდრე ბადურაშვილი დიდი სიყვარულითა და სითბოთი იხსენებენ მიხა ხელაშვილს. მათ მოგონებებში ვკითხულობთ, რომ ის იყოი ზებუნებრივი პოეტური ნიჭით და უსაზღვრო ვაჟკაცობით დაჯილდოებული პიროვნება; რომ იგი იმ საძნელო ვითარებაშიც კი გვერდიდან არ იშორებდა თავის ჩანთას, რომელშიც ლექსებს ინახავდა; რომ იგი იმ საძმო პირობებშიც კი, თუ კარგი ამინდი იდგა, წამოწვებოდა სამე მყუდროზე და სულ ცოტა ხნის მერე ახალ ლექსებს უკითხავდა რაზმელებს; რომ მას თითქმის ყველა რაზმელზე აქვს შეთხზული ლექსი, მათ შორის სახუმაროც; რომ მასზე ქაქუცამ თქვა: „თუ მშვიდობა იქნება, მიხას აუცილებლად უნივერისტეტი უნდა დავამთავრებინოთ, ცოდოა ამისთანა ნიჭი დაიღუპოსო“.
ცნობილია აგრეთვე ხალხური ლექსი, გამოთქმული ჩოლოყაშვილსა და ხელაშვილზე:

რო ნახავს ჩოლოყაშვილი,
იმის პირ იზამს ღმინსაო,
ერთი ჰყავს, ათის ბადალი,
შიში არა აქვს მტრისაო.

ხელაშვილი თან ახლდა ჩოლოყაშვილს საქართველოს მთებში და მან ბევრგზის ისახელა თავი „შეფიცულთა რაზმში“.

არსებობს გადმოცემა, თუ როგორ წააწყდა იგი ერთხელ სოფელ ბანაკას განაპირას, დიდ გომურში თავშეყრილ კომკავშირლებს, რომელთაც ქაქუცას დატყვევება განეზრახათ, როგორ შეიჭრა იგი ამ სადგომში, აჰყარა მათ იარაღი და მიჰგვარა „შეფიცულთა რაზმის“ ბელადს, ვინაც ჭკუა დაარიგა ამ გზიდან აცდენილ ახალგაზრდებს და გაუშვა. მიხა ხელაშვილს არაერთი გმირული საქციელი აქვს ამ რაზმში ყოფნის დროს ჩადენილი. ტყუილად როდი უთქვამს მასზე ხალხს:

მიხაი გვყავის ჯეილი
ფასი მთელ ფშავეთისაო,
ტანად კი დაბალაია,
ხნით ოცდახუთი წლისაო,
გაუდრის ბატალიონსა
თუ მტრულად დახვდებისაო.

ხელაშვილი ქაქუცა ჩოლოყაშვილის რაზმს უცხოეთში არ გაჰყოლია. ასე უთქვამს, რაც უნდა მოხდეს, ჩემს სამშობლოს არ მივატოვებო; და იგი კვლავ ფშავ-ხევსურეთის მთა-ტყეს აფარებს თავს.

მარტოსულ ხელაშვილს თავისთან უხმობს მისი ძმობილი, კახეთის ტყეებში გაჭრილი ვანო ხაფაზური და ისინი ერთხანობას მყოფობენ, როგორც იტყვიან, ზურგი ზურგს მიყრდნობილნი. ხაფაზურს ისე უყვარდა ხელაშვილი, შემდგომში სინათლედაკარგულს, ლამის შუქი უდგებოდა თვალში მის ხსენებაზე. ცოტა ხნის მერმე იგი კვლავ, ამჯერად საიდუმლოდ, უბრუნდება თავის მშობლიურ კუთხეს.

მიხას კიდევ ერთი დიდი სიმძიმილი შეხვდა. მოკლეს 22-24 წლების აჯანყების მონაწილე, მისი ძმადნაფიცი ხევსური გიგია. მიხა წერს ბრწყინვალე ლექსს გიგიას სიკვდილზე, სადაც ძმა-კაცს დასტირის მისი დედის პირით. დიდებულია ამ ლექსის ყოველი სტრიქონი, ყოველი სტროფი და ასევე მისი ფინალური პასაჟიც:

ყველას ვიქმოდი რო საით გამთელდებოდეს წყლულია,
მაგრამ შენ ვერა გიშველის, სუყველა დაკარგულია,
მენაც ბევრს ვბოდავ, ბევრ აზრი გამივლის დაფანტულია,
შენ ვერას გარგებ შავ მეცვას, თუ გინდა დაქარგულია,
ღმერთმა გაცხონოს გიგიავ, აკურთხოს შენი სულია.

ღრუბლები იქუფრება თვით მიხა ხელაშვილის თავზეც. ამას იგი თავადაც გრძნობს:

დუშმანიც არის ბიჭებო
დიაკონ მიხასავითა.

იტყვის იგი ერთ-ერთ ლექსში.

მენაც თქვენსაებს მაღირსოს
შინ გათლილ კუბოს ფიცარსა,
სამუდმოდ ჩასაბარებლად
სამარეს ახადისასა.

იტყვის მეორეგან ეს განწირული სული. ოღონდაც ხელაშვილს როდის ეშინის სიკვდილისა. მას ღრმად აქვს გაცნობიერებული თავისი ბედ-იღბალი და სიამაყითაც არის აღვისილი იმის გამო, რომ სამშობლოს უნდა შესწიროს სიცოცხლე. ეს ცხადლივ ჩანს ერთი მისი დახვრეტილი მეგობრის დის, პარასკოსადმი მიწერილ, 1924 წლის დათარიღებულ ბარათში:

ნუ იფიქრებ რომ შენი ძმა მოკვდა და აღარ არის, მოკლეს და დაიკარგა. არა! ის არც მკვდარია და არც დაკარგული. ერთი კი არა, არამედ მრავალი ვაჟკაცი შაეწირა თავის სამშობლო საქართველოს მსხვერპლად. მრავალ ვაჟკაცთ თავის ნებით გადადვეს თავი სამშობლოსათვის და სიცოცხლე მწარე სიკვდილს მისცეს პირში. განა ეს ამოდენა სამშობლოსათვის დახოცილი და დასჯილი ხალხი დაკარგულია? არა! იმათ სახელი მქუხარებს და ზეობს სამშობლოსათვის… აი, ამ გმირთა, ვაჟკაცთა ღირსება და სახელი ბევრი ცოცხლის ღირსებასა და სახელს სჯობია. ისინი უკვდავნი არიან, საქართველოს არსებობამდის დაუვიწყარნი. აი, შენი ძმა კი ამ ვაჟკაცებში ითვლება, რომლებიც ცოცხლებს მკვდრები სჯობიან. ამისთვის არ უნდა იდარდო… გუშინ შენი ძმა მოკლეს და ხვალ ჩემსაც იგივეს გაიგონებ. ჩვენი გზა ერთია, ხოლო იმედი მაქვს ჩვენი დები არ დაგვივიწყებენ და არც დაგვაღონებენ თავისი კაეშნით, მეტისმეტი დარდით.

ნათელმხილველივით იწინასწარმეტყველა მიხა ხელაშვილმა თავისი აღსასრული:

მე მამკლავს ძმისა მამკლავი,
იქნება სახელიანი?!
ჩამსხდარა ხევის ჭალასა
მთავრობა აგენტიანი.

ეს თავისუფლებისათვის მებრძოლი სული მართლაც აგრე ჩაკლეს. მას ძმობის ნიშნად ტყვიები ჰქონდა გაცვლილი ჩარგალელ ლუკა მარცვალაშვილთან. ხელისუფალთ კი იგი მოისყიდეს, მისცეს ფული და შაშხანა იმის საფასურად, თუკი მოკლავდა ხელაშვილს. აი, როგორ მოხდა ეს:

ერთ დღეს მიხა ხელაშვილი ეწვია ლუკა მარცვალაშვილს შინ, ჩარგალში. ამ უკანასკნელმა გადამეტებული მასპინძლობა გასწია. ყველანაირი პატივი სცა; რაღა თქმა უნდა, ხინკალიც მიართვა მიხას და არაყიც. მერე კი ძმა-კაცთა ადათისამებრ პირიც გაპარსა.

„გული ცუდს მიგრძნობს, ვერაგული მკვლელობა მელის. ბარემ გამომისვი ყელში ეგ სამართებელი, ლუკავ. არც დავინანებ, რაღაა ჩემი სიცოცხლე“.

ასე უთქვამს მიხას მარცვალაშვილისათვის. ლუკამ იტკიცა ეს სიტყვები და მოჩვენებითად განაწყენდა კიდეც. ბახუსმორეული ლომგმირი საბძელში დააძინეს მარცვალაშვილმა და გარსევანიშვილმა. როცა მიხა ღრმა ძილმა წაიღო, ეს ორნი თავზე დაადგნენ მოსაკლავად. მარცვალაშვილს შიშით ხელი აუტოკდა, მაშინ გარსევანიშვილმა დაახალა მიხას ტყვია შუბლში. საბძელის გარშემო მილიციის რაზმელები იყვნენ ჩასაფრებულნი. მათ ატეხეს სროლა, რათა ხალხს ეფიქრა, ხელაშვილი ხელისუფლებამ მოკლაო და შური არ იძიებინათ მარცვალაშვილსა და გარსევანიშვილზე. რაზმელებმა თავი მოუყარეს ჩარგალში მცხოვრებ ხელაშვილის ახლობელთ, შეაბეს ისინი მარხილში, რომელზეც შეაგდეს მიხას ცხედარი, ჩააცურეს ეს მარხილი დუშეთში და მიხას ნეშტი გაშოტეს მილიციის წინ.

მიხა ხელაშვილი

მიხას დამ, სალომემ, მიაკითხა მისი ძმის მკვლელობის ადგილს, სათუთად მოკრიბა იქ დანთხეული ტვინი და დამარხა. მერმე მან ხელაშვილის ლექსისა და კაცობის პატივმცემელი ხევსური მილიციელის ხელშეწყობით მოიპარა ცხედარი, რომელიც უკვე დასახსრულიყო, რადგან ხალხის დასაზაფრად ლამის ორი კვირა მყოფობდა მილიციის კედელთან. ნაწილ-ნაწილ ჩააწყო ხურჯინში ეს დევური მხარ-მკლავი, ბევრი რამ ვაჟკაცურის შემძლე, ქართველი ერის სასიკეთოდ და დაფლა იმ ტვინთან ერთად, რომელს ასევე ძალედვა კიდევ ბევრი რამ შეეძინა ქართველი ერის პოეზიის საგანძურისათვის. ეს მოხდა 1925 წლის 25 იანვარს. აგრე გაეყარა ერთურთს მთიელთ პოეზიის მშვენებისა და სიამაყის სულ-ხორცი. საგულისხმოა ის ფაქტი, რომ 25 წლის მიხა ხელაშვილი საფლავში ჩავიდა სწორედ იმ დღეს, რა დღესაც ის გაჩნდა ამ ქვეყნად.

ხალხმა არ დაინდო და საკადრისი მიუზღო მისი საყვარელი პოეტისა და რაინდის მკვლელებს. გარსევანიშვილს საწამლავი გაურიეს ატრიაში და იგი საშინელი წამებით მოკვდა. (იმდენად საზარი იყო გარსევანიშვილის დანაშაული, რომ ამბობენ, შემდგომში ცნობილმა ექიმმა ივანე სიხარულიძემ, ვინც იმჟამად მთაში იმყოფებოდა, დაარღვია მკურნალის ეთიკა და თვალი აარიდა შურისმაძიებელ ფშაველს, ვისაც ამ საქმისათვის საწამლავი გაჰქონდა აფთიაქიდან). მარცვალაშვილი კი კარგა ხნის შემდგომ თრიალეთიდან გაამგზავრა მოუსავლეთში ტყეში ყაჩაღად გასულმა გაბედულმა ვაჟკაცმა და განთქმულმა მელექსემ გოგია ჭიჭოშვილმა.

თრიალეთის მიდამოებში ხელისუფლებას გარიდებულ, ტყეს თავშეფარებულ ხალხის დასახოცად გაიგზავნა ამ საქმეში უკვე გაწვრთნილი მარცვალაშვილი. ერთ დღეს იგი თეძოზე იყო წამოწოლილი, ძალას იკრებდა ახალი კაცთმკვლელობისათვის. ამ დროს ტყიდან უეცრივ გამოეცხადა ჭიჭოშვილი.

– შენ მოჰკალ მიხა? – ჯიქურ შეეკითხა იგი მარცვალაშვილს.

ამ უკანასკნელმა წამით ვერ გაიგო რა ხდებოდა, მერე კი მიხვდა საქმის ვითარებას და უტიფრად მიუგო:

– მე მოვკალ, მე და ახლა შენც ზედ მიგაყოლებ!

ამ სიტყვებთან ერთად მან ხელი გააცოცმანა ავბედითი შაშხანისკენ, მაგრამ გოგია ჭიჭოშვილმა მყის იძორ მაუზერი და სამი ტყვია დაახალა შუბლში ქველი ქართველი მამულიშვილის მკვლელს.

ასეთია ქარგა მართლაცდა კაი ყმის, მიხა ხელაშვილის ცხოვრებისა. ასეთია, ვითარ პოეტი იტყვის, შეთხზულიცა და სინამდვილეც მისი პიროვნების გამო. ჩაქრა ამ შფოთიერი კაცის სიცოცხლე, მაგრამ დაშთა მისი პოეზია. ოღონდ ეგ არის, არც ხელაშვილის ლექსებს ხვდა ვარდით ფენილი გზა!

ზოგმა ვერ სძლია ხელისუფალთა შიშს და მოსპო ისინი. ასე მაგალითად, მისმა ახლობელმა ყაყიტელაშვილმა ბუხარში ჩანაცრა მისი ლექსებით სავსე რვეულების დასტა; მაგრამ გამოჩნდნენ ისეთებიც, რომლებიც არაფერს შეეპუენ. ერთმა ფშაველმა თურმე კლდის ნაპრალში შეინახა სამომავლოდ ხელაშვილისეული სტრიქონებით დაშაშრული ფურცლების კონა. მიხას ლექსები შემორჩათ მის დებს სალომესა და პელაგიას, რომელთაც ისინი გადაულოცეს მის ქალიშვილს, თამარს. უმთავრესი კი ის იყო, რომ ხალხურმა ზეპირსიტყვიერებამ (თუმცკი მრავალგვარ ვარიანტებად) უხვად შემოინახა ხელაშვილის პოეტური მემკვიდრეობა.
ქართველმა ლიტერატორებმა ჯეროვანი პატივი მიაგეს რამ მანქანებით გადარჩენილ დაფლეთილ ფურცლებს – პოეზიის კაშკაშა მთიების ემაგ მეტეორიტებს. ღვაწლმოსილმა სწავლულმა ვახტანგ კოტეტიშვილმა ხალხური სიტყვიერების ლართსაუნჯეში დაამკვიდრა ხელაშვილის მართლაცდა ბაჯაღლო ოქროსდარი „ლექსო ამოგთქომ ოხერო“. ახადელ ხელაი შემონაქმედს აქუჩებდნენ და მის დვრიტას განჩხრეკდნენ კალმოსანი მამულიშვილნი – გიორგი თურმანაული, ივანე ქართველიშვილი, ჯარჯი ფხოველი, ტრისტან მახაური და სხვანიც მრავალნი. ოღონდ, ჟამთა სიავის გამო, ჯერაც არ იყო შედგენილი მისი ბიოგრაფია და არ იპოვებოდა არცერთი კრებული მეტნაკლებად მაინც რომ წარმოაჩენდა ამ ძვირუხსენებლ პოეტსა და კაცად-კაცს.

ამბობენ, უკანა ფშავის დიდ ხევისბერს, პაპა ბიჭურის, ტყეში დაუფლავს ამ კუთხის ხალხის განძეული, ძვირფასი ხატები, შანდლები, საცეცხლურები, ისტორიული ნივთები. იგი არჩევდა თურმე იმ კაცს, ვისთვისაც შეეძლო მიენდო ეს ყოველივე. პაპა ბიჭური ისე აღესრულა, რომ ვერ მოასწრო ამის გაკეთება და განძი უკვალოდ გაქრა.

ჩვენის ფიქრით დიდი დანაკარგი იქნებოდა, თუკი დავიწყების მდინარე წაიღებდა დიდებული ქართველი მამულიშვილის, კრულ ვარსკვლავზე შობილი მიხა ხელაშვილის ცხოვრების ამბავსა და პოეზიას.

აი მიზეზი, თუ რატომაც მიმოვდიოდი წელთა მანძილზე ფშავ-ხევსურეთში; თუ რად დავიდე დიდხანობით ბინა მიხა ხელაშვილის სამშობლო კუთხეში; თუ რისთვის ვუჯექ გვიანობამდე იქაურ მკვიდრთა, ირაკლი და ბელა ციგროშვილების სახლს მოდგმულ ჯარგვალში ხის ძველ მაგიდას და ჭრაქის შუქზე ქაღალდზე გადამქონდა ბერიკაცთაგან განაგონი ფრიად სანიაზო ამბავნი განდეგილი პოეტის ცხოვრების გამო; მერმე და მერმე მასპინძლის ხანჯლისშვილათი წევერწათლილ ფანქრით ვაზუსტებდი ხელაშვილის ლექსთა სტრიქონებს, რა მივუგდებდი ყურს არაგივ ტალღებს, რომელთ ხმიანობისთვისაც ალბათ არაერთხელ მიუდევნებია მარტოსულ მეკალმეს ლექსიც და თხრობაც.

აგრე ჩამოიქნა ეს ბიოგრაფია და შეიკონა ლექსთა ეს რვეულიც, შემოსილი და წარმართებული პოეტის სულის ევოლუციის გამომსახველი წყობით და გეზით. ბუნების მშვიდი სურათები, ნაზი და ალალი სატრფიალო და სალაღობო ლირიკა, მძაფრი პატრიოტული თუ პოლიტიკური მოტივები, ღმრად ფილოსოფიური თუ რელიგიური სტრიქონები, საზარი ზმანებითა და წინათგრძნობით ნამსჭვალი სტროფები. ასეთნაირად არის აღნაგი ეს კრებული; ამგვარივეა პოეტის განწყობათა crescendo (ზეაღმავალი ჟღერადობა), რომ გვარონინებს ყარიბის მიერ თლილ გზაზედ, იდილიიდან – ტრაგედიამდე. ვაგლახ, რომ აუხდა ავი სიზმარი აბრაგ ქრისტიანს.

იმა დროებამ ბევრი ასეთი ადამიანის თავზე მრუდედ მოაბრუნა განგების ბორბალი, საქართველოს ბევრ ღირსეულ შვილს უკუღმა დაუტრიალა ცხოვრების ჩარხი, მაგრამ მათ შორისაც კი გამორჩეულია მიხა ხელაშვილი, რომლის პიროვნებაში ერთმანეთს შეეზავა-შეედუღაბა ბრწყინვალე მელექსე და მედგარი მამულიშვილი.

უმძიმესი გახლდათ ის შავ-ბნელი ხანა, რომლის ერთ-ერთი სიმბოლური გამოხატულებაა სიცოცხლეცა და სიკვდილიც დია ჩინებული ქართველი პოეტისა და მოქალაქის, მიხა ხელაშვილისა, ვინაც ეს ვითარება თავად გამოთქვა სულ რაღაც ორიოდ, მაგრამ ძალზედ მრავლისმეტყველი სიტყვით:

დროის მოგონება არის
ბარისახოს დიაკონი!!!

სანდრო შანიძე – “მიხა ხელაშვილი

თვითნაბადი ნიჭით მბრწყინავი და საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის თავდადებული მიხა (ხელაიშვილი) ხელაშვილი, 1925 წლის 25 იანვარს (რა დღესაც მას 25 წელი შეუსრულდა) ახალ მთავრობასთან პირშეკრულმა მისმა ძმადნაფიცმა, ღალატით სიცოცხლეს გამოასალმა…
”1925 წლის 24 იანვარს ყინვისაგან შეწუხებული მიხა, ჩანს ვეღარ დაელოდა დაღამებას, დღისითვე შეიპარა ძმობილის სახლში. ლუკას და მიხას ფიცვერცხლი ჰქონიათ ნაჭამი, ამიტომ ლუკას მეტისმეტად ”გახარებია” მიხას მისვლა. მაშინვე ხინკლის თადარიგს შესდგომია. ლუკამ ჩვეულებრივ წვერ-პირის გაპარსვაც შესთავაზა მიხას. ყბა ჩამოპარსა და ყელთან რომ მივიდა სამართებელი, მიხამ უთხრა თურმე:
– ლუკავ, გატყობ ჩემი მოკვლა გაქვს დავალებული, ბარემ გამომისვი ეგ სამართებელი, შენც მოისვენებ და მეცაო!
ლუკას ძალიან შეუცხადებია. დამჯდარა, ტირილი დაუწყია:
– მაგას როგორ მეუბნები, მე გამოვიჭრი ყელს, თუ ჩემი არა გჯერაო.
ხელაშვილს დაუმშვიდებია და მერე, ხინკლის ჭამის დროს, ეტყობა, მაინც რაღაცას ამჩნევდა, თავისი პატრონტაჟიდან ამოღებული სახეთქიანი ვაზნა მიუწოდებია, როცა ჩემ მოკვლას დააპირებ, ეს ტყვია დამკარ, უცებ გამათავებსო.
”შემთხვევით” მოვიდა ლევან გარსევანიშვილი და იმანაც ”ძალიან გაიხარა” მიხას ნახვით. პურის არაყს აძალებდნენ მიხას – შემცივნებული იქნებიო და ისიც ალალად ცლიდა მიწოდებულ ყანწს. იქნებ განგებაც, რომ ღალატისა და სიკვდილისა ვერაფერი გაეგო.
გვიან იცის გაჭრა პურის არაყმა, მაგრამ როცა გაჭრის, დაბანგულივით დააგდებს კაცს. დამთვრალი მიხა, ვითომდა მეტი სიფრთხილისათვის, მჭედელათ საბძელში გადაიყვანეს დასაძინებლად. შინ შებრუნებულ ლუკას და ლევანს დახვდნენ ის აქტივისტი კომკავშირლები, რომლებსაც ხელაშვილის დედის ცოდვა ედოთ და ახლა თვით ხელაშვილის დროზე მოშორებითაც იყვნენ დაინტერესებულნი, რადგან მიხა მათ დახოცვით ემუქრებოდა.
ლუკა წინ გაუძღვა ლამპით, უკან ლევანი მიჰყვა ფეხზე შემდგარი თოფით. ლუკამ მიუნათა, ლევანმა თავში დაჰკრა, ზოგის თქმით. ლევანს ხელი აუკანკალდაო ბოლო მომენტში და იქვე მყოფმა, კაცისკვლაში უკვე გამოცდილმა კომკავშირელმა დაჰკრაო. მიხას მოკვლის ამბავი იმ დღეს დამალეს. ვახტანგი გაიქცა მაღაროსკარში მილიციისათვის შესატყობინებლად. მეორე ღამეს ჩუმად მოვიდნენ, ყასიდად ატეხეს თურმე სროლა, ვითომდა, მიხა ჩვენ მოვკალითო. გამთენიისას ჩამოიტანეს მისი ცხედარი და საფიხვნოში დააგდეს ხალხის საჩვენებლად და დასაშინებლად, თან იძახოდნენ: – მოკვლა არ გვინდოდა, მაგრამ გაქცეულს შემთხვევით მოგვიხვდა ტყვია შუბლშიო. მერე ცხენგამობმულ ყალზე დააკრეს, დუშეთში ჩაიტანეს და იქ დააგდეს მილიციის ეზოში. იქ იმდენ ხანს ეგდო, ვიდრე მისმა ტანსაცმელმა ფერი არ დაკარგა და ცხედარი არ გაიხრწნა და ნახევრად შეჭმულს მილიციამ სხვაგან გადაგდება არ დაუპირა. ძმაზე მლოცველმა აფხუშოელმა დამ სალომემ, გასაოცარი სიმტკიცით ცნობილმა ქალმა, საბძელში გაბნეული ტვინი და სისხლი მოკრიფა და დედის საფლავთან დაფლო. საიდუმლოდ ჩავიდა დუშეთში, ღამე მიხას ბარისახოელი მეგობრის, მილიციაში ჩამდგარი ხევსურის დახმარებით მოიპარა ძმის ცხედარი, ხურჯინით აჰკიდა ცხენს და დღე მალვითა და ღამე მოგზაურობით აიტანა ჩარგალში. აიტანა მიხას ცხედარი და დედის საფლავის გვერდით, თავის ტვინ-სისხლთან ერთად დამარხა”.
მიხა ხელაშვილზე ახლა ბევრი რამის დაწერა შეიძლება. მაგრამ შემოვიფარგლები მხოლოდ მისი ლექსების კრებულის შესავალიდან ერთი ამონარიდის მოყვანით:
”ბევრს მოუსმენია, ბევრმა ზეპირადაც იცის ქართული ხალხური სიტყვიერების მარგალიტი – ”ლექსო, ამოგთქომ, ოხერო”, მაგრამ ბევრმა არ იცის, რომ მისი ავტორი იყო ფშაველი მიხა ხელაშვილი, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის შეფიცულთა რაზმის წევრი. საბჭოთა პერიოდში მისი სახელის ხსენება, ისევე, როგორც თვით ქაქუცა ჩოლოყაშვილისა, სასტიკად იყო აკრძალული. ხალხში გავრცელებული მისი რამდენიმე ლექსი, მთქმელის დაუსახელებლად და დიდი ხიფათის ფასად შეჰქონდათ ფოლკლორისტებს ხალხური პოეზიის კრებულებში”.

მიხა ხელაშვილი – ლექსები"ლექსო ამოგთქომ ოხერო" ხელნაწერი

ლექსო ამოგთქომ

ლექსო, ამოგთქომ, ოხერო,
თორო იქნება ვკვდებოდე,
და შენ კი ჩემად სახსოვრად
სააქაოსა რჩებოდე,
გიმღერდენ ჩემებრ სწორები
ფანდურის ხმაზე ჰყვებოდე,
ქვეყანა მხიარულობდეს,
და მე საფლავში ვლპებოდე.
ნეტავი, ჩემო სახელო,
დიდხანამც იხსენებოდე,
ჩემო ნათქვამო სიტყვაო,
შენამც კი გაჰქვეყნდებოდე.
შენ, ჩემო საფლავის კარო,
შენამც კი აჰყვავდებოდე,
სახლო, არ დაიშლებოდე,
ცოლო, არ გათხოვდებოდე…
ერთ ეგეც უნდა ვიკითხო,
ჩემ სიკვდილს ვინ იტირებსა,
ვინ ჩამააბნევს ცრემლებსა,
საქმეს ვინ გაიჭირებსა?
ამასა ვფიქრობ და გულიცა
ამასვე ანამდვილებსა.
დედის მეტს ჩემი სიკვდილი
არავის აატირებსა.
თუმც ნათესავნი, და-ძმანი
აღარ აისხმენ ღილებსა,
ცოლიც ძალიან მიტირებს,
ქვეყანას გააკვირვებსა,
ცოტა ხნის შემდეგ ისიცა
სხვისა ჭირს გაახლინებსა.
სულ ყველას დავავიწყდები,
ყველას სხვა დაათირებსა,
მე დედის გულში ვიქნები,
ძილსაც ვერ დაიძინებსა,
ვენაცვლე ძუძუს გამზრდელსა,
გულით ეგ დამიტირებსა,
დედას უყვარვართ შვილები,
დედა არ გვახსოვს შვილებსა,
იმითა გვტანჯავს გამჩენი,
სულ მუდამ გვაცოდვილებსა.

1919 წელი. ბარისახო.

***

სურათი ახალ ქრისტესი

შენს სურათს ახალ ქრისტეო
ერს თაყვანს აცემინებენ,
ვით პირველყოფილ კერპის წინ
ყველას თავს ახრევინებენ.

შენის სახელის წიგნებსა
სოფლებში არბენინებენ,
ვინც არ გილოცავს, იმ ხალხსა
ჩეკაში ათმენინებენ,

მარქსისტთა სახარებასა
წირვაზე ასმენინებენ.
თავად სახსნილოს მიირთმენ,
სხვებს მარხვას აჭერინებენ,

თვით ჰყლაპენ სხვისა ნაშრომსა,
მშრომელთ კი აქცერინებენ,
შენი მიმდევნი, შენის თქმით
ხალხს ერთურთს ათელინებენ,

სუყველგან ძეგლებს გიდგამენ,
მღებავებს აფერინებენ,
შენის სახელის ჩუჩელას
გრძელ სიტყვებს აბერინებენ.

რო სულელების ბელადი
უნდა სუყველამ გაიცნოს,
მსოფლიო ისტორიაში
იმანაც პრიზი აიღოს.

ქუჩაში მოხეტიალემ
შრომის სახელი დაიდოს,
უქნარა გამიბატონდეს,
ჯუბეში ხელი ჩამიყოს,

მე გამომართვას ქონება,
თავისი თავი გაიძღოს,
ჩემის პურით და ღვინითა
დაბა-ატლასი ჩაიცოს.

გუშინ ქურდმა და ბაცაცამ
დღეს ჭკუა უნდა მარიგოს,
ლენინის გადმოცემული
მარქსის კანონით მამიგოს!

***

ლაშარის ჯვარი

გეყოფა ქარი და თოვლი
შაო ღრუბელო ცისაო,
იკმარე ღმერთო, ზარალი
ფშავეთში ფშავლებისაო,
აღართუ გაქვისთ შეძლება,
სალოცავებო მთისაო?!
აღართუ გვწყალობს დავლათი
ლაღის ლაშარის ჯვრისაო!
ცოდვით და სისხლით აგავსეს,
ნაპირი არაგვისაო…
წინავაც აგრე ყოფილა
ჩვენზე მოსევა მტრისაო,
მრავალნი იხოცებოდნენ
თოფებითა და ხმლითაო…
აიმართიან დროშები
ხატს უკითხავენ პირსაო,
ნათქომთა ხევისბრისასა
არ ჩააგდებენ ძირსაო,
ეხლა ამბადღა დამრჩალა
დრუება წინა ხნისაო.

***

მოვქუჩდეთ დედაქალაქსა

მოვქუჩდეთ დედაქალაქსა, ამას ვყიჟინებთ ყველანი,
სამშობლოს გასჭირვებია, ყვავებს დაუწყავ ფრენანი,
და ჩვენს მტერს გამოვუცვალოთ საგლოვო ძაძის ძველანი,
სუყველა მხრიდან გაისმის ცხენის ნალების თქერანი.
კიდევ იხილოს ქალაქმა, ფშავ-ხევსურთ აბჯართ ჟღერანი,
თუკი წაგვართმენ სამშობლოს, რად გვინდა თვალთა ცქერანი,
მივალთ იქ, საცა რომ უჭირს, შორით არ გვიყვარს მზერანი,
სუყოველთვისინ ომი გვაქვს, ჭრილობა, სისხლის დენანი.
თვალითა ვხედავთ, რა ცხადად, რად გვინდა წარმოდგენანი,
მივხედ-მოვხედოთ ქართველთა, მტერნი გვყავს რაოდენანი!
ჩვენ წაქცეული უფლება, უკვდავად აღვადინოთა,
ისევ ძველნი ვართ ქართველნი, სუყველას ვაგრძნობინოთა,
მტერს დავხვდეთ მამა-პაპურად, ცხვირს სისხლი დავადინოთა,
დაუძინებელ მტერთათვის ცოტა ოფლ მოვიდინოთა.
მოვსპოთ იმათი ძალ-ღონე, სამუდამოდ მოვილხინოთა,
მოვბრუნდეთ, დროშა ქართული ამაყად გადმოვფინოთა.
ქართლისა კათალიკოსსა სიონში ვაწირვინოთა,
ღვთისმშობელს, ივერთა მცველსა, გალობა აღუვლინოთა,
მცხეთას, ერეკლეს კუბოსა, ლამპრები აღუტყინოთა,
ბნელში ნამყოფი სამარე, სანთლებით გაუბრწყინოთა.
ერთგულთა ქება შავასხათ, ორგულთა შავაგინოთა,
დავსხდეთ, ქეიფი გავწიოთ თავისუფლების ღვინითა,
სხვის სამეფოსა ძმურადა პასუხი მოუსმინოთა,
ჩვენზე ამაყი სიტყვის თქმა, არავის დაუთმინოთა.

***

მიწისგანა ვარ შობილი

ერთხელ მეც დავიკარგები,
სახლში არ დავბრუნდებია,
ბნელსა და ოხერ საფლავში
ნელ-ნელა დავეშვებია,
წახდება ხორციელობა,
დარჩება ტიტველ ძვლებია,
გულო, მაგ შენის ფიქრებით
შენაც თან ჩამომყვებია.
მიწისგანა ვარ შობილი,
მიწას ვერ ავცილდებია,
მიწა მზრდის, მიწა მახარებს,
ბოლოს მეც დავმიწდებია.

***

არც წვერს მოვიპარსავ, არ გავიკრეჭ თმასა,
სანამდისინ არა ვნახავ მე ჩემს მიწა-წყალსა
თავისუფლად მოკაზმულსა, როგორც პატარძალსა,
ხელში ეროვნული დროშით ლაღად მომღიმარსა.
მაშინ ხელში თუ ავიღებ სავსე ფიალასა,
ვადღეგრძელებ ჩემს სამშობლოს კეთილ მომავალსა
და წარსულსაც მოვიგონებ, შოთას ენას მტკბარსა
და ვადიდებ დავითსა და თამარ დედოფალსა.

1918 წელი. ბარისახო.

***
დედას

რა სავალალოდ ვშობილვარ
უბედურ მასკვლავზედაო,
შენ ნუ მიტირებ, რომ მოვკვდე,
ძუძუთ გამზრდელო დედაო.
ვიცი მე შენი და სხვისცა,
მე სუყველასა ვხედაო,
გულში ბევრი რამ მიწყვია
მაგრამ თქმას ვერა ვბედაო.
გულს დაჩაგრულსა დარდითა
ლოდ დამედების ზედაო,
სხვა კი არავის რა უშავ,
შენ მებრალები ბეჩაო.
არ ვიცი რას რა მოველი,
რამ რარა ამაყბედაო.

1918 წლის 19 თებერვალი, ბარისახო.

***

ზმანება

ეჰ, წუხანდელო სიზმარო,
იყავ სანდობი გულისა,
შენ იყავ ჩემთვის დამსახი
უზომო სიყვარულისა.
რად იყავ ჩემთვის მჩვენები
სახისა მხიარულისა?
ერთხელ კიდევა გნახავდი,
გულის დამტკბობო, სულისა,
უეცრად ამბის მამტანო
მეგობრის, დაკარგულისა.

***

იესო ქრისტესათვის

ღმერთო, მარად ხარ დიდებით
ზეცაში განსვენებული,
თვალით ხილული ყოველი
არს შენგან აღშენებული.
ზეცაში ქერუბიმთ მთაზე
ზიხარ შენ განსვენებული…
შენ შეჰქმენ კაცი, დაჰბადე,
ჰყავ თავისუფლად რებული,
ეშმაკი შურით აღივსო,
ბოროტად განძვინებული,
ადამ შემცდარმა იმისგან
ჰრყო ღმერთი გარისხებული,
და შენ განსდევნე სამოთხით
რისხვითა შეჩვენებული.
და ჩვენ ჯოჯოხეთს ვმონებდით
იმ ადამსთანით წყებული,
მაგრამ გახსონდა თვის ქმნილნი
არ გყვანდით დავიწყებულნი;
და გვიხსნეს ბოლოს მაცხოვარ
მტრისაგან შავიწრებული.
ახლა გვაკმარე ტანჯულთა
დიდი ხნის გასაჭირია,
და მტერთა ჩვენთა მტანჯველთა
არ შეარჩინე მცირია,
ქვეყნად გადმოხედ უთესლოდ,
ძე გახდი კაცთა შვილია,
ვითარცა კაცი იზარდე,
ჩვენს წესებს ემორჩილია…
უწიგნონ აწიგნიანენ,
მიეც სამოთხის წილია.
ამ ქვეყნად ყოვლად მართალო,
თავ ჩვენთვის გაიწირია.
შენისა ძალით მკვდარნ აღსდგეს,
ბრმას თვალებ აუხილია,
ზღვაზე, ვით ხმელზე, მავალი
მასშინ არ დაიძირია…
შენ ჩვენსა დამზადებელსა
ბევრი შეგწამეთ ცილია;
ბოლოს სამსხვერპლო კრავ იქენ
სიმართლეს შეეწირია,
შიშველი აღვედ ჯვარზედა
ლახვრითა განიგმირია.
შეიძრა შენსა სიკვდილზე
მთელ დედამიწის ძირია,
შენის სიკვდილის მნახველი
მზე შავად იქმნა მზირია.
დიდება შენ ძალს, უფალო,
სამყარო გააკვირია,
ნუ შემიცოდებ, ბევრს ბოდავს
ჩემი ცოდვილი პირია.

***
იმედი

უკვდავი არის იმედი
თუმც ზამთარია ტიალი,
ეს თოვლი ადრე დადნება
წყლებმა გაიღოს ჩხრიალი,
თეთრმა მანდილმა მთებისამ
მწვანედ დაიწყოს ციალი,
და თბილისისკე ქართულმა
ჯარმა მოიღოს გრიალი;
ამ დროსთვის ვიყვე გმირულად
იდგეს ხმალ-ხანჯრის ტრიალი,
ვუჩვენოთ მტერთა – ორგულთა
ეროვნულ დროშის ფრიალი.

***

როსნამდის?!

როსნამდის ვიყო სულ მუდამ
ყველა მხრით დაღონებული,
როსნამდის ვიყო სულ მუდამ
სხვისაგან დამონებული?!

***

ფიქრები ცივგომბორის მთაზედ

შაიღ-მაიღის ხელაი
ცივის გომბორის სერებსა,
ეხლა ჰყვავიან იანი,
აქ კაცს რა დააბერებსა.
კიოოთ დაისვენებენ,
მოვშორდი ჩარგალელებსა.
კიდევ მიუვალ ფშავშია
ხინკლებსა, ცხელ-ცხელ კვერებსა.
ქალის დაგებულ ლოგინსა,
ბალიშს რო შააცერებსა.
მიუტანს თავის ნაძმობი
ყურებში გასაყრელებსა,
თუშურ დაფერილ ფულებსა
ზედ გულზე დასაკერებსა,
აღარ დასწვები სხვასთანა,
შაჰფიცნებს, დააჯერებსა.

***
საოხუნჯო

ღამის გუშაგი მიწოდეს,
ვიქმენ ველთ გაგზავნილადა,
ნახევრად მთვარეს ვუცქერდი,
არ იყო სრულ შევსილადა,
ერთი ლექსის თქმა მომწადდა,
სოსოს ვარგუნე წილადა,
ბელადსა ხინკლებსა ჰპარავს,
ჩვენ კი გვიხდება ჭირადა.

***

სატრფიალო

ჩემო ლამაზო მნათობო,
მზევ, რად არ ბრწყინავ ცაზედა,
რად ეფარები ღრუბელთა,
გული რადა გაქვს სხვაზედა.

***
საღამოს მოგონება

მთვარევ, დაბძანვას აპირებ,
რად მალე დაიხარეო?
წადი, ხო მაინც არ იშლი,
ჩარგლის თავს გაიარეო,
იმას უამბე ამბავი,
ვისთანაც დაგაბარეო.
უთხარ, რომ მწარე ფიქრები
სალხინოდ გამასცალეო
და ამ წერილის კითხვითა
გაართე, გაახარეო.
გული, მტირალი ჩუმადა
ცოტა ხანს დაიწყნარეო,
გაირთე ქვეყანაზედა,
მიიარ-მოიარეო,
შახედენ მთათა და კლდეთა,
– ამდენი არემარეო!
მარტო შენ თავი ნუ გგონავ
მტირალი, მგლოვიარეო.
ათი-ათასი სხვაც არი,
ქვეყანა მოვიარეო.

***

სიკვდილს მოველი

გულში მაქვს გადაწყვეტილი,
ახლა კი სიკვდილს ველია.
ვაუბნებ ჩემსა ენასა,
სანამდის არის სველია,
სუყველა ეხლა მოიდა,
ჩემ ახალი და ძველია,
მანამდის ვიყო ცოცხალი,
ვარ ბევრის გამომთქმელია.

***

მთაზემაღალზე

მთებს შემოვხედე მაღლებსა,
წვერები დასთეთრებია,
ადე და, ნისლო, მთას წადი,
რა თავზე მებურებია,
ფშავისაც გადასავალი
არ დამითოვო გზებია.

***
დროთ გაიარეს

დროთ გაიარეს მრავალთა,
მიაქვთ თვენი და დღეები,
ვუყურებ, პირისპირ მიდგას
ჩემის სამშობლოს კლდეები,
შიგ არ მიშვებენ, ნისლებსა
აქვთ დაკეტილი ბჭეები,
უპირისპირებს თხემებსა
გადამავალი მზეები.
მზის სხივთა გადაიარეს
მზის წვერთა მოცინარეთა,
უბერავს ჩქარი ნიავი,
ფოთოლთ შაურხევს არეთა,
ჩხრიალი მიაქვს წყაროთა
თავ-თავქვე მომდინარეთა,
ცრემლი სდის კლდეთა მტირალთა
აროდის მოცინარეთა.
ზამთარ-ზაფხულში უცვლელთა,
მეხისა მლოდინარეთა.
ჩაბნელებულან ჭალანი,
აღარ ისმიან ხმანია.
მთვარე ვერ შუქობს, ზოგს ალაგს
არ იგებიან გზანია,
წყალობა უბოძებია,
ცამ ჩამოყარა ნამია,
მთის ქუჩსაც ჩაუმწყაზარა
გვალვით დამწვარი თმანია.
ცაზედ ბჟუტავენ ობოლნი
ნერგნი ვარსკვლავნი მქრქალნია!
ჯერ გათენებას რა უნდა,
ჯერ შემოდგომის ჟამია.

***

როდისღა უნდა გათენდეს, რა ძნელად არი ბნელია?
გზა არ იგება არსაით, დრო არი საშინელია.
იმალვის ტყეში სუყველა, ჩერდება ტურა, მგელია.
წვიმაა გასაკვირველი, ალბათ გაჯავრდა ელია.

1922 წელი, 30-31 დეკემბერი, საყორნე.

***

ლექსი ალექსი მისრიაშვილზედ

ფშავისკენ შავნი ღრუბელნი რად რარა გადმოდიანო,
შემოგვხვდებიან წვერზედა მთაწმინდავ ვარსკვლავიანო,
დაგიჩრდილებენ ნისლები, მზის მოსვლას დაგიშლიანო,
ხელშეკრულ ჩამოვავლევენ, მისრიაშვილო ხმიანო.
ხე და ქვან დაგემშვიდობნენ, მთანიც კი მოგსტირიანო,
დუშეთის კრებას დაესწარ გულდინჯო, მოკლე დღიანო,
იფიქრე გამომიშვებენ, დამკითხვენ გამომცდიანო,
დახვრეტას გადაგიწყვეტენ რა დიდხანს დაგაცდიანო;
ცოცხალს სამარეს გითხრიან, სიკვდილს არ დაგაცლიანო,
შიგ ჩასწევ, ამოიკვნესე, მანძილა ხარო რქიანო.
ალექსი ვეღარ მოგივათ ფშავში დეკანო, ღვიანო,
ვეღარც ამოხვალთ ლაღადა არაგვის პირზე იანო,
ქვეყანა არ დაგივიწყებს, სწორებში ეხტიბრიანო,
შვილებსა ლეგა მგლისასა, მისრიან გამაზრდიანო,
ლაშარ-ღელესა ფშავლები, თავით თავს მოიყრიანო,
სამი დროშით და ფერხისით საჯარეს შამუვლიანო,
შენს შვილებს დაუძახებენ, წინ სუფრას გაუშლიანო,
შესანდობარსაც დალევენ, თასებსა გამასცლიანო,
დაიძახებენ შენს ლექსსა, ცრემლებსა გადმაჰყრიანო!
შენს სიკვდილს მე მაბრალებენ, ცოდვიანს მეძახიანო,
გაზაფხულ როდის დადგება, შაშხანავ აგახმიანო,
ბევრისა დედა ვატირო, ბევრ უჭკვო დავაჭკვიანო,
მტრის ჯავრის ამამყრელი ვარ, ხელაშვილს მეძახიანო!

***

ავი სიზმარი

აგრე გვრძნობ, აგრე მიფიქრავ,
ავ სიზმარ ამიხდებისა,
ან ტყვია შემათამაშებს
გამოსროლილი მტრებისა,
ანდა გამრიყავ ჭალაზე
ზოვი დაღესტნის მთებისა,
სალეკოს მონათოსდება
ნაძოძი ჩემი ძვლებისა,
ჩამამყვებიან ყორნები
ჩრდილი დამფარავს ფრთებისა,
შენს ნაცვლად ცრემლებს დამაყრის
ცელქი ჩარჩქერი მთებისა,
რა მამა დამიღონდება
რა დედა ატირდებისა.
შენ მაინც დამიტიროდი
ჩემებრ ტანჯულო ბედისა.
ჩემს გულში, ჩემო მნათობო
მჩაგვრელო ვარსკვლავებისა.
მე ჩემს გეძახი, არ ვიცი,
იქნება გახდე სხვებისა,
მშვიდობით, მენაც მივდივარ,
დრო არის გამგზავრებისა.

***

გაცოცხლოსთ ქართვლისა ქალნო და ანუ ქართველთ დედანო,
შვილებისათვის მომთხრობნო წარსულთა სიტურფეთანო,
სამშობლოსათვის საშველად სუსტი ძალ-ღონით მჩქეფავნო,
შეგასწროთ თავისუფლებას სულით და ხორცით ნეტარნო,
ამათ იცოცხლონ და თქვენაც – მათგან ნაშობნო მხედარნო!
ამინ!

1923 წელი.

***

ღმერთო

ეჰ, ღმერთო, ჩემო გამჩენო,
უფალო, ძეო ღვთისაო.
ხელი ამართე, დამიცევ,
ძალი არა მაქვს ცდისაო.
შემუსრე ძალი უღვთოთა,
დედაო მაცხოვრისაო.
ძნელია ნემსის ყუნწშია
გაძრომა აქლემისაო…
მიცხონე სული ცოდვილი,
უფალო, ძეო ღვთისაო…
აღმოსავლით და დასავლით
მოგვმადლე შუქი მზისაო.

***
ვედრება

ღმერთო, დიდო და მაღალო,
მარადის მყოფო ცაშია,
გადმოიხედე უფალო,
ქვეყანა დაინახია.
აკურთხე, განაძლიერე,
მშვიდობით შაინახია.
შენ განამტკიცე მთა-გორნი,
მაღლა აწვდილნი ცაშია,
და გაუმარჯვე ფშავ-ხევსურთ
შენს მადიდებელთ მთაშია.

***

ბუნება

ეს ოხერ ბუნების ძალა,
საიდან სადა ჰყვებაო,
ვერც ბრძენთა მისთვის
ქება თქვეს,
ვერცრა მე გამეგებაო.

მოდის ზამთარი, ზაფხული,
თოვლი და მიწა ზედაო,
ზოგთად ოქროდ ღირს ქვეყანა,
ზოგთად კი – აღარც ბზედაო.
ოხერის საწუთროსაგან
სუყველა დაიცდებაო.

მხოლოდ ეს მთები მაკვირვებს,
სულ მუდამ ცას აჰყურებენ,
და ნისლნი – ფიქრნი ღვთიურნი,
სულ მათს გარშემო რგულობენ,
და ქარნიც ღვთივ მონაბერნი
მთის გულ-მკერდს დაჰბურბურებენ,
სულ განუწყვეტელ ზღაპარსა
ეტყვიან, დასჩურჩულებენ.

ცა თავის წესსა ასრულებს,
თავისსა მზე – მთვარიანად,
და დედამიწა თავისას,
მდუმარებს მთა-ბარიანად.

***

დედის სიკვდილზედ

სინათლის სხივი გამიქრა,
ბნელით მაიცო მიწაო,
სისხლით და ცოდვით აივსო
მხარეო არაგვისაო;
გეწია ფშავის არეო,
დროება წინა ჟმისაო,
როდესაც დედის კალთაზე
ხანჯლით აკლავდნენ შვილსაო.
შორს მიდიოდა ტყვიაი
სალეკო ბილიკისაო,
იხოცებოდა მრავალი,
კრებოდა შუქი მზისაო.
ხან კი გადავდის კაცის ძე
დასამარხავად მკვდრისაო.
მაგრამ არ იყო ანდერძი
მოკვლაი დიაცისაო.
ეხლა აღარვის სცხვენია,
აღარც ხათრი აქცთ ხვთისაო,
ჩემ სამუქრაოდ მოდიან
ყმები ლაშარის ჯვრისაო,
არვისთვის რა მიწყენია,
ნეტა რა ჯავრი სჭირდაო?
ღმერთმა ხომ იცის, ფშავშია
ვცხოვრობდი სინდისითაო.
ქურდობით არ ვაწუხებდი,
არც არავისა ცრცვითაო.
დედა მამიკლეს მოხუცი,
სამოც-ოთხმოცი წლისაო,
ავადმყოფ მოკლეს, დედაო,
შაჰბრალდი აღარვისაო,
ფშავლები გბანენ სისხლითა
ცრემლით დაბანილ პირსაო.
რო დაგკრეს, დაიკვნესებდი,
დაინატრებდი შვილსაო!
მაშინ სად ვიყავ თავმკვდარი,
როცა შენ გაგიჭირდაო…
რად მინდა ქუდი თავზედა
ან თოფს რაადა ვზიდაო?!
ან გავლა ვაჟკაცურადა,
იმედი მაუზრისაო?!
მამკლავსა თავის დედისას
რცხვენოდეს ფშავლის შვილსაო;
მტერიც არ შამხვდა მტრისფერი,
მყოფილვარ შავი დღისაო.
შინაურების დათოფვა
არ ეკადრების გმირსაო!

***

ფიქრნო ოხერნო!

ოხერნი ფიქრნი, მაფიქრებთ,
გულს მიკლავთ დაღონებულსა,
ვინღა დამიხსნის, წყეულნო,
მე თქვენგან დამონებულსა.
სულ მუდამ უნდა მატიროთ,
აროდისა მყოფთ შვებულსა.
მუდამ ფეხს მადგამთ, ძირსა მწევთ,
არა მყოფთ განდიდებულსა.
დღეს ყველა ჩემზედ იცინის,
მე, ნამდვილ ასე მგონია,
თავმოსაწონი საქმეი
ახლა აღარა მგონია.
არვის ვყოფილვარ ბატონი,
არც არვინ დამიმონია,
მერმე მონობით დავლიენ
ჩემის სიცოცხლის დრონია,
შემდეგაც მონა ვიქნები
მე საწყალს ასე მგონია.
თუმც მითხრეს გზები გაგეხსნა
გექნა სავალი ფონია,
მეტს მონობას კი ვერ შევსძლებ
ვაჰმე, აღარ მაქვს ღონია.
მგონავ, ეს ჩემი სიცოცხლე
ასაწონ-დასაწონია,
ზოგ ახლად შესაკერავი
მოსაჭრელ-გასაზომია;
მაგრამ ვინ მოსჭრის, ვინ გაზომს,
და ვინ ჩამაცომს ტანზედა,
არავინ, თუ მე არ შევსძელ,
თვითონ არ მოველ ჯანზედა,
რაღა ვარ მტრისგან გაცრცვილი,
ნაცნობ მძლივთა მცნობ ხმაზედა;
ტყვეობის ნიშნად ყველა მცნობს
სამგლოვიარო თმაზედა,
მოკრეჭის ნება არ მომცეს
ას წელს იზარდა თავზედა.
ახლა თმას ვიკრეჭ, ტანს ვიბან
თავისუფლების წყალზედა.
ღონეს მოვიკრეფ ყოველმხრით
მოვალ იმ ძველსავ ძალზედა,
და მტერს მოვუქნევ ფრანგულ ხმალს
სამშობლო მოედანზედა.

***

მოვა სიკვდილი უჩინო

წარმავალია ნათელი, სულ მოსაჩვენრად ბრწყინდება,
ბინდისფერია სოფელი, უფრო და უფრო ბინდდება,
რა არი ჩვენი სიცოცხლე, ჩიტივით გაგვიფრინდება,
ჩვენს ნასახლარზეც ოდესმე ბალახი აბიბინდება.
იმასაც მოკლედ უვლია, გრძლად ვინც გვეგონა იარა.
შუქს ბნელი შესჭამს, ვარდს – ჭია, კაცის გულს – ჯავრის იარა,
მოვა სიკვდილი უჩინო, ერთ წამში აგყრის იარაღს;
ჩვენ რას წავიღებთ ამ სოფლით, სხვას არა წაუღია რა.

შენიშვნა: ხალხური ლექსი, რომლის წინა სტიქონები ეკუთვნის ქართული პოეზიის ”ფიროსმანს” ნიკო სამადაშვილს, ხოლო ბოლო სტრიქონები კი მიხა ხელაშვილს.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილს

ჯერ ისევ არის ზაფხული, არ დათოვლინან მთანია,
ფშავ-ხევსურეთის კლდეებსა შავნიცა ჰქონდა ფხანია,
შიგ ვცხოვრობთ ფშავნი-ხევსურნი, სალი კლდის შვილნი-ძმანია,
უნდა მივიღოთ ამბავი დროების მონაგანია,
ქაქუცა ჩოლოყაშვილი მოქროლავს როგორც ქარია,
თან ახლავს ქართლის შვილები – თითო ლომისა დარია.
ბინას დასდებენ ფშავშია, სადაც მაღაროს კარია,
ქალაქით მოჰყვა ლაშქარი, რომელიც მუხლით მალია,
პურის ჭამაზე ნასხდომებს დაგვხვიეს თოფის ალია,
ჰაი გიდი, ჩოლოყაშვილო, გულად გდებია ტალია,
პატარა რაზმის უფროსო, ხარ მარდი კამანდარია,
მკვდარი შეჰყარე მკვდარზედა, რო თივის საბინდარია,
ფშავლებს გადაეც ნადავლი იმათგან ანაყარია,
სიკვდილზე ნუ დაფიქრდები, ყველა იქ მიმავალია,
იქ დაგხვდებიან ქართველნი, ვინც სამშობლოსთვის მკვდარია.

მთანო მაღალნო!

მთანო მაღალნო,რას მიცქერთ?ვარ გაუტეხის გულითა,
ხან ვიჩაგრები თქვენს ცქერით,ხან ვჰფრთოვანდები სულითა.
გამხიარულდით,ლამაზნო,რად შემოსილხართ ბურითა?
ხართ გმირნი შაუპოვარნი დასაწყის-დასასრულითა.
ანკარა ცრემლი გადმოგდისთ_ნადენი ოქროს ლულითა,
თავს კი ვერ დაგამეტებენთ ბაღნი,ნახვევნი წნულითა,
ამაყობთ გაზაფხულის პირს მკერდყვავილაღკაზმულითა.

1919 წელი,ბარისახო.

ფილადელფოს კიკნაძე

ფილადელფოს კიკნაძე, შუამთის მონასტრის მღვდელმონაზონი, 1832 წლის შეთქმულებას სულიერი ლიდერი.

1793 წელს დაიბადა იოანე კიკნაძისა და თინათინ აბაშიძის ოჯახში. მისი ნათლობის სახელი ყოფილა ნიკოფორე. ბერად აღკვეცის შემდეგ ნიკოლოზი შეურქმევიათ, ხოლო იოერომონაზვნად კურთხევისას (1822წ.) – ფილადელფოსი.

მშობლები ადრე გარდაეცვალა. 1826 წელს კათოლიკოს ანტონს გაჰყოლია რუსეთში. ნიჟნი ნოვგოროდში თავად ციციშვილთან უთანხმოება მოუვიდა, რის გამოც დააპატიმრეს. მისი სახლი გაჩხრიკეს და ნაწერები გაანადგურეს. ანტონის დახმარებით პატიმრობიდან გაათავისუფლეს. გათავისუფლების შემდეგ ჩავიდა მოსკოვში, სადაც დაუხლოვდა მეფეების – ერეკლესა და გიორგის – შვილებს.

ფილადელფოსი საქართველოში დაბრუნდა 1828 წელს და აქტიურად ჩაება 1832 წლის შეთქმულების მზადებაში.  ამ სულიერი მოღვაწის, მრავალმხრივი ნიჭით დაჯილდოებული ადამიანის გარშემო შემოიკრიბნენ იმდროინდელი მამულიშვილები, რომლთაც გული უძგერდათ სამშობლოსა და ეკლესიისთვის.

ფილადელფოსმა შეადგინა შეთქმულების წესდება. წესდებას ერქვა „აკტი გონიური“, რომელსაც საფუძჳლად დაედო მის მიერვე შედგენილი ფიცი.

შეთქმულთა მიმოწერისათვის შექმნა საიდუმლო ანბანი, რისთვისაც გამოიყენა ძველი ქართული დამწერლობა, ნაწილობრივ კი ლათინური ანბანი.

წესდებაში ჩამოყალიბებული იყო ორგანიზაციის მიზანდასახულობა, წევრთა მიღების წესი, შეთქმულთა შორის დამოკიდებულების ნორმები, საიდუმლოების დაცვის ხერხი და სხვა. “აკტი გონიურში” გამოყენებულია მასონური ლოჟებისა და ლიბერალურ-განმანათლებელი ორგანიზაციების მიერ შემუშავებული ანალოგიური წესდებანი.

„აქტი გონიური“, რომელიც ხელთჰქონდა ფარული საზოგადოების თითქმის ყველა წევრს, თავისი შინაარსით წარმოადგენდა წინასწარ გაანგარიშებული, მაქსიმალურად მიზანშეწონილი პრაქტიკული მოქმედების სანიმუშო წესდებას. ამ დოკუმენტში მთელი სიმძიმე გადატანილი იყო შეთქმულთა ყოველი კონკრეტული ნაბიჯის უაღრესად რაციონალურ ხასიათზე („ყოველი წევრი უნდა ეძიებდეს შეძინებად წევრთა გონიერებით“… და ა.შ.).

„აკტი გონიურში“ ჩამოყალიბებულია შეთქმულთა ურთიერთობებისა და ვალდებულებების პრინციპები. „სიყვარული მამულისა“ დაუმთავრებელია, მაგრამ მაინც სრულად წარმოგვისახავს ავტორის შეხედულებებს სამშობლოს წინაშე ადამიანის მოვალეობის შესახებ.

ფილადელფოსის აზრით, სამშობლოს სიყვარული საჭიროა განსაკუთრებით ახლა, როცა დამპყრობლებმა საქართველო თითქმის დაღუპვის პირას მიიყვანეს. იგი ცდილობს, განსაზღვროს მცნება „სამშობლო“ და მასში გამოჰყოფს სამ ძირითად შემადგენელ ნაწილს. ესენია: 1. წინაპრების მიერ დატოვებული მიწა-წყალი; 2. ერი, რომელსაც ვეკუთვნით და 3. ამ ერის რჯული და ადათ-წესები. სამშობლოს სიყვარულში იგი გულისხმობს თავგანწირვასაც.

„აკტში“ ფილადელფოსი მოუწოდებდა შეთქმულებს, ყოფილიყვნენ ზნეობრივნი, პატიოსანნი, სამართლიანნი, ჰყვარებოდათ ერთმანეთი, რადგან მტკიცედ სწამდა, რომ „სადაც არს სიყვარული, მუნ აღსპობილ არს ყოველივე ბოროტი“.

დედანი დაცულია საქართველოს ცენტრალურ სახელმწიფო არქივში.

ფილადელფოსი პროკლამაციაში წერდა:

ეხლა, მანამ რუსებს საქართველოში ჯერ ფეხი არა აქვთ გამაგრებული, ეხლა უნდა დავესხათ თავს და გავრეკოთ აქედამ, თორემ თუ ამათ აქ ფეხი გაიმაგრეს, მაშინ მათი გაძევება ჩვენი მომავალი თაობისთვის ძნელი იქნება. ამიტომ ჩვენც გასაკიცხნი ვიქნებით მათგან. ეხლა უნდა გათავდეს საქმე და ესენი უნდა გაძევებულ იქნენ აუცილებლად საქართველოდამ.

აჯანყება 1832 წლის დეკემბერში უნდა დაწყებულიყო. აჯანყებამდე რამდენიმე დღით ადრე შეთქმულების ერთ-ერთმა ხელმძღვანელმა იასე ფალავანდიშვილმა, საკუთარი ტყავის გადარჩენის მიზნით, შეთქმულება გასცა.

შეთქმულნი დააპატიმრეს, ყაზარმებში გამოამწყვდიეს და მათი „ანტისახელმწიფოებრივი საქმიანობის“ გამოსაკვლევად საგანგებო კომისია დანიშნეს, რომელმაც 145 „დამნაშავე“ გამოამჟღავნა. მათ შორის ფილადელფოსიც ამ დროს იგი შუამთის მონასტერში მოღვაწეობდა.

გენერალ-ადიუტანტმა ბარონმა როზენმა გენერალ რუეტს უბრძანა, მონასტრის ყველა კუთხე-კუნჭული გაეჩხრიკათ, ხოლო ფილადელფოს კიკნაძე თბილისში ჩამოეყვანათ.

როგორც ქვათახევის მონასტრის ბერი გენადი მოგვითხრობს, გაზაფხულზე 60 ყაზახი და 120 სალდათი შემოერტყა შუამთის ტაძრის გალავანს.

სამხედრო ნაწილებს თან ახლდა საქართველოს ეგზარქოსი (მღვდელმთავარი). საქართველოს სიყვარულისათვის ფილადელფოს კიკნაძეს ამ ერთმორწმუნე ეგზარქოსმა ჯვარი ააგლიჯა, მაგრამ ფილადელფოსმა ჯვარი უკან გამოსტაცა. მაშინ იგი მაგრად შებოჭეს თოკით, ბორკილები გაუყარეს, წელსა და ყელზე თოკი გამოაბეს, თოკის ბოლო ცხენზე მჯდარ ყაზახს მისცეს და ასე გაუყენეს თბილისის გზას შუამთიდან. იგი 32 დღე მოჰყავდათ ქვეითად, თან შეიარაღებული ყაზახები მოსდევდნენ.

თბილისში ჯერ ავლაბრის ყაზარმაში მოათავსეს. თუმცა საშინელი ნაცემ-ნაგვემი იყო, შეთქმულების აქ მყოფი ყველა მონაწილე მოინახულა, დაარიგა როგორ ელაპარაკათ. ეს რომ გაიგეს, სასწრაფოდ სხვაგან გადაიყვანეს. ფილადელფოსი საპატიმროში უაღრესად მძიმე პირობებში ჰყავდათ. მაგრამ მან ბოლომდე გაუძლო ტანჯვა-წამებას და თავისი პრინციპებისთვის არ უღალატია. რვა თვის პატიმრობის შემდეგ კი სატუსაღოში გარდაიცვალა 1833 წლის 5 სექტემბერს.

მისი გარდაცვალების შესახებ შტაბ-მკურნალი ნიკოლსკი საგამომძიებლო კომისიას აცნობებდა, რომ ფილადელფოს კიკნაძე კუჭისა და ნაღვლის ანთებით ავად გახდა 25 აგვისტოს. მკურნალობის შედეგად გამოჯანსაღდა, მაგრამ

2 სექტემბერს ღამით ტანისამოსი მოიშორა და დაავდება კვლავ გამძაფრდა ისე, რომ თვით ძლიერმა საამისო საშუალებებმაც არავითარი შესაბამისი გავლენა არ იქონია. ამის გამო ნაღვლისა და კუჭის ანთებით გარდაიცვალა სექტემბრის 5-ს, ნაშუადღევის 9 საათზე.

ამ დროს ერის სულიერი და პოლიტიკური მოძღვარი ფილადელფოს კიკნაძე სულ 40 წლისა იყო.

ფილადელფოსი უაღრესად განათლებული კაცი გახლდათ. დაწერილი ჰქონდა უამრავი ნაშრომი, რომელთაგან ძალიან ცოტამ მოაღწია ჩვენამდე. ესენია: „აკტი გონიური“, რამოდენიმე ლირიკული ლექსი, თხზულება – „სიყვარული მამულისა“ და ერთგვარი თეთრი ლექსი – „გოდებანი იერემიასნი, ძისა ენაისნი – ხილვათათვის მდგომარეობასა ივერიისასა აწინდელსა ზედა“.

„გოდებანი“ ეძღვება თანამედროვე ივერიას. ნაწარმოების ძირითადი მოტივია ურვა და გლოვა რუსი დამპყრობლების ძალმომრეობის შედეგად შექმნილი სამშობლოს მძიმე მდგომარეობის გამო.

ამ პიროვნების განსწვლულობისა და მრვალმხრივი ნიჭის შესახებ წერდა მეცხრამეტე საუკუნის ცნობილი საზოგადო მოღვაწე ივანე კერესელიძე. მას კახეთში მოგზაურობისას უნახავს ახალი შუამთის მონასტრის გადაღმა, თურდოს ხეობის პირას, დავით აღმაშენებლის მიერ სიყმაწვილეში აშენებული შიო მღვიმის სახელობის ეკლესია და მის კედელზე მამა ფილადელფოსის წარწერა:

საქართველომ სთქუა მეც ვიყავ, დრო მქონდა კეთილმყოფელი
ვადიდნე ჩემნი მოსავნი, ვტანჯნი უარისმყოფელი
ვყვაოდი სამოთხის გვარად, არ ვიყავ გასაყოფელი
(და) ვინც ახლა ნახოთ, გასინჯეთ რა ამაოა სოფელი!
ნეტაი დროსა რომელსა იყავ შენ აღშენებული
აღვსილი მადლის წყაროთი და სიბრძნით განათლებული
შემკული ყოვლის წესითა და ესრეთ გაბრწყინებული
ვინ არ გიტიროს, რა გნახოს აწ ასე გაცუდებული!…

ასე დასტიროდნენ იმ დროინდელი სასულიერო და საერო პირები საქართველოს გავერანებულ ეკლესია-მონასტრებს.

მღვდელმონაზონი ფილადელფოს კიკნაძე ქართულმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა.

სიტყვა თქმული ფილადელფოს კიკნაძის მიერ ძმათა თვისთა თანა, შუამთაში
მუხრან მაჭავარიანი

1970

ამას! —
იმას, რომ
თვალი მტერზე უნდა გვეჭიროს,
ჩვენ კი,
მტრისა წილ,
ღრეობაზე გვიჭირავს თვალი, —
ვინ,
ვინ შეგვინდობს,
ანდა რატომ უნდა შეგვინდოს, —
ერთი მითხარი!

ამას! —
იმას, რომ
ხელში ხმალი უნდა გვეჭიროს,
ჩვენ კი,
ხმლისა წილ,
ჯიხვისანი გვიჭირავს რქანი, —
ვინ,
ვინ შეგვინდობს,
ანდა რატომ უნდა შეგვინდოს, —
ერთი მითხარი!

იბასიანოს! —
დროა!
დროა! —
ქართულმა სუფრამ!
მოდის მერმისი, —
ცოცხით ხელში, —
მკაცრი და სუფთა!

მონოგრაფიული ნარკვევი ფილადელფოს კიკნაძის შესახებ

ირაკლი კიკნაველიძე

შალვა რატიანი , ფილადელფოს კიკნაძე, ცხოვრებისა და მოღვაწეობის მიმოხილვა , თბ.: შოთა რუსთაველის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტი; “ლიტერატურის ინსტიტუტის გამომცემლობა “ , 2009 , 63გვ.

ავტორის გარდაცვალებიდან 26 წლის შემდეგ გამოქვეყნდა მონოგრაფია ღვაწლმოსილი ბერი ფილადელფოსის შესახებ, რომელიც, როგორც გ. გოზალიშვილმა უწოდა, 1832 წლის შეთქმულების სულიერი საზრდოს სალაროს წარმოადგენდა. ქართული ლიტერატურისა და ისტორიის მკვლევარს შ. რატიანს თავად გაუმზადებია გამოცემისათვის მონოგრაფია, მაგრამ მისთვის წიგნის სახის მიცემა აღარ დასცალდა. საბედნიეროდ, ახლა მაინც გახდა ფართო მკითხველისათვის შესაძლებელი, გაეცნოს მეცნიერის ნაშრომს.

შ.რატიანის ამ მონოგრაფიამდე ფილადელფოსის ცხოვრება მეცნიერულად არავის შეუსწავლია, თუ არ ჩავთვლით ზ. ჭიჭინაძის მიერ შედგენილ ბროშურას ბერის ცხოვრების  შესახებ. Fფილადელფოსის  ცხოვრება რატიანის შემდეგ რამდენიმე ისტორიკოსმა გამოიკვლია და წიგნადაც გამოსცა, მაგრამ ბერის ცხოვრების პირველი მკვლევარის ნაშრომი მართლაც, საინტერესო და გასათვალისწინებელია მომავალი თაობის მეცნიერთათვის. Mმე, პირადად, ფილადელფოსის ცხოვრების შესწავლისას ხელთ არ მქონდა რატიანის მონოგრაფია, ამიტომ ბევრი ფაქტის მოძიება და დაზუსტება დიდ შრომად დამიჯდა. შ. რატიანს გარდა ფაქტების დაზუსტებისა, შესანიშნავად აქვს შეფასებული  ფილადელფოსის როლი 1832 წლის შეთქმულების საქმეში.

ფილადელფოსის ცხოვრების შეფასება შეუძლებელია არ დავიწყოთ მისივე სიტყვებით, რომელიც მან 1832 წელს ალავერდობაზე წარმოთქვა :  “ახლა, მანამ რუსებს საქართველოში ჯერ ფეხი არა აქვთ გამაგრებული, უნდა დავესხათ თავს და გავრეკოთ აქედან, თორემ თუ ამათ აქ ფეხი გაიმაგრეს, მაშინ მათი გაძევება ჩვენი მომავალი თაობისთვის ძნელი იქნება. ამიტომ ჩვენ გასაკიცხნი ვიქნებით მათგან. ახლა უნდა გათავდეს საქმე და ესენი უნდა გაძევებულ იქნენ აუცილებლად საქართველოდან“. ბერი ფილადელფოსის მიერ მე-19-ე საუკუნის ბობოქარ წლებში ნათქვამმა ამ სიტყვებმა დღეს ახალი ფრთები შეისხა. საქართველო ნელ-ნელა გამოდის რუსეთის უღლიდან და მძიმე ნაბიჯებით მიიწევს ევროპული ღირებულებებისკენ, მაგრამ ამისთვის  ბრძოლა დაპყრობის დღიდანვე დაიწყო. თავისუფლებისმოყვარე ქართველმა ხალხმა წართმეული სახელმწიფოებრიობის დაბრუნების მიზნით არაერთხელ ააფრიალა აჯანყების დროშა. ჩვენს ისტორიაში აჯანყების ერთ-ერთი ასეთი მცდელობა “1832 წლის შეთქმულების“ სახელითაა ცნობილი. ამ შეთქმულების სულიერი და პოლიტიკური მოძღვარი გახლდათ ბერი ფილადელფოსი. ის იყო ავტორი წესდებისა და საიდუმლო ანბანისა, რითაც დიდი წვლილი შეიტანა შეთქმულების საქმეში.

შალვა რატიანის მონოგრაფიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთმობა ფილადელფოსის ხელნაწერების და შეთქმულების მონაწილეთა ჩვენებების განხილვას და დასკვნების გამოტანას.

ფილადელფოსი დაბადებულა 1793 წელს. მისი ნათლობის სახელი ყოფილა ნიკოფორე. სასულიერო განათლების მიღებისათვის, ბავშვობიდანვე მიუბარებიათ გელათის მონასტერში.

ფილადელფოსს მშობლები მალე დაეღუპა და რუსებისგან შევიწროებულმა კახეთში გადასვლა და იქ დამკვიდრება გადაწყვიტა.  ბევრის აზრით, გვარიც შეიცვალა და კიკნაძე გახდა. ცნობილია და ამას შ. რატიანიც ადასტურებს, რომ ფილადელფოსს ჰქონდა ძალიან კარგი ხმა და ჰყავდა გუნდი, რომლის ლოტბარიც თავად იყო. დიდ დღესასწაულებზე ფილადეფოსის მოწვევა სავალდებულოც კი ყოფილა დიდგავაროვანი ოჯახებისათვის. ბერის ცხოვრებაზე შემორჩენილი საკმაოდ უხვი დოკუმეტები ცხადყოფენ მის ნიჭს და განათლებას. Aახალგაზრდა, მაგრამ ნიჭიერი ლოტბარი შეუმჩნეველი არ დარჩენიათ ბატონიშვილებსა და კათალიკოს ანტონს, რომელიც ძალიან დაუახლოვდა ფილადელფოსს და ნიჟნი-ნოვგოროდში გადასახლებისასაც  კი იხმო იგი. Bბატონი შალვას მიერ მოძიებული დოკუმენტებიდან ბევრი მნიშვნელოვანი და საყურადღებო ფაქტი ხდება ჩვენთვის ცნობილი ანტონისა და ფილადელფოსის ურთიერთობიდან.  რუსეთში ბერი ბევრ ისეთ იდეას ეზიარა, რაც საქართველოში შეუძლებელი იყო. Fფილადელფოსი აქტიურად ეცნობოდა აკრძალულ ლიტერატურას და უახლოვდებოდა იქ გადასახლებულ ბატონიშვილებს, განსაკუთრებით კი ოქროპირ ბაგრატიონს, რომელმაც ბევრი ასწავლა ფილადელფოსს და ბერის მომავალი ცხოვრებაც მნიშვნელოვნად შეცვალა. რუსეთიდან დაბრუნებული ბერი აქტიურად ებმება შეთქმულებაში და მისი ერთ-ერთი მოთავე ხდება. შ. რატიანს მოძიებული და გამოკვლეული აქვს უამრავი, დაპატიმრების შემდგომდროინდელი ჩვენებები, რომლებიც შეთქმულების სურათის დახატვაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. Fფილადელფოსს ჩაბარებული ჰქონია ქართლის, კახეთის, ხევსურეთის გლეხობისა და დიდგვაროვნების გადმობირება და შეთქმულთა შტაბისათვის ზოგადი ინფორმაციის მიწოდება ამ კუთხეებში ხალხის განწყობის შესახებ .

ფილადელფოსის სამწერლო მოღვაწეობაში ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს შეთქმულების წესდებას “აქტი გონიურს”. აქტთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული ფილადელფოსის მასონობასთან ურთიერთდამოკიდებულების საკითხი. 1832 წლის შეთქმულება ცნობილია მისი ლიბერალურ-მასონური იდეოლოგიითა და წევრებით, რომლებმაც განათლება მიიღეს რუსეთში, იქ ეზიარნენ დეკაბრისტულ იდეებს და საიდუმლო საზოგადოებების ორგანიზების სტილს, რაც მასონებზე უკეთ მაშინაც და დღესაც არავის გამოსდის.  “აქტი გონიური “ წარმოადგენს რამდენიმე ანალოგიური დოკუმენტის შეჯამებით მიღებულ წესდებას . შ. რატიანი განიხილავს დოკუმენტის შექმნის ისტორიასაც .

ფილადელფოსის ფიგურას დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ს. დოდაშვილი, გ. ერისთავი და ა. ჭავჭავაძე. Aარსებობს მრავალი წერილი, სადაც ნათლად ჩანს თუ რამდენად ცნობილი და გავლენიანი პიროვნება იყო ფილადელფოსი და რამდენად დიდ როლს თამაშობდა იგი საქართველოს დამოუკიდებლობის პროპაგანდის საქმეში. შ. რატიანს დაწვრილებით აქვს განხილული ბერის დამოკიდებულება თითოეულ ზემოთ ჩამოთვლილ პიროვნებასთან.

1832 წლის შეთქმულება მისი ერთ-ერთი ორგანიზატორის იასე ფალავანდიშვილის მიერ გაიცა. ცარისტულმა მანქანამ რეაგირება საკმაოდ სწრაფად მოახდინა. Dდაპატიმრებულ იქნა შეთქმულების თითქმის ყველა წევრი . ფილადელფოსი ამ პერიოდისათვის  შუამთის მონასტერში მოღვაწეობდა და მისი შეპყრობისათვის შუამთაში თავად ეგზარხოსი მოსე ბოგდანოვ-პლატონოვი გაემართა . შ. რატიანს ეს მოვლენა საფუძვლიანად აქვს გამოკვლეული. როგორც ისტორიული წყაროებიდან ცნობილია, შეთქმულებს ერთ-ერთი შეხვედრის ადგილი სწორედ შუამთაში ჰქონდათ, ამიტომ რუსები ვარაუდობდნენ, რომ ბევრი ნივთმტკიცების ამოღების საშუალება მიეცემოდათ. ბერების დაკითხვისას  ისინი ძალიან სასტიკები იყვნენ. Eეგზარხოსმა ფილადელფოსს ჯვარი და კუნკული ააგლიჯა  და სარწმუნოების ღალატში დასდო ბრალი. ბერმა წინააღმდეგობა გაუწია და სასულიერო პირები ერთმანეთს ხელით შეეხნენ. ეს ამბავი ჩვენამდე ბერმა გენადიმ მოიტანა, რომელიც პირადად ესწრებოდა ამ სცენას. რუსებმა ბოლოს მოახერხეს და იპოვეს გადამალული დოკუმენტები. ამის შემდგომ ფილადელფოსი ცხენის ძუაზე მოაბეს და ისე ჩამოიყვანეს თბილისში . ციხეში ყოფნის დროსაც კი ავადმყოფი ბერი ბოლომდე ცდილობდა შეთქმულებთან დაკავშირებას სხვადასხვა ხერხებით და მათ ამხნევებდა, ცდილობდა, რომ სხვა დაკავებულებთან  შეეთანხმებინა  ჩვენება, რათა ციხის გარეთ დარჩენილი შეთქმულები გადაერჩინათ . შ. რატიანი ჩვენებების მიხედვით ნათლად გვიხატავს, თუ რა ხდებოდა მაშინ მეტეხის ციხეში . ეს ამბავი რათქმაუნდა შეუმჩნეველი არ დარჩენია ციხის ხელმძღვანელობას და ამის გამო ბერი დარიის (ფერისცვალების) მონასტერში გადაიყვანეს მკურნალობის მიზნით. მკურნალობა კი ნამდვილად სჭირდებოდა ფილადელფოსს, რადგან ამდენი დღის ნაწამები ძლიერ დაავადებულიყო. Bბერი  6 თვის შემდეგ გარდაიცვალა , მძიმედ ავადმყოფი, ნახევრად მშიერი, მაგრამ სულით გაუტეხელი.

ფილადელფოსის ცხოვრების და მოღვაწეობის შეფასებისას შეუძლებელია არ შევეხოთ მის ლიტერატურულ შემოქმედებას, ფილადელფოსს ეკუთვნის რამდენიმე ლირიკული ლექსი , თხზულება – სიყვარული მამულისა “ და ერთგვარი თეთრი ლექსი – გოდებანი იერემიასნი , ძისა ენაისნი – ხილვათათვის მდგომარეობასა ივერიისასა აწინდელსა ზედა “ .

სიყვარული მამულისა“ დაუმთავრებელია, მაგრამ მაინც სრულად წარმოგვისახავს ავტორის შეხედულებებს სამშობლოს წინაშე ადამიანის მოვალეობის შესახებ. იგი ცდილობს განსაზღვროს მცნება სამშობლო” და მასში გამოჰყოფს სამ ძირითად შემადგენელ ნაწილს. Eესენია 1. წინაპრების მიერ დატოვებული მიწა 2. ერი რომელსაც ვეკუთვნით 3. ამ ერის რჯული და ტრადიციები. სამშობლოს სიყვარულში იგი გულისხმობს თავგანწირვასაც. ფილადელფოსი ვრცლად მსჯელობს იმაზე, რომ სამშობლოს სიყვარული ბუნებრივი გრძნობაა, რომელიც უანგარო უნდა იყოს , ამავე დროს მამულზე ზრუნვა ადამიანის პირად ინტერესებშიც შედის .

გოდებანი “ ეძვნება საქართველოს . ნაწარმოების ძირითადი მოტივია გლოვა რუსი დამყრობლების ძალმომრეობის შედეგად შექმნილი სამშობლოს მძიმე მდგომარებისა.  თხზულება მთლიანად ბიბლიისეულია და იერემიას გოდების” მიხედვითაა შექმნილი . შ. რატიანი აღნიშნავს ბერის ორივე ნაწარმოებს და საკმაოდ მაღალ შეფასებასაც აძლევს მათ.

შ.რატიანი ასევე ეხება ფილადელფოსის სამასწავლებლო საქმიანობას. როგორც ჩანს, ბერი კარგ პედაგოგად და აღმზრდელად ითვლებოდა, რადგან  ბევრი დიდგვაროვანი თხოვდა და აბარებდა შვილს აღსაზრდელად. მაგალითად, მწერალი რ. ერისთავი გაიზარდა ფილადელფოსის ხელში და როგორც თვითონ აღნიშნავს, ბერმა მას ბევრი ასწავლა რელიგიის და საერთოდ ცხოვრების შესახებ. ფილადელფოსი ვერ მოესწრო თავისუფლებას. საპატიმროში ამოხადეს სული მხოლოდ იმიტომ, რომ მთელი არსებით, უსაზღვროდ უყვარდა სამშობლო და სურდა, იგი თავისუფალი ენახა.

შ. რატიანის მონოგრაფია ძალიან მნიშვნელოვანი და საყურადღებო ნაშრომია ახალგაზრდა მეცნიერებისათვის, რომლებიც ახლა იწყებენ ამ საქმის კვლევას. ქართული საზოგადოება ბედნიერი უნდა იყოს იმით, რომ მოხერხდა ამ მონოგრაფიის გამოქვეყნება .

დამოწმებანი :

გ. გოზალიშვილი, 1832 წლის შეთქმულება, 1935 წ.

გ. გოზალიშვილი, 1832 წლის შეთქმულება, 1970 წ. ტ. I

გ. გოზალიშვილი , 1832 წლის შეთქმულება  1970 წ. ტ. II

მ. ხომერიკი, ფილადელფოს კიკნაძე 1998

ზ.ჭიჭინაძე, ფილადელფოს კიკნაძე  1919წ.

სოლომონ დოდაშვილი

ქართველი განმანათლებელი, ფილოსოფოსი, ჟურნალისტი. “ევროპეიზმის” ფუძემდებელი საქართველოში. დაიბადა – 17 მაისს, 1805, სოფ. მაღარო.  გარდაიცვალა – 1836 წლის 20 აგვისტოს, ვიატკა, რუსეთი.

დაიბადა სიღნაღის რაიონის სოფელ მაღაროში. 1818 წელს შევიდა სიღნაღის სასულიერო სასწავლებელში, 1820 წელს კი თბილისის სასულიერო სემინარიაში.

სიღნაღის სასულიერო სასწავლებლის და თბილისის სასულიერო სემინარიის დამთავრების შემდეგ, როდესაც საარქივო მასალებიდან ირკვევა, ს. დოდაშვილი ჩაება პედაგოგიურ საქმიანობაში (სიღნაღის სამრევლო სკოლაში).

1824 წელს, გაჭირვებული ცხოვრების მიუხედავად, სწავლას აგრძელებს პეტერბურგის უნივერსიტეტში ფილოსოფიურ–იურიდიულ ფაკულტეტზე. ის იყო პირველი ქართველი სტუდენტი, რომელმაც თავი გამოიჩინა, როგორც ნიჭიერმა და მოაზროვნე ახალგაზრდამ. აქ დაწერა ცნობილი ფილოსოფიური ნაშრომი “ლოგიკა”. პეტერბურგში ს. დოდაშვილი უახლოვდება თეიმურაზ, ბაგრატ და იოანე ბაგრატიონების ოჯახს.

პეტერბურგში ყოფნის დროს სოლომონ დოდაშვილი მოექცა დეკაბრისტების გავლენის ქვეშ. დაპატიმრების დროს აღმოუჩინეს კ. რილეევის “ნალივაიკო”. რუსეთსა და საქართველოში დოდაშვილს იცნობდნენ, როგორც მრავალმხრივ განათლებულ მოაზროვნეს, ფილოსოფიისა და იურიდიული მეცნიერების მიღწევებს დაუფლებულ კვალიფიციურ სპეციალისტსა და ანგარიშგასაწევ პიროვნებას. იგი იყო განმანათლებელი და ჰუმანისტი. მიუხედავად იმისა, რომ პეტერბურგი დეკაბრისტების აჯანყებისა და მათი დასჯის მოწმე იყო, მათთან კავშირი მაინც არ გაუწყვეტია. განსაკუთრებით მეგობრობდა გადასახლებაში მყოფ გერცენთან.

1827 წელს დაამთავრა პეტერბურგის უნივერსიტეტი. იმავე წელს დაბრუნდა თბილისში.

სამშობლოში დაბრუნებისთანავე, იწყებს მუშაობას პედაგოგად თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელში. ასწავლის ლოგიკას, რიტორიკას, ქართულ სიტყვიერებას, გეოგრაფიას, წერს სახელმძღვანელოებს, ადგენს ლექსიკონს, წერს საჟურნალო სტატიებს. იყო გაზეთ “ტფილისის უწყებანის” ქართული გამოცემის რედაქტორი. პარალელურად დააარსა მისი დამატება – ჟურნალი “სალიტერატურო ნაწილნი ტფილისის უწყებათანი”.

სოლომონ დოდაშვილი – თავისი დროის გამოჩენილი ფილოსოფოსი და ენციკლოპედიური განათლების მოაზროვნე, – ნიკოლოზ ბარათაშვილის მასწავლებელი იყო თბილისის კეთილშობილთა გიმნაზიაში.
სწორედ მის ხელში გაიარა მომავალმა პოეტმა რაციონალიზმისა და კრიტიციზმის სკოლა და ეზიარა იმ იდეებს, რომელნიც ევროპული განმანათლებლობის ეპოქიდან მომდინარეობდნენ.

ს.დოდაშვილის გაკვეთილებს თბილისის გიმნაზიაში უთუოდ ღრმა ფილოსოფიური ხასიათი უნდაჰქონოდათ. სწორედ მას უნდა ვუმადლოდეთ ჩვენ ფართო მსოფლმხედველობრივი საკითხებისადმი იმ ცხოველ ინტერესს, რომელმაც ასე ადრე იფეთქაჭაბუკი პოეტის შეგნებაში. ს.დოდაშვილი თავის შეგირდებს დიდი მამულიშვილური საქმიანობისთვის ამზადებდა. ხოლო მთავარი იარაღი, რომელიც მათ ამ სარბიელზე უნდა გაეტანათ, მისი რწმენით, იყო მოწინავე მეცნიერული, ფილოსოფიური განათლება.

განმანათლებლური იდეალების ღრმა ზემოქმედება ს.დოდაშვილის მსოფლმხედველობაზე აშკარად ჩანს მის წერილში „პასუხი ტფილისიდან“, რომელშიც იგი თავისებურ ანალიზს უკეთებს შეთქმულების წინა პერიოდის საქართველოს საზოგადოებრივ ცხოვრებას.

…განათლება არს უუმტკიცესი და უუსაიმედოესი საფუძველი კეთილმდგომარეობისა ყოვლისა საზოგადოებისა, სოციალური პროგრესის, განახლების წინაპირობად მას მიაჩნია ის გარემოება, რომ ქართველი საზოგადოების დიდმა ნაწილმა შეიგნო ესჭეშმარიტება: „აწინდელსა განსვენებითსა მდგომარეობასა შინა მამულისა ჩვენისასა ყოველმან კაცმან მიაქცია ყურადღება განათლებასა ზედა; მაშასადამე, ყოველი წოდება, ყოველი მდგომარეობა უნდა მოელოდეს, რომელ მათ ეყოლებათ კაცთმოყვარენი, სარწმუნონი და ერთგულნი თანმეშრომენი, შემწენი და მფარველნი.  – წერს ს.დოდაშვილი.

დოდაშვილმა ირგვლივ შემოიკრიბა ი. მამაცაშვილი, მ. ერისთავი, დ. ყიფიანი. მათ მთავარ მიზანს წარმოადგენდა განათლების გავრცელება და ეროვნული გრძნობების გაღვივება ქართველ ერში. დოდაშვილი მკაცრად აკრიტიკებდა რუსულ კანონმდებლობას და რუსულ მმართველობას, ქართულ ადათ-წესებს კი ხმალამოღებით იცავდა და მათ პროპაგანდას ეწეოდა. სწორედ პატრიოტიზმით ნაკარნახევი მისი განმანათლებლური იდეები დაედო საფუძვლად თერგდალეულთა მოღვაწეობას. დოდაშვილი ილაშქრებს ყოველგვარი ცრუმორწმუნეობის წინააღმდეგ, ქადაგებს განათლების ფართოდ დანერგვას.

საქართველოს სოციალური სინამდვილის ფხიზელი ანალიზი, მრავალსაუკუნოვანი ისტორიული გამოცდილების თვალსაჩინო გაკვეთილები, ქართველთა ცნობიერების მომწიფება გონიერი მოქმედებისთვის, ცოდნის, განათლების, კეთილისმყოფელი გავლენა საზოგადოებრივ შეგნებაზე, – ყოველივე ეს რეალურ პერსპექტივებს უხსნიდა ს.დოდაშვილის მიზანსწრაფვას, იმედს უნერგავდა, რომ გადამწყვეტ მომენტში „გონს მოგებული“ ქართველი ხალხი მხარს დაუჭერდა აჯანყების იდეას.

დოდაშვილი იყო ბელეტრისტი, ლიტერატურის ისტორიკოსი და თეორეტიკოსი, თუმცა მოწოდებით მაინც ფილოსოფოსი. მისი ფილოსოფიური შრომებია: “ლოგიკა”, “ლოგიკის მეთოდოლოგია” და “რიტორიკა”. მისი აზრით, ფილოსოფიური ობიექტი არის ადამიანის შინაგანი სამყარო, ანუ “სამყარო ჩვენში”, რომელსაც იგი მჭიდროდ უკავშირებს მატერიალურ სამყაროს. ლოგიკის ობიექტად კი “საერთო აზროვნების წასებს”, ანუ “გონებისა და აზროვნების საყოველთაო და უცხო კანონებს” მიიჩნევს.

სოლომონ დოდაშვილს დიდი ღვაწლი მიუძღვის ქართული ენის გრამატიკისა და ლიტერატურის განვითარების საქმეში. მისი წიგნი “შემოკლებული ქართული ღრამმატიკა” შეიცავს შემდეგ დისციპლინებს: მორფოლოგია, სინტაქსი, ორთოგრაფია, წიგნი გამოირჩევა მკაფიო დებულებებითა და დახვეწილი ტერმინოლოგიით.

დოდაშვილის “მოკლე განხილვა ქართულისა ლიტერატურისა ანუ სიტყვიერებისა”, რომელიც დაიბეჭდა ჟურნალში “სალიტერატურონი ნაწილნი ტფილისის უწყებათანი”, ძველი ქართული ლიტერატურის პერიოდიზაციის პირველი ცდაა. სოლომონ დოდაშვილმა დატოვა მდიდარი ეპისტოლური მემკვიდრეობაც.

1832 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობისათვის დააპატიმრეს. შეთქმულების გამომჟღავნების შემდეგ, რუსული ცარისტული რეჟიმის მიერ გატარებული მკაცრი რეპრესიების გამო დოდაშვილი სასწრაფოდ მოითხოვდა რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოშორებას (“სიტყვა-მოწოდება”, ლექსი “მაისი”). იგი უარყოფდა მონარქიული წყობილების აღდგენას და რესპუბლიკის პრინციპებზე აგებული წყობილების მომხრე იყო.

სოლომონ დოდაშვილის მიერ შეთქმულთა მეთაურების – ალექსანდრე ორბელიანისა და ელიზბარ ერისთავის თხოვნით დაწერილ „სიტყვა მოწოდებაში“ ვკითხულობთ:

ქვეყნის დაარსებითგან მამულსა ჩვენსა აქვნდა თავისი საკუთარი მდგომარეობა, აქვნდა თვისნი სჯულნი, თვისი სარწმუნოება, თვისი ენა და თვისი ჩვეულება…
ნუ უკვე ჩვენ არა ვართ შვილნი მამა-პაპათა ჩვენთანი?
ნუ უკვე ჩვენ არა გვაქვს სიმხნე და ძალი ესოდენი, რაოდენიც ჩვენს მამათა ანუ სხვათა მსგავსთა კაცთა?!
მაშ რაისათვის ვცოცხალვართ?!

სოლომონ დოდაშვილის ლექსი „მაისი“, რომელიც პოეტურ ფორმაში გამოხატულ ასეთსავე მხურვალე მოწოდებას წარმოადგენს, განმსჭვალულია მტკივნეული ეჭვით, შეშფოთებით – შეძლებენ თუ არა სახელოვან მამა-პაპათა შვილნი ძველი სიმტკიცით მტერზედ „მახვილის ხელთა აღპყრობას?“. მაგრამ საგულისხმოა, რომ აქაც პატრიოტული მოწოდების ავტორი აპელაციას უწინარეს ყოვლისა მამულიშვილთა გონებისადმი ახდენს: „ქართველნო, ხართ სადმე თუ არა? არავინ არ იცის! მოიგეთ გონება!“.

1834 წელს, მეუღლესთან და ორ შვილთან ერთად, გადაასახლეს ვიატკაში, სადაც 31 წლისა ჭლექით გარდაიცვალა.

ადამიანს ისე არაფერი ამძიმებს,როგორც ცარიელი თავი

სოლომონ დოდაშვილი

1832 წლის შეთქმულება

მას შემდეგ, რაც 1801 წელს რუსეთმა ქართლ-კახეთის სამეფო გააუქმა და საქართველოს დანარჩენი ნაწილების დაპყრობას შეუდგა, თავისუფლებისმოყვარე ქართველმა ხალხმა წართმეული სახელმწიფოებრიობის დაბრუნების მიზნით არაერთხელ ააფრიალა აჯანყების დროშა. ჩვენს ისტორიაში აჯანყების ერთ-ერთი ასეთი მცდელობა „1832 წლის შეთქმულების“ სახელითაა ცნობილი.

ის რუსეთში, იქ გადასახლებულ ბატონიშვილთა წრეში ჩაისახა. კერძოდ, 1825 წელს პეტერბურგში მცხოვრებმა დიმიტრი იულონის ძემ, ხოლო 1826 წელს მოსკოვში იძულებით მყოფმა ოქროპირ გიორგი მეთორმეტის ძემ (ბაგრატიონებმა) გარს შემოიკრიბეს რუსეთში სასწავლებლად ჩასული ქართველი ახალგაზრდები და შეუდგნენ მომზადებას მომავალი შეიარაღებული აჯანყებისათვის.

1827 წელს კი პეტერბურგიდან სამშობლოში დაბრუნდა დიდი ქართველი განმანათლებელი, საზოგადო და პოლიტიკური მოღვაწე სოლომონ დოდაშვილი და შეთქმულების ცენტრმაც თბილისში გადმოინაცვლა. სოლომონ დოდაშვილი ღრმად განათლებული პიროვნება იყო, დამთავრებული ჰქონდა პეტერბურგის უნივერსტეტი.

რუსეთიდან დაბრუნებულ ახალგაზრდა ქართველ პატრიოტებს სამშობლოში თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელში გამოზრდილი ახალგაზრობა დახვდა. აქ თანდათანობით გამოიკვეთა შეთქმულების ხელმძღვანელი ბირთვი სოლომონ დოდაშვილის, ელიზბარ ერისთავის, ალექსანდრე ორბელიანისა და იასე ფალავანდიშვილის შემადგენლობით.

ფარული საზოგადოების აქტიური წევრები იყვნენ ის მოღვაწეებიც, რომელთაც შემდგომში ფასდაუდებელი ამაგო დასდეს ქართული ენის, ლიტერატურის, კულტურის აღორძინებასა და განვითარებას: ალექსანდრე ჭავჭავაძე, დიმიტრი ყიფიანი, გრიგოლ და ვახტანგ ორბელიანები, გიორგი ერისთავი, მანანა ორბელიანი და სხვები.

საგანგებოდ უნდა მოვიხსენიოთ სასულიერო პირი – ფილადელფოს კიკნაძე. იგი იყო ავტორი შეთქმულების წესდებისა, რომელსაც „აკტი გონიური“ ეწოდებოდა. მანვე შექმნა საიდუმლო მიმოწერისათვის საგანგებო ანბანი.

შეთქმულებს გადაწყვეტილი ჰქონდათ საქართველოდან რუსების განდევნა და აქ კონსტიტუციური მონარქიის დამყარება. მეფედ კი თავისი ქვეყნის თავისუფლებისათვის დაუცხრომლად მებრძოლი, სიცოცხლეშივე ლეგენდად ქცეული, სპარსეთში გადახვეწილი ალექსანდრე ბატონიშვილი (ერეკლე მეორის ძე) უნდა მოეწვიათ.

აჯანყება, წარმატებით დამთავრების შემთხვევაში, მთელ კავკასიას უნდა მოსდებოდა, რათა საბოლოოდ ალაგმულიყო აქ რუსთა თარეში. მაგრამ შეთქმულებს რუსეთთან პოლიტიკური კავშირის სრულიად გაწყვეტა არ ჰქონდათ განზრახული, არამედ სურდათ, რუსეთ-საქართველოს შორის დამყარებულიყო საერთო ინტერესებზე დაფუძვნებული ურთიერთობა. სწორედ ამას ითვალისწინებდა 1783 წელს რუსეთთან დადებული ტრაქტატიც.

შეთქმულება დიდხანს და საფუძვლიანად მზადდებოდა. აჯანყება 1832 წლის დეკემბერში უნდა დაწყებულიყო.

აჯანყებამდე რამდენიმე დღით ადრე შეთქმულების ერთ-ერთმა ხელმძღვანელმა იასე ფალავანდიშვილმა, საკუთარი ტყავის გადარჩენის მიზნით, შეთქმულება გასცა.

შეთქმულნი დააპატიმრეს, ყაზარმებში გამოამწყვდიეს და მათი „ანტისახელმწიფოებრივი საქმიანობის“ გამოსაკვლევად საგანგებო კომისია დანიშნეს, რომელმაც 145 „დამნაშავე“ გამოამჟღავნა.

რუსეთის მაშინდელმა იმპერატორმა ნიკოლოზ პირველმა შეთქმულებს სიკვდილით დასჯა გადაუწყვიტა, მაგრამ შემდეგ გადაწყვეტილება შეცვალა და ისინი რუსეთის შორეულ მხარეებში გადაასახლა.

მღვდელი ფილადელფოსი გამოძიების დასრულებამდე გარდაიცვალა ყაზარმაში.

ერთი სიტყვით, სასამართლო პროცესიდან რამოდენიმე წლის შემდეგ ყველა შეთქმული სამშობლოში დაბრუნდა, მაგრამ მათ შორის არ იყო სოლომონ დოდაშვილი, რომელმაც შორეულ ვიატკაში დაასრულა თავისი ხანმოკლე სიცოცხლე (იგი 31 წლისა გარდაიცვალა).

ასე დაესვა წერტილი ქართველი მამულიშვილების თავგანწირულ მცდელობას, შეიარაღებული აჯანყების გზით თავი დაეღწიათ რუსეთის იმპერიის ბატონობისაგან და შელახული ეროვნული ღირსება აღედგინათ.

1832 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობდნენ:

დიმიტრი ბატონიშვილი
თამარ ბატონიშვილი
თეკლე ბატონიშვილი
ოქროპირ ბატონიშვილი
სოლომონ დოდაშვილი
გიორგი ერისთავი
ელიზბარ ერისთავი
გრიგოლ ორბელიანი
გიორგი ერისთავი
დიმიტრი ორბელიანი
ვახტანგ ორბელიანი
სოლომონ რაზმაძე
ალექსანდრე ჩოლოყაშვილი
ალექსანდრე ორბელიანი
ფილადელფოს კიკნაძე
ზაალ ჩოლოყაშვილი
ალექსანდრე ჭავჭავაძე
დიმიტრი ყიფიანი
თ.ამილახვარი
მანანა ორბელიანი
ლევან ორბელიანი
ნ.ორბელიანი
გ. ავთანდილაშვილი
დ. პაუშენკო
მელნიკოვი
ლეტელიე
მოლა ზამანა
იასე ფალავანდიშვილი
1832 წლის აჯანყებამ წარუსლელი კვალი დატოვა საქარტველოს ისტორიაში.1832 წლის შეთქმულება გახდა სტიმული შემდგომი თაობის დიდი ეროვნული მოძრაობისა

გრიგოლ ლორთქიფანიძე

See full size image

პოლიტიკური, სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწე. დაამთავრა ქუთაისის სათავადაზნაურო გიმნაზია (1902), სწავლობდა ნოვოროსიის უნივერსიტეტში, ჯერ სამედიცინო, შემდეგ ისტორიულ-ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე.

რევოლუციურ საქმიანობაში მონაწილეობისათვის დააპატიმრეს, შემდეგ რუსეთში გადაასახლეს. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის დროს რუსეთში იმყოფებოდა. იყო ბელგოროდის ოლქის ერობის სახალხო გაზეთის რედაქტორი.

1918-1921 წლებში, სხვადასხვა დროს, საქართველოს სამხედრო და განათლების მინისტრისა და მთავრობის თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობები ეკავა. ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს მოლაპარაკებას აწარმოებდა რევკომთან.

1921 წლის 18 მარტს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მხრიდან გრიგოლ ლორთქიფანიძემ და ‘რევკომის’ წარმომადგენელმა მამია ორახელაშვილმა ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებას საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შესახებ, რომლის თანახმად ერთადერთ კანონიერ მთავრობად კვლავ, ვიდრე მას ქართველი ხალხი არ გადააყენებდა, ‘რჩებოდა’ დემოკრატიული მთავრობა.

20-იან წლებში რუსეთში გადაასახლეს. გრ. ლორთქიფანიძე 1937 ჩეკას ჯურღმულებში გარდაიცვალა.

მიწაში ჩაფლული “ფიქრები საქართველოზე”

ვიქტორ ლორთქიფანიძე

“თუ ვინიცობაა, ვეღირსო სამშობლო მიწის გულში ჩასვენებას, მე ავირჩევდი დავფლულიყავი… დიად ისტორიულ მესხეთში. ჩემი გვარეულობა, ჩემო ძვირფასო შვილებო, იქედანაა. იქ დღესაც ცხოვრობენ ჩვენი გვარის კაცები. ისინი ისლამის სჯულზე არიან ძველ დროს იძულებით გადანათლულნი, მაგრამ მაინც ჩვენი ძმები, ჩვენი სისხლი და ხორცი არიან.”

გრიგოლ ლორთქიფანიძე (1881-1937)

პარლამენტის საკონსტიტუციო საგანგებო სხდომებზე იხილებოდა საშვილიშვილო, საკვანძო საკითხი – როგორი უნდა იყოს საქართველოში ხელისუფლება, საპარლამენტო თუ საპრეზიდენტო.

მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მხარე იფიცებოდა, კონსტიტუციას პერსპექტივაში ვხედავ და არა ერთ ადამიანზე მორგებაშიო, საპრეზიდენტო მმართველობის მომხრე ყველა დეპუტატს ბატონ ედუარდ შევარდნაძის ტანზე მორგებული საპრეზიდენტო სმოკინგის თარგი გამოჰყავდა და, პირიქით, საპარლამენტო ხელისუფლების მომხრეებს ძონძებში გამოწყობილი უფლებააყრილი დღევანდელი სახელმწიფოს მეთაური ელანდებოდათ.

ყველას თავისის თქმა უნდოდა და, ვინაიდან ამის დრო და საშუალება არ იყო, პარლამენტმა სამწუთიანი რეგლამენტი დააწესა და დროის ათვლა მიუკერძოებელ ელექტრონულ ტაიმერს მიანდო.

საპარლამენტო ხელისუფლების მომხრეთა შეუვალ, რკინის არგუმენტს, დემოკრატიული საქართველოს კონსტიტუციაში არ იყო პრეზიდენტის პოსტი და ვინაიდან ჩვენ მისი სამართალმემკვიდრენი ვართ და არც ჩვენ გვეკუთვნის პრეზიდენტიო, მოულოდნელად ცივი წყალი გადაასხა ბატონმა რომან მიმინოშვილმა, როცა წაიკითხა დემოკრატიული საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარის მოადგილისა და სამხედრო მინისტრის, ბატონ გრიგოლ ლორთქიფანიძის, 1924 წელს სუზდალის საპყრობილეში დაწერილი სტრიქონები:

“1921 წელში მიღებული კონსტიტუციით უარყოფილია პრეზიდენტის თანამდებობა. უნდა გადაჭრით ითქვას, რომ ეს გადაწყვეტილება მეტად მწიგნობრივი და დოგმატური იყო. ესაოდა, თითქოს ყველა დემოკრატიებზე უფრო დემოკრატობა უნდა დაგვემტკიცებინა…”

აქ ტაიმერმა მიკროფონი გამოთიშა. ბატონ რომანს აღარ დაუჩემებია სხვებივით, ბოლომდე მათქმევინეთ, თორემ ტრიბუნიდან არ ჩამოვალო (რომან მიმინოშვილი პარლამენტის ეთიკის კომისიის თავმჯდომარეა) და გულნატკენი ჩამოვიდა პოდიუმიდან.

რა მომასვენებდა, სანამ ბატონ რომანს სათქმელი ციტატის მეორე ნაწილს არ გამოვძალავდი. აი, ისიც: “არავითარ შემთხვევაში არ უნდა ილახებოდეს ერისა და სახელმწიფოს სიმრთელე და სიძლიერე. ხოლო თუკი სადმეა საჭირო საკმაო უფლებით აღჭურვილი პრეზიდენტი, ეს გახლავთ სწორედ საქართველო, რომელიც დღეს იმყოფება გამთლიანების პროცესში, სადაც გადაჭარბებული პარტიულ-პოლიტიკური და სხვა სახის პარტიკულარიზმი უფრო ფეოდალურ-ტომობრივი ნაშთის ელფერს ატარებს, ვიდრე კანტონალური დემოკრატიის იერს, და სადაც სახელმწიფოს მთლიანობისა და სიმტკიცის ემბლემა და ფაქტი მეტი იდეალობით უნდა იხატებოდეს. პრეზიდენტი, დაახლოებით ამერიკა-გერმანიის პრეზიდენტის უფლებებით აღჭურვილი, სრულიად აუცილებელი და მიზანშეწონილია საქართველოსთვის. სხვანაირად კითხვის გადაჭრა იქნება არა ცხოვრებით ნაკარნახევი, არამედ წიგნებიდან მონაბერი დოქტრინობა და, უკაცრავი პასუხია, შეიძლება მეტიჩრობაც…”

ასე რომ, ვინც დღეს პრესითა და ტელევიზიით გვამადლის, რამოდენა დაგითმეთო, პრეზიდენტობის ამერიკულ მოდელზე დაგთანხმდითო და ამაში პოლიტიკურ საზღაურებს მოითხოვს, თავად საქართველოს ამადლის ქვეყნის ინტერესებში მოქმედებას და გრიგოლ ლორთქიფანიძის იმ “უკაცრავი პასუხის” ღირსია.

მანამდე გრიგოლ ლორთქიფანიძის შესახებ მხოლოდ ის გამეგონა, რომ მისი ხელწერა ამშვენებს 26 მაისის თავისუფლების აქტს და რომ ის იყო დემოკრატიული საქართველოს რწმუნებული ბოლშევიკურ რევკომთან მოლაპარაკებაზე 1921 წლის მარტში ქუთაისში.

დაინახა რა ჩემი ასეთი დაინტერესება ამ პიროვნებით, ბატონმა რომანმა მათხოვა წელს თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობის მიერ დასტამბული გრიგოლ ლორთქიფანიძის “ფიქრები საქართველოზე”. ამ ეგზემპლარს წარწერა აქვს: “ბატონ რომან მიმინოშვილს, ღრმა პატივისცემით გრიგოლ ლორთქიფანიძის შვილებისაგან, თეიმურაზ, დარეჯან და ნოდარისაგან. 22.06.95. თბილისი.”

კრებულში თავად 225-გვერდიანი “ფიქრები საქართველოზე” იწყება მინიშნებით: “რუსეთი, ქ. სუზდალი, ვლადიმერ. გუბ. საგანგებო ბანაკის სამონასტრო საპყრობილე: საკანი N13. თებერვალის 11 დღე. 1924 წელი” – და მთავრდება მინაწერით: “მოვასწარი მხოლოდ განზრახულის დაახლოებით ერთი მესამედის დაწერა და ისიც შავათ, გაუშალაშინებლად… უკვე დაწერილს მე და ჩემი მეგობარი მის დღიურებთან ერთად ვფლავთ დღეს ერთ საიდუმლო ადგილს, რადგან ჩეკისტები ჩვეულებრივად გვართმევენ ხოლმე ყოველგვარ ხელნაწერს.

1 დეკემბერი, 1924 წ. დილის 11 საათი. გრ. ლორთქიფანიძე.”

grigol lortqifanidze

ერთ ღამეში “ფიქრები საქართველოზე”, “პოლიტიკური ანდერძი” და სხვა თანდართული დოკუმენტები სულმოუთქმელად წავიკითხე და დავრწმუნდი, რომ გრიგოლ ლორთქიფანიძის სახით საქმე გვაქვს უსამართლოდ მივიწყებულ, ბუმბერაზი აზროვნების უშიშარ ერისკაცთან. “ფიქრები საქართველოზე” სამშობლოზე უზომოდ შეყვარებული პატრიოტის მიერ დაწერილი საქართველოს ისტორიაა, ლიტერატურული ესეს პათოსით, არა ლენინის ბიბლიოთეკაში პირველწყაროებით გარშემორტყმულის, არამედ ჭრაქის შუქზე, ციხის საკანში, ავტორის ენციკლოპედიური ცოდნის დასტური, ისტორია საქართველოს 20-საუკუნოვანი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისა. და იმავე დროს ის ბოლომდე რჩება ერთგული სოციალ-დემოკრატიული პოზიციებისა.

ყოველთვის მიმაჩნდა, რომ ეროვნულ-განმათავისუფლებელი იდეა, როდესაც ოკუპირებული და კოლონიზებული ერი უპირისპირდება მეტროპოლიას, შეუთავსებელია სოციალ-დემოკრატიულ აზროვნებასთან. როცა ერთმანეთს უპირისპირდებიან სოციალური კლასები, ეროვნული ინტერესები მეორე პლანზე გადადის.

მრწამსით რევოლუციონერი სოციალ-დემოკრატი გრიგოლ ლორთქიფანიძე, ჯერ კიდევ ნოვოროსიის (ოდესა) უნივერსიტეტში სწავლისას, 1904 წელს, ცარიზმის წინააღმდეგ პოლიტიკური გაფიცვების ორგანიზებისთვის ჩასვეს ციხეში და სამი წელი პატიმრობასა და გადასახლებაში ამყოფეს, ბოლომდე დარჩა მარქსისტად და ამავე დროს 1918 წლიდან იყო საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თვალსაჩინო მოღვაწე; მან დიდი ძალისხმევა შეალია საქართველოში წამყვანი, ინტერნაციონალური მრწამსის პოლიტიკური აზროვნების, ძალის ეროვნულ-გამნათავისუფლებელი მოძრაობის რელსებზე გადაყვანას.

ვეთანხმები გრიგოლ ლორთქიფანიძის აზრს, რომ საქართველოს სოციალ-დემოკრატია “რაოდენიმეთ გულუბროყვილო კოსმოპოლიტიზმის მორევში ტოპავდა… ზედმეტად ხრიდა ჯოხს ანტიეროვნულად” და ვერ დავეთანხმები, რომ “მისი ინტერნაციონალური ხაზი, დემოკრატიული მეთოდი, სოციალური გეზი და რევოლუციური ტაქტიკა იყო ის ფართო და საიმედო შარაგზა, რომლითაც ნაკლები მსხვერპლით შეიძლებოდა ქართველი ხალხის თავისუფლების აღორძინების სამეფოში შეყვანა.”

მე ეჭვქვეშ არ დავაყენებდი “ფიცს” – “უბრალო ცილისწამებაა სოციალიზმის წინააღმდეგ, როდესაც ამბობენ, თითქოს… ეროვნებას ჭეშმარიტი სოციალისტური წყობილება ემუქრებოდეს”, რომ არ მენახოს “კუდი”, რომლის ნახვას ბატონი გრიგოლი ვერ მოესწრო.

არ გამოვრიცხავ, რომ ასეთი გაორებაც იყო 1918-1921 წლების დემოკრატიული საქართველოს ადვილად დამარცხების ერთ-ერთი მიზეზი.

ამ და სხვა მიზეზთა გამო მე ჩემი დიდი თანამედროვის პოლიტიკური თანამოაზრე ვერ გავხდები, მაგრამ, თუ საშუალება მომეცა ისევ და ისევ დავუბრუნდები მის წიგნს და ვეცდები, სიღრმემდე ჩავწვდე ამ ბრძენკაცის ფიქრებს საქართველოზე.

ამაში სხვანიც რომ დავაინტერესო, მოვიყვან რამდენიმე ფრაგმენტს წიგნიდან, მცირე კომენტარებით.

* * *
ამონაწერი 1921 წლის 17 მარტს ქუთაისში დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობისა და რევკომის მოლაპარაკების ოქმიდან:

“გრ. ლორთქიფანიძე: … ჩვენ ვდგავართ იმ პრინციპულ ნიადაგზედ, რომ როგორიც უნდა იყოს საქართველო, იქნება მისი ხელისუფლება დემოკრატიული რესპუბლიკა თუ საბჭოთა წყობილება, ჩვენი მოვალეობა არის, მოვალეობა სახელმწიფოებრივი და ეროვნული, რომ ბათუმის ოლქი ყოველ შემთხვევაში დარჩეს საქართველოს, ვიმეორებ, როგორიც უნდა იყოს ის… საჭიროა, რომ მოინახოს საერთო საშუალება, რომელიც აგვაცილებს საფრთხეს, რომელიც მოელის საქართველოს მთლიანობას.

მ. ორახელაშვილი: ჩვენ არა ვართ წინააღმდეგი, რომ ბათუმის საკითხი იქნეს განხილული კონფერენციის მიერ, მაგრამ ეს საკითხი მეორეხარისხოვანია.

გრ. ლორთქიფანიძე: დღეს ყველაზე დიდი საშური საკითხი და პირველ რიგში განსახილველი არის საქართველოს ტერიტორიის მთლიანობის შენარჩუნება”.

სამხედრო მინისტრი არ გაჰყოლია დემოკრატიული საქართველოს მთავრობას უცხოეთში. ის დარჩა და გენერალ მაზნიაშვილთან ერთად ხელმძღვანელობდა ბათუმის დაცვას. გენერალი მაზნიაშვილი ახსოვთ ბათუმში. აქ მისი სახელობის ქუჩაც არის. გრიგოლ ლორთქიფანიძის შესახებ კი არავინ არაფერი იცის.

* * *
ქართველი და ზღვა (ფრაგმენტი “პოლიტიკური ანდერძიდან”, 1925 წელი, სუზდალის საპყრობილე, საკანი N33).

“მაშინ დაეცა საქართველოს საბედისწერო ლახტი, როდესაც მისი დიდი სატრანზიტო არტერია – შავი ზღვიდან არტანუჯ-არტაანის რაიონზე აღმოსავლეთისკენ – ჩახშობილ და მოჭრილ იქნა მტრის მიერ საშუალო საუკუნეებში. საქართველო უნდა სცდილობდეს, რომ ეს მისი გეოგრაფიული მდგომარეობა სავსებით გამოყენებულ იქნას. ის არ უნდა გამოვიდეს იმ ბეც და წვრილმან მებაჟის როლში, რომელიც თავის წვრილმანი ჭინჭყლაობით და წარმავალი ანგარიშით ამოქოლავს და დააცუდებს თავის ხიდის ყურს. ფართო, თავისუფალი და მაქსიმალური გარანტიით უზრუნველყოფილი ტრანზიტი ყოველმხრითა და ყოველ მიმართულებით – აი, რა უნდა იქნეს საქართველოს პოლიტიკის ერთ-ერთი ძარღვი. ამასთან ერთად, ყოველმხრივ ხელის შეწყობა და შემსუბუქება სჭირდება სხვა და სხვა დიდი მნიშვნელობის ასეთი სატრანზიტო გზების გაყვანას, როგორიცაა ბათუმ-არტაან-ყარსი (თუ არტაანი ჩვენი იქნა, თუ არადა – ხულო-ახალციხე-ახალქალაქი-გუმბრი)-ჯულფა…
შავ ზღვას… უნდა შევეჩვიოთ და დავუძმობილდეთ; დროა, ვისწავლოთ ცურვა, თორემ საკაცობრიო კულტურამ გაიარა სამდინარო, საზღვაო, საოკეანო კულტურის პერიოდები და კინაღამ საჰაერო ოკეანის სტადიაში გადადის, და ჩვენ კი, ასე ვთქვათ, პალიასტომის ეპოქაშიც კი არ შევსულვართ მგონი…
მით უმეტეს უნდა დავუმეგობრდეთ ზღვას, რომ ჩვენთვის დიდი ხანია გადაწყვეტილია ერთი ძირითადი საკითხი – კულტურული ორიენტაცია ევროპაზე”.

* * *
ზოგიერთი ჩვენი ეროვნული ნაკლოვანებანი (ფრაგმენტი “პოლიტიკური ანდერძიდან”).

“ბეჯითად უნდა გვახსოვდეს ჩვენი სუსტი მხარეები, რათა მათთანაც განუწყვეტელი ბრძოლა ვაწარმოოთ. ქართველი ბუნებრივი ნიჭით უხვადაა დაჯილდოებული და ადვილად, თითქოს ამ კარგს თან ახლავს ცუდი სარჩულიც – ჩვენი გონებით მოვიზარმაცებთ, ადვილად, თითქოს ერთი თვალის გადაკვრით ვითვისებთ და ამიტომ სიღრმეს არ მივსდევთ, გონებრივ ნებისყოფას არ ვჭიმავთ; თითქოს მეტწილათ ტალანტიური დელიტანტობა და ერთგვარი ზერელობა ჩვენი დამახასიათებელია. ცალკერძა სპეციალისტობას თითქოს ცხვირს ვუბზუებთ. გვეადვილება სინთეზი და გაზოგადება, ანალიტიკური კირკიმალი და წვრილმანობა არ გვიყვარს… ჩვენი ინდუქცია უკუდოა. ჩვენი ემპირიზმი სულწასული და ნაჩქარევი… გვიყვარს ღიპერბოლები და გვემარჯვება დიდი მასშტაბები; სანტიმეტრებითა და მილიმეტრებით, გრამებითა და გრანებით ზომვა-წონა არ გვეხერხება. საერთოდ, ჩოთქისა და ანგარიშის ცოდნა და პედანტური ღწურობა არ არის ჩვენი დამახასიათებელი. თითქოს თბომატარებელი მასალისგან ვართ ნაკეთები: მალე ვთბებით, სწრაფად ვხურდებით, ჩქარა აღვიგზნებით, მაგრამ ასევე სწრაფად ვგრილდებით… კახურზე მალე გრძნობა გვათბობს, ადვილად მივენდობით და მივინდობთ… ვართ გადაჭარბებული ოპტიმისტები, მაგრამ იმავე დროს ისეთი გულდაკოდილი და ღრმა ტირილი და გლოვა ვიცით, რომელიც გვარღვევს და გვაუძლურებს. ჭირი და ლხინი, ქეიფი და ტირილი, ნაღველი და იუმორი, კრიმანჭული, ზარი და ბრძოლის ჰანგი – აი, რა არის თითქოს ჩვენი ცხოვრების უმთავრესი დამახასიათებელი… თითქოს შრომა, შრომა ყოველდღიური და პროზაული, იშვიათი და სხვათაშორისო რამ იყვეს, გვიყვარს… იოლი პარტიზანობა და მჩატე გაჯირითება ყოველგვარ ასპარეზზე. გვაკლია ბეჯითობა, დაჟინება, მუყაითობა, ფოლადი ნებისყოფაში, ვართ ერი-პოეტი ყველგან”.

* * *
1928 წელს ინდუსტრიალიზაციის წარმატებებით აღფრთოვანებულმა საქართველოს პარტიის ცეკამ ჩამოიყვანა დევნილი პატრიოტი, მოატარა საქართველო და სთხოვა, გამოეთქვა თავისი შეხედულებანი სოციალიზმის მშენებლობის თაობაზე. გრიგოლ ლორთქიფანიძემ პირუთვნელად კარგიც აღნიშნა და მიუღებელზეც მიუთითა ცეკას. განსაკუთრებით მოითხოვა ამიერკავკასიის ფედერაციის გაუქმება, როგორც საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის გზა. გრიგოლის რევოლუციამდელმა მეგობრებმა, მიხა კახიანმა და ლევან ღოღობერიძემ, ინანეს თავიანთი ასეთი დემოკრატობა და 1928 წლის ოქტომბრის პლენუმზე გამწარებული მიხა კახიანი გაჰკიოდა: “მოქ. ლორთქიფანიძის დახმარებაზე უარს ვამბობთ. იგი სრულიად არ გვჭირდება” და დანაპირები თბილისის უნივერსიტეტის ლექტორობის ნაცვლად ისევ გააძევეს საქართველოდან.

* * *
1929 წელს, როცა მთელი საბჭოთა ქვეყანა ბელადის დაბადებიდან 50 წლისთავს ზეიმობდა, იუბილარმა კურსიკიდან მიიღო დეპეშა:

“მოსკოვი. კრემლი. სტალინს.
დღეს თქვენ ტრიუმფატორი ხართ. რომის ტრიუმფებში მონაწილეობდა საგანგებო მონა, რომელიც დიდ გამარჯვებულს შეახსენებდა მის ცალკეულ შეცდომებს და ბედის ცვალებადობას. შუა საუკუნეების რუს მეფეებს კრიტიკოსებად სალოსები ჰყავდათ.
არ ვდგავარ რა ტრიუმფატორის უავგუსტოესი ეტლის ძარის უკან სატერფალზე და არც კარის სალოსი გახლავართ, რასაკვირველია, ასეთი იმუნიტეტის ქონას არ ვვარაუდობ, მაგრამ მაინც მივცემ ჩემს თავს უფლებას, რომ შევიტანო ერთგვარი დისონანსი (სულ ერთია, მას მაინც არავინ გაიგონებს) იმ ხოტბა-დიდების ქოროში, რომელიც გარს გახვევიათ თქვენი ნახევარი საუკუნის დღეს. რაც შეეხება ჯანმრთელობას, დღეგრძელობას და ა. შ., ბევრი ჩვენთაგანი მათ გულწრფელად გისურვებთ, მაგრამ მინდა მოგახსენოთ…” ამ “მაგრამ უნდა მოგახსენოთის” იქით სტალინის პოლიტიკის ისეთი კრიტიკაა, რომელსაც ძეხორციელი ვერ გაბედავდა.

სტალინის “ჭკუის მასწავლებელი” მეორე დღესვე ექვსი თვით ციხეში ჩაკეტეს და კურსკში გადასახლებულს ვორონეჟში სამი წლით იძულებითი ცხოვრება მიუსაჯეს.

* * *
1935 წელს სსრკ საბჭოების მეექვსე ყრილობაზე გადაწყდა “გამარჯვებული სოციალიზმის” კონსტიტუციის შემუშავება. იმავე წლის 24 მარტს გრიგოლ ლორთქიფანიძე საკონსტიტუციო კომისიის თავმჯდომარეს, სტალინს და წევრებს: მოლოტოვს, ლიტვინოვსა და რადეკს უგზავნის 36 გვერდის მოცულობის წერილს კონსტიტუციაში ეროვნულ საკითხებზე თავისი მოსაზრებებით. გრიგოლთან ერთად წერილს ხელს აწერენ იმხანად ვორონეჟში გადასახლებული ა. დგებუაძე და კ. კანდელაკი.

ამდენ ჭკუის სწავლებას ვინღა აპატიებდა და სწორედ მაშინ, როდესაც გადასახლების ვადა უთავდებოდა, 1936 წლის 21 დეკემბერს, გამოუცხადეს, რომ მიესაჯა ახალი 5 წელი გამასწორებელ ბანაკებში. გრ. ლორთქიფანიძე გაიგზავნა ციმბირის უმძიმეს ბანაკში, გორნოშორიაში, რკინიგზის მშენებლობაზე.
ავბედით 1937 წელს ქობულოვმა მოახსენა ბერიას, რომ ემიგრაციაში ნოე ჟორდანიას უთქვამს გრიგოლ ლორთქიფანიძეზე, საქართველოში ყველაზე საიმედო ძალად მიმაჩნიაო.

1954 წელს მეუღლის უკანასკნელ განცხადებაზე მოვიდა პასუხი: “გრიგოლ სპირიდონის ძე ლორთქიფანიძე 1937 წლის 2 სექტემბერს ბერიასა და ქობულოვთან დაკითხვის დროს გარდაიცვალაო”.

2 სექტემბერი, გრიგოლის დაბადების დღე, მისი გარდაცვალების დღედ იქცა.

მხოლოდ მაშინ გახსნეს შვილებმა გრიგოლის მეგობრების მიერ საიდუმლოდ ჩამოტანილი თვითნაკეთი ჩემოდანი და მიწაში ჩამარხულმა “ფიქრებმა საქართველოზე” იხილეს დღის სინათლე.

ვიქტორ ლორთქიფანიძე

საქართველოს პარლამენტის წევრი, 1995 წელი, 7-13 სექტემბერი
“ახალი 7 დღე “
# 5
8-15 თებერვალი, 2007 წელი

სპირიდონ კედია

ქუთაისში გატარებული წლები, განსაკუთრებით ცნობილი ქართველი პედაგოგის იოსებ ოცხელის ოჯახში ცხოვრება და მისი შეგირდობა პატარა სპირიდონისათვის პატრიოტული აღზრდის ჩინებული სკოლა გამოდგა. სპირიდონ კედიამ «რევოლუციური ნათლობა» მოწაფეობისას მიიღო, როცა 1904 წლის თებერვალში თანაკლასელებთან ერთად ხმა აღიმაღლა რუსეთ-იაპონიის ომის წინააღმდეგ. მომდევნო წელს გიმნაზიელ ჭაბუკს სიტყვა წარმოუთქვამს უკვე თბილისში გამართულ საპროტესტო მიტინგზე, რომელიც პოლიტიკური რეჟიმის სისასტიკეს და ხელისუფლების ძალმომრეობას ამხელდა.

საქართველოს თავისუფლების იდეის ერთგულებამ ჭაბუკი კედია თავიდან ფედერალისტურ პარტიას დააკავშირა, მაგრამ იგი არ იზიარებდა ამ პარტიის სოციალისტურ მიმართულებას, რის გამოც მისი და ფედერალისტების გზები მალევე გაიყარა.

1905 წელი იმპერიის მასშტაბით რევოლუციის ბობოქარი აზვირთებით აღინიშნა. მღელვარებამ ქუთაისიც მოიცვა და გიმნაზიის კედლებშიც შეაღწია. «პროკლამაციებს ისე ვწერდით, როგორც სასკოლო თემებსო», _ იგონებდა ტიციან ტაბიძე. გახშირდა შეკრებები, გაფიცვები, პოლიტიკური დემონსტრაციები და სხვ. სპ. კედია ამ მოძრაობის ხელმძღვანელთა რიგებში აღმოჩნდა, რისთვისაც სასწავლებლიდან გარიცხეს და ქალაქიდან გაასახლეს.

ზუგდიდში დაბრუნებული «მეამბოხე» გიმნაზიელი ახლა გლეხთა საპროტესტო გამოსვლების ორგანიზატორად იქცა და ჟანდარმერიის ყურადღება კიდევ ერთხელ მიიპყრო. ამჯერად მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა და დაპატიმრების შემთხვევაში მძიმე სასჯელი არ ასცდებოდა.

სპირიდონ კედია დროებით სვანეთში მიიმალა, მერე ჩერქეზეთშიც გადავიდა, საბოლოოდ კი მეფის მთავრობის რისხვას თავი უცხოეთში გახიზვნით დააღწია. 1906 წლის შემოდგომაზე იგი უკვე საფრანგეთშია.

პარიზში მყოფი სპ. კედია თავდაპირველად კოლეჟ დე ფრანსის მსმენელი ხდება და ცოდნას ფრანგულ ენაში იღრმავებს. 1907 წელს ქართველი ახალგაზრდა სორბონის უნივერსიტეტში შედის და ძირითად სპეციალობად ბუნების შემსწავლელ მეცნიერებას ირჩევს.

სტუდენტი კედია, მართალია, ფულად შემწეობას ჭიათურის შავი ქვის მრეწველთა საბჭოსგან იღებდა თვეში 25 მანეთის ოდენობით, მაგრამ ეს თანხა სრულიადაც არ იყო საკმარისი ევროპაში ნორმალური ცხოვრებისა და სწავლისათვის. ხელმოკლეობის მიუხედავად, სპირიდონი ბეჯითად მეცადინეობდა და გარკვეულ წარმატებებსაც მიაღწია. მეორე კურსიდან, ჯანმრთელობის გაუარესების გამო, იგი იძულებული გახდა სამხრეთ საფრანგეთში გადასულიყო, თუმცა სწავლას არც აქ ჩამოშორებია. ლექციებს ტულუზის უნივერსიტეტში ისმენდა, დამთავრებით კი მონპელიეს უნივერსიტეტი დაამთავრა. მერე ისევ სორბონში დაბრუნდა და ფიზიოლოგიაში დოქტორის ხარისხისათვის მუშაობას შეუდგა.

ილია ჭავჭავაძის სულიერ მემკვიდრეობაზე აღზრდილი სპირიდონ კედია შორეულ საფრანგეთშიც სამშობლოს ჭირ-ვარამზე ფიქრობდა, ცდილობდა, რამეში გამოდგომოდა თავის ქევყანას. ამის დასტურია მისი საქმიანობა პარიზის ქართველ სტუდენტთა სათვისტომოში, მისი წერილები იაკობ გოგებაშვილის, გიორგი ზდანოვიჩისა თუ არჩილ ჯორჯაძისადმი.

მოახლოებული მსოფლიო ომის წინ სპ. კედიამ სამშობლოში დაბრუნება გადაწყვიტა. მან იცოდა, რომ ეს სერიოზულ საფრთხესთან იყო დაკავშირებული და თადარიგიც დაიჭირა. მაგრამ რუსეთში გამოჩენისთანავე დააპატიმრეს და კრონშტატის ციხეში ჩასვეს. პეტერბურგის ქართული კოლონიის წევრების, მათ შორის ივანე ჯავახიშვილისა და სხვ. დიდი ძალისხმევა გახდა საჭირო, რომ ახალგაზრდა თანამემამულე საპყრობილედან გაენთავისუფლებინათ.

1914 წელს სპირიდონ კედია თბილისში ჩამოვიდა. ევროპაში გატარებულმა წლებმა მომავალ პოლიტიკოსს უმაღლესი განათლების გარდა ცხოვრებისეული გამოცდილებაც შესძინა. უკან დარჩენილიყო მისი ფედერალისტური გატაცებაც, რომელიც სამშობლოს განთავისუფლების ეროვნულ-პატრიოტულ სულისკვეთებას დაეძლია.

საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრების ასპარეზი იმხანად სოციალისტურ მიმდინარეობებს ჰქონდათ დაპყრობილი. ამ კოსმოპოლიტური მოძღვრების მიმდევარი ხალხი სპ. კედიას თანამოაზრედ ვერ გაუხდებოდა. საჭირო იყო ახალი ძალის შეკავშირება, რომლის გაერთიანების საფუძველი «მამულის სიყვარული და მსახურება», იმ ეროვნული საუნჯის დაცვა და მოვლა-პატრონობა იქნებოდა, რომელიც ილია ჭავჭავაძემ ღვთაებრივი ტრიადის – მამულის, ენისა და სარწმუნოების სახით გამოჰყო.

ქართველი მრეწველების აკაკი ხოშტარიას, ძმები ზუბალაშვილების, იოსებ დადიანისა და სხვათა თანადგომით, რომლებიც ცნობილი ქველმოქმედები და ეროვნულ საქმეთა დიდი გულშემატკივარნიც იყვნენ, სპირიდონ კედიამ განიზრახა ყოველდღიური გაზეთის გამოცემა, რაც მოკლე დროში რეალობად აქცია.

1915 წლის 24 მაისს თბილისში გამოსვლა იწყო პოლიტიკურმა, ლიტერატურულ-მხატვრულმა და ილუსტრირებულმა ქართულენოვანმა გაზეთმა, რომლის სახელწოდებად «საქართველო» შეირჩა. ახალი პერიოდული ორგანო 1912 წლიდან გამომავალ ეროვნული და დემოკრატიული მიმართულების ჟურნალ «კლდის» ბაზაზე დაფუძნდა. გაზეთმა «კლდის» ჯგუფის გარდა (რ. გაბაშვილი, შ. ამირეჯიბი, დ. ვაჩნაძე, შ. ქარუმიძე და სხვ.), ქართველი ინტელიგენციის ბევრი სხვა თვალსაჩინო წარმომადგენელი გააერთიანა. მათ შორის, შიო არაგვისპირელი, შალვა დადიანი, მიხეილ ჯავახიშვილი, კოტე მაყაშვილი, სანდრო ახმეტელი, რაფიელ ივანიცკი (ინგილო) და სხვ. რედაქტორობა პოეტსა და დრამატურგ სანდრო შანშიაშვილს მიენდო. «საქართველოში» თანამშრომლობდნენ ნიკო ნიკოლაძე, ექვთიმე თაყაიშვილი, ვასილ ბარნოვი, ტიციან ტაბიძე…

ბევრს წერდა თვითონ სპირიდონ კედიაც. მის მოწინავეებსა თუ სხვა პუბლიკაციებს სათქმელის სიცხადე და პირდაპირობა, მიმზიდველი და დახვეწილი სტილი გამოარჩევდა. რაც მთავარია, ყველა წერილი შთაგონებული იყო სამშობლოს მაღალი იდეითა და ეროვნული ინტერესით. სპ. კედიას მიაჩნდა, რომ სამშობლო უზენაესი ღირებულებაა, რომ «ყოველი ნაბიჯი, ყოველი დასაწყები საქმე ეროვნული თვალსაზრისით უნდა განიზომებოდეს: იგი უნდა იყოს გზისა და ხერხის მაჩვენებელი კანდელი».

გაზეთ «საქართველოს» ფურცლებზე სპ. კედიას რამდენიმე ათეული სტატიაა გაბნეული. ეს მასალა ქართველი ერის ცხოვრების მრავალ მხარეს ასახავს და მნიშვენლოვან წყაროს წარმოადგენს პირველი მსოფლიო ომისა და მისი შემდგომი პერიოდის საქართველოში განვითარებული მოვლენების შესწავლა-გაშუქებისათვის. ხსენებული პუბლიკაციების შეკრება და ცალკე წიგნად გამოცემა ერთობ საშური და სასარგებლო საქმეა. აქ მკაფიოდ წარმოჩნდება XX საუკუნის პირველი ათწლეულის ქართული პოლიტიკური ელიტის ერთი საუკეთესო წარმომადგენლის სპირიდონ კედიას საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ნააზრევი.

დაბეჯითებით შეიძლება ითქვას, რომ ამ ნაწერებში მკითხველი ბევრ საინტერესოს იპოვის. ვფიქრობთ, ზოგი რამის გათვალისწინება ხსენებული მემკვიდრეობიდან თანამედროვე სახელმწიფოებრივ აღმშენებლობასაც სასიკეთოდ წაადგება.

«საქართველო» მკაფიოდ გამოკვეთილ ეროვნულ-დემოკრატიულ გზას ადგა. ეს გზა და მისი თეორიული საფუძვლები ქართველ თერგდალეულთა ნააზრევში მომწიფდა და ჩამოყალიბდა. რუსეთის პირველი რევოლუციის წლებში ილია ჭავჭავაძემ ამ მიმართულების პოლიტიკური პარტიის შექმნაც დააპირა. შედგა და გამოიცა მომავალი ორგანიზაციის პროგრამა, დაუბეჭდავთ წესდებაც, მაგრამ საქმე ამას იქით ვეღარ წავიდა. წამოწყება დაუსრულებელი დარჩა. ერის უგვირგვინო მეფის მუხანათურმა მკვლელობამ კი მისი განზრახვის ხორცშესხმა კიდევ უფრო შორს გადასწია. ეროვნულ-დემოკრატიზმი პოლიტიკურ პარტიად ვერ იქცა და არსებობას იდეური მიმდინარეობის სახით განაგრძობდა.

1909 წელს თბილისში ჟურნალ «ერის» გარშემო თავი მოიყარა ეროვნული და დემოკრატიული მიმართულების მძლავრმა გაერთიანებამ, რომელშიც შედიოდნენ: პ. სურგულაძე ნ. ლორთქიფანიძე, სვ. ყიფიანი, ს. მგალობლიშვილი, გ. გვაზავა და სხვ. 1912 წელს ეროვნულ-დემოკრატების მეორე სოლიდური ჯგუფი ჟურნალმა «კლდემ» შემოიკრიბა.

ამავე მსოფლმხედველობის ქუთაისელი მიმდევრები (ვ. წერეთელი, ი. ოცხელი, ი. ეკალაძე, ტ. ჯაფარიძე, გ. ჭელიძე, ა. თორაძე) 1912 წლიდან გაზეთ «იმერეთს», ხოლო 1915 წლიდან «სამშობლოს» გამოსცემდნენ.

სპირიდონ კედიამ ამ დაქსაქსული ჯგუფების შეკავშირებისა და მათი გაერთიანებით პოლიტიკური პარტიის ჩამოყალიბების გეგმა შეიმუშავა. ამ მიზნით იგი ეწვია საქართველოს ყველა კუთხეს, გამოძებნა თანამოაზრე ადამიანები, შეუდგა ადგილობრივი ორგანიზაციების ფორმირებას და სხვ.

1917 წლის მარტში ჩამოყალიბდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის საორგანიზაციო კომიტეტი სპირიდონ კედიას, გიორგი გვაზავას, გრიგოლ ვეშაპელის, დავით ვაჩნაძის, ვასილ წერეთლის, შალვა ქარუმიძის და სხვ. შემადგენლობით. კომიტეტმა მოამზადა და გამოაქვეყნა პარტიის ფუძემდებლური დოკუმენტების პროექტები, რომლებიც ძირეულ რგოლებში ფართო განხილვის საგნად იქცა.

1917 წლის 4-10 ივნისს თბილისში მოწვეულ ეროვნულ-დემოკრატთა I ყრილობას 200-მდე დელეგატი დაესწრო. ყრილობა ერის სულიერმა მოძღვარმა, ყოვლადსამღვდელო ლეონიდემ დალოცა და აკურთხა. დელეგატებმა დაამტკიცეს პარტიის პროგრამა და წესდება, ხოლო დასკვნით სხდომაზე აირჩიეს მთავარი კომიტეტი და დააკომპლექტეს ორგანიზაციის ხელმძღვანელი სხვა სტრუქტურები. ასე ჩამოყალიბდა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია – პირველი არასოციალისტური პოლიტიკური გაერთიანება საქართველოში, რომლის თავმჯომარედ ერთხმად იქნა არჩეული სპირიდონ კედია.

ახალი პარტია არ ყოფილა ერთი რომელიმე კლასის ან სოციალური ფენის ჯგუფური გაერთიანება. მის წიაღში თავი მოიყარა მთელი ქართველი ერის წარმომადგენლობამ განურჩევლად წოდებისა, სქესისა თუ სარწმუნოებისა. პარტიამ უმთავრეს მიზნად საქართველოს თავისუფლება, მისი ეკონომიკური აღორძინება და სახელმწიფოებრიობის აღდგენა დაისახა.

ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის შექმნა და სამოღვაწეო ასპარეზზე გამოსვლა მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო საქართველოს ახალ ისტორიაში. დაირღვა აქამდე არსებული პოლიტიკურ პარტიათა ერთფეროვანი – სოციალისტური სპექტრი და ჩამოყალიბდა სრულიად განსხვავებული მისწრაფების, სოციალური შემადგენლობისა და იდეოლოგიის მემარჯვენე ძალა, რომელმაც მაღლა აღმართა ეროვნული დროშა და საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ავანგარდში მოგვევლინა.

სპირიდონ კედია ჯერ კიდევ პოლიტიკური პარტიის დაფუძნებამდე დაკავშირებული იყო ევროპაში აღმოცენებულ «საქართველოს განთავისუფლების კომიტეტთან», რევაზ გაბაშვილთან და დავით ვაჩნაძესთან ერთად შედიოდა ამ კომიტეტის საქართველოს ფილიალში. კომიტეტი გერმანიის ხელშეწყობით მოქმედებდა და საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის მისაღწევად იღწვოდა. საქართველოს ფილიალის წევრებს მუშაობა არალეგალურად უხდებოდათ. ეს მით უფრო ძნელი იყო მსოფლიო ომის პირობებში, როცა საქართველო ფრონტისპირა ზოლს წარმოადგენდა.

1917 წლის შემოდგომაზე სპ. კედიამ შეძლო ფრონტის ხაზის გადაკვეთა და განთავისუფლების კომიტეტთან შესახვედრად დანიასა და შვედეთში ჩავიდა. არანაკლებ ძნელი გამოდგა სამოქალაქო ომის ქარცეცხლში გახვეული რუსეთის გზით უცხოეთიდან სამშობლოში დაბრუნება. თბილისში ჩამოსვლისთანავე სპირიდონ კედია აქტიუარდ ჩაერთო საქართველოს ეროვნული საბჭოს საქმიანობაში, რომლის წევრადაც იგი 1917 წლის ნოემბერში დაუსწრებლად აირჩიეს.

1918 წლის მაისში სპირიდონ კედია მონაწილეობს ამიერკავკასია-ოსმალეთის ბათუმის საზავო კონფერენციაში, საიდანაც, როგორც ქართველი ერის სრულუფლებიანი წარმომადგენელი, გაიგზავნა გერმანიაში ამ ქვეყნის მთავრობასთან შესახვედრად. მოლაპარაკება საქართველოს რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადებასა და ქართულ-გერმანული ურთიერთობების დასახვას შეეხებოდა.

1918 წლის 26 მაისს ეროვნულმა საბჭომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შექმნა გამოაცხადა. ახლად შექმნილი ქართული სახელმწიფოს ოფიციალური დელეგაცია საგარეო საქმეთა მინისტრის აკაკი ჩხენკელის ხელმძღვანელობით 3 ივნისს გერმანიას ესტუმრა. სპ. კედია ამ დელეგაციის შემადგენლობაში მიიწვიეს და მისი მდივნობა დააკისრეს, რასაც თავი ღირსეულად გაართვა.

1918 წლის აგვისტოდან სპირიდონ კედა საქართველოშია. მას, როგორც ერთ-ერთი პოპულარული პარტიის ლიდერს, თავისუფალ სამშობლოში საქმიანობის ფართო ასპარეზი ელოდა. საქართველოს ეროვნული საბჭოს მეშვეობით სპ. კედიას უნარი და შესაძლებლობა საქვეყნოდ გახდა ცნობილი. ფართო ევროპულმა განათლებამ, ღრმა ერუდიციამ, აქტიურმა საპარლამენტო თუ პუბლიცისტურმა მოღვაწეობამ სპ. კედია გამორჩეულ პოლიტიკურ ფიგურად აქცია, საიმედო და ჭკვიანი პოლიტიკოსის სახელი დაუმკვიდრა.

1919 წლის თებერვალში ჩატარდა სქართველოს დამფუძნებელი კრების არჩევნები. სრულიად ახალგაზრდა ეროვნულ-პოლიტიკურმა პარტიამ სერიოზული წარმატება მოიპოვა, გადალახა საარჩევნო ზღვარი და 8 სადეპუტატო მანდატს დაეუფლა. ეს ფაქტობრივად მეორე შედეგი იყო სოციალ-დემოკრატების შემდეგ, რომლებმაც ხმების აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს და ერთპარტიული მთავრობა შეადგინეს ნოე ჟორდანიას თავმჯდომარეობით.

საქართველოს უმაღლეს საკანონმდებლო ორგანოში არჩეულმა ეროვნულ-დემოკრატებმა _ სპ. კედიამ, ნ. ნიკოლაძემ, გ. გვაზავამ, ე. თაყაიშვილმა, ა. ასათიანმა, გ. ქიქოძემ, ი. მაჭავარიანმა და პ. სურგულაძემ დამოუკიდებელი ფრაქცია შეადგინეს და მმართველი უმრავლესობის – სოციალ-დემოკრატიული პარტიის მემარჯვენე ოპოზიცია ჩამოაყალიბეს.

ერისა და ქვეყნის წინაშე დიდი პასუხისმგებლობით გამსჭვალული სპირიდონ კედიასა და მისი მემგობრებისათვის ხელისუფლების ოპოზიციაში ყოფნას ხელი არ შეუშლია ქმედითად ჩართულიყვნენ ახალი ქართული სახელმწიფოს აღმშენებლობაში.

ეროვნულ-დემოკრატიული ოპოზიცია იყო «საქმიანი და კონსტრუქციული. ის არ გაურბოდა მმართველ სოციალისტურ ძალებთან თანამშრომლობას, სადაც კი ეძლეოდა ამის საშუალება, რათა ამით შეენელებინა და შესწორებები შეეტანა რეალურ სინამდვილეს დაცილებულს და უტოპიურ გეგმებით გამსჭვალულ პოლიტიკაში», _ წერდა ალექსანდრე ასათიანი.

ეროვნულ-დემოკრატიული ფრაქციის წევრები აკრიტიკებდნენ მთავრობას და მიუთითებდნენ მის შეცდომებზე განსაკუთრებით ქვეყნის თავდაცვის განმტკიცების საქმეში, საგარეო ორიენტაციის, ეკონომიკური პოლიტიკის თუ სხვა საკითხებში და სთავაზობდნენ თავიანთ ალტერნატიულ მოსაზრებებს.

პოლიტიკურ დებატებში ბადალი არ ჰყავდა სპირიდონ კედიას. იგი ჩვეული პირდაპირობით ამხელდა ხელისუფლების საქმიანობის ხარვეზებს, ებრძოდა მანკიერების გამომწვევ მიზეზებს და არა შედეგებს, უპირისპირდებოდა სოციალ-დემოკრატთა მიერ შექმნილ სისტემას და არა კონკრეტულ ფუნქციონერებს. სპირიდონი, «როგორც პოლიტიკოსი მოწინააღმდეგეს სიტყვიერად არ დაინდობდა, ულოღიკობაშიც მოიმწყვდევდა, მაგრამ ამის გარეშე მისთვის გაუგებარი იყო პიროვნული ბრძოლა, პოლიტიკური ინტრიგები, ვისიმე დამცირება» _ გადმოგვცემს სოფიო ჩიჯავაძე-კედია.

თანამედროვენი ხაზგასმით აღნიშნავდნენ სპირიდონ კედიას გამორჩეულ მჭევრმეტყველებასა და უბადლო ორატორულ ნიჭს, რის გამოც «საქართველოს ოქროპირს» ეძახდნენ. დამფუძნებელი კრების ტრიბუნიდან მისი ნებისმიერი გამოსვლა საყოველთაო ინტერესსა და ყურადღებას იწვევდა. «სპირიდონ კედიას სიტყვა ევროპის დიდ პარლამენტში მოსმენის ღირსიაო» _ ბრძანებდა ივანე ჯავახიშვილი.

1921 წლის თებერვალ-მარტში ბოლშევიკური რუსეთის აგრესიამ ბოლო მოუღო საქართველოს დამოუკიდებელ სახელმწიფოებრივ განვითარებას. ოკუპირებულ და ანექსირებულ საქართველოში საბჭოთა წყობილება დამყარდა. დამხობილი დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობა და დამფუძნებელი კრების დეპუტატთა ერთი ნაწილი ემიგრაციაში გაიხიზნა. უცხოეთს შეაფარა თავი საქართველოს არამარქსისტული პოლიტიკური ორგანიზაციების ბევრმა ლიდერმაც. სპირიდონ კედია ქართული ემიგრაციის პირველ ტალღას საზღვარგარეთ არ გაჰყოლია. ერის წინამძღოლობაზე პრეტენზიის მქონე პოლიტიკურ პარტიასა და მის მეთაურს არ შეეძლოთ უნუგეშოდ მიეტოვებინათ განსაცდელში ჩავარდნილი ხალხი და ქვეყანა. კედია საქართველოში დარჩა და დაპყრობილი სამშობლოს ხვედრი ერთან ერთად გაიზიარა.

ქართველი ხალხი არ შერიგებია დამპყრობელს. ბოლშევიკურ ოკუპაციასთან დაპირისპირებული ეროვნული ძალების ყველაზე თვალსაჩინო ლიდერად 1921 წლიდან სპირიდონ კედია იქცა. თავისუფლებისათვის მებრძოლი ქართველი ერის «პოლიტიკური და სამხედრო სარდლობა» ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ იკისრა.

ახალ რეალობაში აუცილებელი გახდა ტაქტიკის გადასინჯვა და თვით პოლიტიკური პარტიის რეორგანიზაცია. ლეგალურ საქმიანობას ახლა იატაკქვეშეთში მუშაობაც უნდა შერწყმოდა. ამ მიზნით დაარსდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის არალეგალური ცენტრალური კომიტეტი, რომლის თავმჯდომარედ სპირიდონ კედია იქნა დამტკიცებული.

სპირიდონ კედიამ შემოიკრიბა პატრიოტ სამხედროთა წარმომადგენლები და მათთან ერთად პარტიზანული რაზმების ჩამოყალიბების გეგმა განიხილა. ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა, ბიძინა პირველმა, მიხეილ გვალიამ და სხვებმა ეს გეგმა მალევე მოიყვანეს სისრულეში. მთელს საქართველოში წინააღმდეგობის მოძრაობა გაიშალა. საქართველოში წითელი არმიის შემოჭრის წლისთავის აღსანიშნავად ეროვნულ-პოლიტიკური ძალები 1922 წლის თებერვლისათვის მასშტაბურ საპროტესტო დემონსტრაციას ამზადებდნენ. გამოშვებულ იქნა ბროშურები, პროკლამაციები და სხვა. მაგრამ ჩეკამ წინასწარ მიიღო ზომები და ანტისაბჭოთა პარტიების თითქმის ყველა ხელმძღვანელი დააპატიმრა.

დააპატიმრეს სპირიდონ კედიაც, რომელიც ჯერ მეტეხის, ხოლო შემდეგ ორთაჭალის ციხეში მოათავსეს. ერთი წელი დაჰყო მან გაუსამართლებლად ბოლშევიკების საპყრობილეში, საიდანაც მხოლოდ იმ პირობით გაანთავისუფლეს, თუ საქართველოს გაეცლებოდა და უცხოეთში გაიხიზნებოდა…

1923 წლის ივნისში სპირიდონ კედიამ, სტამბოლში გარკვეული დროით დაყოვნების შემდეგ, საფრანგეთში ჩააღწია. იგი შეუერთდა ქართულ პოლიტიკურ ემიგრაციას, რომელიც საქართველოს განთავისუფლების პოლიტიკურ თუ სხვა გზებს სახავდა და პრაქტიკული მოქმედებისათვის ემზადებოდა.

სპირიდონ კედიას პარიტეტული კოლეგიისა და ემიგრაციაში დაარსებული საქართველოს დამოუკიდებლობის საზღვარგარეთის დელეგაციის წევრობა დაეკისრა. ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ თავისი ლიდერი ემიგრირებულ მთავრობასთან თანამშრომლობის სრული უფლებითაც აღჭურვა. სპირიდონი გატაცებით შეუდგა მუშაობას, მაგრამ მალე მისი და სოციალ-დემოკრატიული მთავრობის გზები გაიყარა. მიზეზად 1924 წლის აგვისტოს აჯანყება იქცა, რომლის იდეასაც სპირიდონ კედია არ იზიარებდა. მისთვის მიუღებელი აღმოჩნდა ამ აჯანყების ნოე ჟორდანიასეული პოლიტიკური შეფასებაც. სპ. კედიას სიტყვით, ეს შეფასება ცხადყოფდა, რომ «მთავრობის მეთაურმა დატოვა ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი სარბიელი და გადაინაცვლა პარტიულ ასპარეზზე. დაუბრუნდა კლასთა ბრძოლის ქადაგებას და საბოლოოდ დაადგა… სოციალისტური იდეოლოგიის პოლიტიკას». სპირიდონ კედიამ მიზნად დაისახა «ქართველთა მთლიანობის აღდგენა ემიგრაციაში» და ერთიანი ეროვნული ფრონტის შექმნა. ამ ფრონტის შემადგენლობა და ხელმძღვანელი ბირთვი არა პარტიული წარმომადგენლობის, არამედ პიროვნებათა შერჩევის გზით უნდა ჩამოყალიბებულიყო. ეს იდეა ემიგრაციაში პარტიული განცალკევების დაძლევას და ყველა ეროვნული ძალის სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის დროშის ქვეშ გაერთიანებას ითვალისწინებდა. ამ სულისკვეთებით იყო გამსჭვალული მის მიერ 1925 წელს დაარსებული ჟურნალი «სამშობლოსათვის» და 1932 წელს გამოცემული გაზეთი «საქართველოს გუშაგი».

სამწუხაროდ, სპირიდონ კედიას იდეამ ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის მხარდაჭერა ვერ ჰპოვა. მეტიც, მისი თვალსაზრისი არც თანაპარტიელებმა გაიზიარეს. სამშობლოში სამ ნაწილად გაყოფის შემდეგ ხელახლა გაერთანებულმა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ შეკავშირების ნაცვლად, მცირერიცხოვან და ურთიერთდაპირისპირებულ ჯგუფებად იწყო დანაწევრება.

ემიგრაციის გახლეჩას ხელს საბჭოთა ბოლშევიკური ხელისუფლებაც უწყობდა. იგი ყველა საშუალებით ცდილობდა ჩირქი მოეცხო ემიგრაციის პოლიტიკური ლიდერებისათვის. მიზანში სპირიდონ კედიაც ამოიღეს. შეეცადნენ მის გადაბირებას, სახელის გატეხას და სხვ., მაგრამ ვერას გახდნენ.

კომუნისტები ნერგავდნენ აზრს, რომ ემიგრანტობა საბჭოთა სახელმწიფოს ღალატია და იგი პოლიტიკურ და სამოქალაქო სიკვდილს ნიშნავს. სინამდვილეში ემიგრაცია პოლიტიკურადაც სიცოცხლისუნარიანი იყო და მოქალაქეობრივადაც აქტიური. ქართული ემიგრაციის ბევრ ლიდერს, მათ შორის სპირიდონ კედიას იცნობდნენ, ენდობოდნენ და აფასებდნენ დასავლეთის ანტიკომუნისტურ წრეებში. ეს უკანასკნელი თავის ურთიერთობებს და კონტაქტებს გავლენიან ადამიანებთან პირადი კეთილდღეობისთვის კი არ იყენებდა, არამედ სამშობლოს გასანთავისუფლებლად. ამ მხრივ მეტად საგულისხმოა სპირიდონ კედიას მონაწილეობა II მსოფლიიო ომის დროს გერმანიის მიერ შექმნილ ქართულ ეროვნულ კომიტეტში და სხვ.

ქართულ-გერმანულმა თანამშრომლობამ 1914-1918 წლებში ჩვენი ქვეყნისთვის სასარგებლო შედეგები გამოიღო, _ გერმანია საქართველოს დამოუკიდებლობის გარანტად იქცა. კაიზერ ვილჰელმ II-ისაგან განსხვავებით, ჰიტლერმა არ გაიზიარა საქართველოს სუვერენიტეტის აღდგენის გეგმა, რომელსაც ქართული ეროვნული კომიტეტი და მასთან დაკავშირებული გერმანელი მაღალჩინოსნები, _ სამხედროები თუ პოლიტიკოსები ერთობლივად ამზადებდნენ.

სპირიდონ კედიამ ოჯახი ჯერ კიდევ თბილისში შექმნა, ცოლად ქართული გიმნაზიის გამგე, ახალგაზრდა პედაგოგი სოფიო ჩიჯავაძე შეირთო. მათი ერთადერთი ქალიშვილი თეოც 1921 წელს თბილისში დაიბადა. სამშობლოდან გაძევებულ სპირიდონს ცოლ-შვილი საქართველოში დაატოვებინეს. დედა-შვილმა მხოლოდ 1928 წელს მოახერხა პარიზში ჩასვლა და სპირიდონ კედიასთან შეერთება.

ცნობილი პოლიტიკური მოღვაწის ოჯახმა საფრანგეთში ხელმოკლედ, მაგრამ ღირსეულად იცხოვრა. ეს პატარა ქართული კერა დღესაც არსებობს პარიზის შუაგულში. 20-30-იან წლებში ოჯახის არსებობის ერთადერთი სახსარი გიორგი მაჩაბლის პარფიუმერულ კომპანიაში სპირიდონ კედიას საქმიანობიდან მიღებული გასამრჯელო იყო. სპირიდონს, როგორც გ. მაჩაბლის კომპანიონს, შეეძლო ცხოვრება უკეთ მოეწყო, მაგრამ ამ ზნეობრივად უმწიკვლო კაცმა მაჩაბლის მემკვიდრეებისაგან ოფიციალურად კუთვნილიც კი ვერ მიიღო. სპირიდონ კედიას მთელი ცხოვრების არსი თავისუფალი სამშობლო და მისი კეთილდღეობა იყო. სხვა საფიქრალი, სხვა საზრუნავი მას არც საქართველოში და არც უცხოეთში არ ჰქონია. სიცოცხლის ბოლომდე სჯეროდა, რომ ადრე თუ გვიან საქართველო კვლავ აღიდგენდა დამოუკიდებლობას, რომ თვითონ თუ ვერ მოესწრებოდა ხუნდებაყრილი მამულის ხილვას, მისი მემკვიდრეობა მაინც არ დარჩებოდა გარიყული.

საქართველოს დიდი ჭირისუფალი და მოამაგე სპირიდონ კედია 1948 წელს 64 წლის ასაკში ისე გარდაიცვალა, რომ სამშობლოსთან კვლავ შეხვედრის ბედნიერება აღარ ღირსებია. მაგრამ მისი იმედი და რწმენა გამართლდა. საქართველომ გაუძლო განსაცდელს, შეინარჩუნა ეროვნული თვითმყოფადობა და კიდევ ერთხელ დაიბრუნა საკუთარი სახელმწიფოებრიობა.

წყარო: სპირიდონ კედია მასალები პირადი არქივიდან. – თბ. – 2007.

ეროვნული კომიტეტის დეკლარაცია

სპირიდონ კედია
1935 .

სოც. დემ. პარტიის ანტიეროვნულ პოლიტიკას მოყვა შედეგად ის, რომ დამოუკიდებელმა საქართველომ მხოლოდ სამი წელიწადი იარსება და მტრის ერთი სულის შებერვით გაჰქრა. სამშობლოდან გამოქცეულ საქართველოს მთავრობამ ნაცვლად იმისა, რომ მას ეღიარებია თავისი შეცდომანი, დაეგმო წარსული, პარტიულ პოლიტიკაზე ხელი აეღო და ეროვნულ გზას დასდგომოდა, თავის მთავარ პოლიტიკურ ლოზუნგად ისევ მარქსიზმის გამარჯვება დაისახა და საქართველოს ბედის გამგებლობა მარქსისტულ სულისკვეთების ქვაკუთხედით განიზრახა. ნ. ჟორდანიამ მენშევიკური კომიტეტის თავმჯდომარეობა არჩია იმ მაღალ დანიშნულებას, რომელზედაც იგი ისტორიულმა ბრმა პირობებმა სავსებით დაუმსახურებლად მოუწოდა. გავიდა 14 წელიწადი, რაც სამშობლო დავკარგეთ, დაიხარჯა მილიონები საქართველოდან წამოღებული და ჩვენი ქვეყნისათვის არაფერი გაკეთებულა. პირიქით, ჩვენი სოც. დემოკრატებისა და მათი ინტერნაციონალის წყალობით საქართველოს საკითხი დღეს მოხსნილია საერთაშორისო დღის წესრიგიდან, იგი გარიყულია და დამარცხებული.
დიდიხანია რაც პატრიოტულ წრეებში დაისვა საკითხი ეროვნულ ძალთა შეთანხმებული მოქმედებისა ქართული მარქსიზმის საბოლოოდ დასამარცხებლად, რომელიც არის ერთადერთი აუცილებელი პირობა ნაყოფიერი ეროვნული განმათავისუფლებელი ბრძოლის საწარმოებლად, მაგრამ ქართველი მენშევიკების სისტემატიურმა პროვოკაციამ ეს ძალები დაქსაქსა გაუტანლობის, შურის და ერთმანეთისადმი მტრობის დათესვით.
საბედნიეროდ, დღეს თანდათანობით ევოლუციის შემდეგ ეროვნულმა შეგნებამ სძლია ბოროტი სენი, რომელიც არის პარტიული ქიშპობა, ჯგუფური კინკლაობა და სექტანტური ფსიქოლოგია. ემიგრაციაში მყოფ ეროვნულ ძალებმა, უპარტიო მამულიშვილებმა, შეფიცულთა რაზმმა, ეროვნ. დემ. პარტიის, თეთრი გიორგის და ორნატის ორაგანიზაციებმა მიაღწიეს შეთანხმებას ქვემოთ ჩამოთვლილ დებულებებზე და დააარსეს საქართველოს განმათავისუფლებელი ეროვნული კომიტეტი, რომელიც მიზნად ისახავს საქართველოს განმათავისულებელი ბრძოლის წარმოებას და დამოუკიდებლობის აღდგენას.
ეროვნული კომიტეტის დევიზია: ,,საქართველო უწინარეს ყოვლისა” და აქედან გამომდინარეობს მისი მიმართულება და ტაქტიკა. იგი აღიარებს ეროვნული იდეალის უზენაესობას, ერის პრიმატობას სრული ანუ ინტეგრალური ნაციონალიზმის ნიადაგზე, ეროვნულ ძალთა ბელადის ხელმძღვანელობით, რომელიც ბრძოლის პროცესში წარმოიშვება.
ეროვნული კომიტეტი უარყოფს ქართველი ერის პარტიებად და კლასებად დაყოფას. აღიარებს კლასთა სოლიდარულ თანამშრომლობას თანასწორობის ნიადაგზე. ერის სიძლიერე და ნივთიერი სიმდიდრე შეადგენს ყოველი კლასის პირდაპირ ინტერესს, მუშა, გლეხი და დანარჩენ კლასთა მატერიალური მდგომარეობა ყოველთვის პროპორციონალურია ერის მატერიალურ მდგომარეობასთან და ერის გარეშე არ არსებობს არც ერთი კლასის ინტერესი. ყოველი კლასი ასრულებს საზოგადოებაში განსაზღვრულ ფუნქციას, რომელიც საჭიროა ერისათვის, ამიტომ მიზანი სახელმწიფოსი უნდა იყოს, რომ ეს ფუნქცია ერისა და თვით კლასის სასარგებლოდაც რაციონალურად მიიმართებოდეს. გლეხი, მუშა, ვაჭარი, მღვდელი და სხვა ერთგვარად ძვირფასი არიან და სწორად დასაცველნი ეროვნული სახელმწიფოსაგან.
საქართველოს სახელმწიფოებრივი პოლიტიკური ფორმა უნდა შეეგუებოდეს ჩვენი ერის სულიერ თვისებას, მისი კულტურის განვითარების დონეს, მის ტრადიციებს, მის წარსულს და აწმყოს, ხოლო სახელმწიფოს უნდა მართავდეს მტკიცე, მყარი ეროვნული ხელისუფლება დამყარებული განახლებულ დემოკრატიაზე, რეალურ, ჭეშმარიტ სახალხო წარმომადგენლობაზე, სადაც საუკეთესოდ იქნება გამოხატული მთლიანად ერის სულიერი და ნივთიერი ინტერესები, ხოლო ამ წარმომადგენლობაში შემავალ კლასთა არბიტრად და ხელმძღვანელად უნდა იყოს სახელმწიფო, ე.ი. ერი.
ეროვნული წარმატებისა და აღორძინებისათვის აუცილებელია, რომ მომავალი საქართველო აშენდეს ჩვენს საუკეთესო ისტორიულ ტრადიციებზე, წესებზე, ჩვეულებებზე, სარწმუნოებაზე, ოჯახზე და საერთოდ ყველა იმ სულიერ და ნივთიერ ფაქტორებზე, რომელიც ქართველ ერს ათასი წლების განმავლობაში ამოძრავებდა. ამავე დროს, ჩვენ უნდა ვისარგებლოთ სხვა ერთა გამოცდილებებით და ის დიდი ეროვნული იდეური მიმდინარეობანი, რომელიც დღეს მსოფლიოს ამოძრავებს, მოხდენილად შეუფარდოთ და გამოვიყენოით ჩვენი ეროვნული გაძლიერებისათვის.
ეროვნული კომიტეტი აღიარებს რუსეთს საქართველოს ისტორიულ მტრად. რუსეთი არის საქართველოს მტერი, როგორც ქვეყანა, როგორც ერი და არა ესა თუ ის რეჟიმი. რუსეთის გეოგრაფიული პირობები და რასიული ფსიქოლოგია ქმნის რუსეთის იმპერიალიზმის თავისებურებას; მის ინტერესს შეადგენს წინა აზიისაკენ ზრდა, ხოლო თუ წინა აზიაში ბატონობის გავლენის უმთავრესი ბაზა არის საქართველო, აქედან გამომდინარეობს რუსეთის დაპყრობითი პოლიტიკა საქართველოს მიმართ. ამიტომ ჩვენ უნდა ჩაუნერგოთ ჩვენს ერს სიძულვილი რუსეთისადმი რუსეთ-საქართველოს დამოკიდებულების შესწავლის ნიადაგზე.
საქართველოს კავკასიაში უჭირავს ცენტრალური ადგილი, კავკასიის მასშტაბით მას აქვს დაკისრებული დიდი მისია, ხოლო ამ მისიას ის ვერ შეასრულებს თუ მისი მეზობელი ერები არ იქნებიან დამოუკიდებელნი. ამიტომ საქართველომ უნდა შეკრას კავკასიის ერებთან მჭიდრო ეკონომიური, პოლიტიკური და სამხედრო კავშირი. მხოლოდ გაერთიანებული კავკასია შესძლებს ძლიერი მტრის წინააღმდეგ ბრძოლას.

საქართველოს პარლამენტის ი. ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა
უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოება
XX საუკუნის შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი

მასალები სპირიდონ კედიას პირადი არქივიდან
თბილისი 2007 წ.

ნოე ჟორდანიას შეფასებისათვის
სპირიდონ კედიას დაუმთავრებელი წერილი

ბნ. ნ. ჟორდანიას ნაწერი ადამიანში ზნეობის ტკივილს იწვევს. ამ მწერალს არ აქვს სიმართლის ოდნავი პატივისცემა. მასში ჩახშულია შინაგანი ხმა, სინდისს რომ ვეტყვით, ადამიანის უმაღლესი მსაჯული რომ არის და მას ღმერთებთან რომ აკავშირებს; ყოველთვის ცუდს რომ გვიშლის და კარგისათვის რომ გვაქეზებს. ზნეობა და მისი დასაბამი, ადამიანობას რომ გვანიჭებს და კაცთა სულიერი დაწინაურების წრფელი საფუარი რომ არის, მის არსების არც ერთ უჯრედს თითქოს არასოდეს გაჰკარებიაო. მის კალამს ნამუსი არ აქვს და მის მელანს სირცხვილის გრძნობა…
ბნ. ჟორდანიას შეუძლიან ცივად უარყოს ის, რაც მთელი სიცოცხლე უკეთებია და დაიჩემოს, რაც არასოდეს აზრადაც არ მოსვლია; თავისი შენ მოგაწეროს, შენი წაგართვას და მიითვისოს. და ამას ის ჩადის ისეთის თავმოწონებთ, თითქოს ეს
დასაძრახი კი არ იყოს, არამედ კანონიერი და სამართლიანი საქმე! (მოდით და ამისთანა ადამიანს ელაპარაკეთ).
კამათს მაშინ აქვს აზრი, როდესაც მხარეთა შორის ,,მოციქული ნამუსია”, როცა მათ ურთიერთობას საფუძვლად უდევს ზნეობის იგივე წესები, სინდისის იგივე ვალდებულებანი და აზროვნების იგივე ნორმები. უამისოდ ყველაფერი ფუჭია: ფაქტი არ ფაქტობს, არგუმენტი არ არგუმენტობს და ლოღიკა არ ლოღიკობს.
უბედურებაა ასეთი კაცი საზოგადოებისათვის. უბედურება მით უფრო დიდია, რაც უფრო ფართოა მისი მოქმედების ასპარეზი.

საქართველოს პარლამენტის ი. ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა
უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოება
XX საუკუნის შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი

მასალები სპირიდონ კედიას პირადი არქივიდან

სპირიდონ კედიას მოხსენება ბერლინში
საქართველოს დამოუკიდებლობის აღსანიშნავად გამართულ ქართველ ემიგრანტთა შეკრებაზე
1943 წლის 26 მაისს

ბატონო თავმჯდომარევ,
დიდად პატივცემულო სტუმრებო და ძვირფასნო თანამემამულენო,
საქართველოს ცხოვრებას მისი გრძელი ისტორია ასე გვაცნობს: საქართველო ან თავისუფალი იყო, ან თავისუფლებისათვის იბრძოდა. ამით იმის თქმა უნდა, რომ საქართველოს მუდამ თავისუფლებაში უცხოვრია – ან ნამდვილში ან ვირტუალურში, ხოლო არასოდეს მორჩილებაში. ფიზიკურად დამარცხებულს, სული ყოველთვის ამაყი და თავისუფლების შემომქმედი შემოუნახავს.
კულტი ეროვნული ხელმწიფებისა – ქართველი ხალხის მთელი შინაარსის გადმოცემაა, იგი მისი ისტორიის მამოძრავებელი საიდუმლოებაა. როდესაც საქმე ამ კულტს ეხება, ქართველი ხალხი ლოღიკის ცივ დასკვნებს აღარ ემორჩილება და გაურბის. მის თვალში ამ დროს ღირებულებას ჰკარგავს მტრის რიცხვი და სივრცე მის მიწა-წყალთა, – საერთოდ მთელი მისი საომარი პოტენციალი.
მოკლეთ, ამ შემთხვევაში იგი ასრულებს ერთგვარ ზეციურს ღვთით განწესებულ მოვალეობას, ბრძანებას, რომელსაც ამ ქვეყნიურ ანგარიშთან საერთო არაფერი აქვს. გარეთ გამდგარს: ის ეწირება თავისთავის კულტს, თავის შინაგან მისწრაფებას; აქ ის ანგარიშმიუცემელია ან უკეთ, ის თავისებურად ზომავს და წონის. თავისუფლების სიყვარულის გრძნობა, სამშობლოს ღირსების მაღალი ტრფიალი
სულ სხვანაირი კანონებით სცხოვრობს მასში. ამიტომ ქართველი კაცი სხვებისთვის, ცოტა არ იყოს, გაუგებარია და შეიძლება მას უგუნურის სახელიც კი დაუვარდეს, რომ ამ ჩვენს სამყაროში, სადაც ყველაფერი სანტიმეტრით იზომება და წონაში უკანასკნელი სიტყვა გრამებს ეკუთვნის! და ეს მაშინ, როდესაც დედამიწა მართლაც ფერადოვანია და ყოველი ეროვნული ერთეული თავისი საკუთარი განუმეორებელი სახით სცხოვრობს და რაც ერთსა რგებს, ის მეორეს წყენს, ან ყოველ შემთხვევაში, არაფრად გამოადგება!
ასე რომ არ იყოს, საქართველო როგორ უნდა შებმოდა პირში ვეებერთელა რუსეთს, დედამიწის მეექვსედი რომ უჭირავს და 200 მილიონი მცხოვრები რომ ჰყავს, ის საქართველო, რომელიც ძლივს 80 000 კვადრატიულ კილომეტრს შეიცავს და სამი მილიონი სულისგან შესდგება?!
სჩანს საკითხს ,,სხვა რამ” სწყვეტს და ამ ,,სხვა რამეს” წყალობაა, რომ საქართველომ გადმოარღვია უთვალავი მრისხანე საუკუნენი და დღემდე გამარჯვება-დამარცხებათა ბალანსი თავის სასარგებლოთ აწარმოვა! წარსულის დიდი იმპერიებიდან არაერთი დამხობილა და გამქრალა დედამიწის პირიდან. საქართველო კი _ ისე როგორც წარსულში, დღესაც პატარა, მტკიცედ დგას, მტერს მტრობს და მეგობარს მეგობრობს და მომავალს იმედით შეჰყურებს.
ჩვენი 26 მაისი საქართველოს ისტორიის ერთი ეტაპის დასრულებაა და მეორის დასაწყისი. ამ მეოთხედი საუკუნის წინად ბოლო მოეღო საქართველოში რუსეთის ბატონობას, რომელიც ასჩვიდმეტი წელიწადი გაგრძელდა და რომელსაც ამდენივე წლის განმავლობაში ებრძოდა შეუპოვარი ქართული სული.
1918 წ. 26 მაისს საქართველომ კვლავ აღმართა თავისუფლების დროშა და თავი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გამოაცხადა.
აი ამ ეტაპის შეცვლას (დღეს) – ტყვეობიდან თავისუფლებაზე გადასვლას – ვზეიმობთ თქვენს წინაშე დღევანდელი 26 მაისის სახით. ჩვენ გვგონია, რომ ეს უკანასკნელი 26 მაისია და რომ საქართველოს ახალი აღორძინების აღსანიშნავად შემოღებული იქნება სხვა კალენდარი და სხვა თარიღი.
როგორც ხედავთ და ნახავთ, ეს ბედნიერება დიდხანს არ გაგრძელებულა საქართველოსთვის, ვინაიდან 1918 წლიდან მხოლოდ 24 წელიწადია გასული და აქედან 22 წელიწადი ჩვენ აქ ემიგრაციაში ვცოდვილობთ და იქ საქართველოში კიდევ, ჩვენი ხალხი მტრის უღელს ებრძვის.
მაგრამ ბნელს ნათელი მოსდევს და ღამეს – დღე და ქართველი ხალხის ღონიერი ფილტვები დღეს უკვე თავისუფლების ჰაერსა გრძნობენ!..
…აქ მინდა შევჩერდე, რომ ის ახალი მისტიკა გიამბოთ, რომელიც საქართველოში იშვა პირველი 26 მაისის არე-მარეში და რომელმაც ქართველ ხალხს მისცა მისი განსაკუთრებული დანიშნულების თვითცნობიერება და გულშიც იმედი მტკიცედ ჩაუსახა.
მე სახეში მაქვს გერმანია-საქართველოს პირველი შეხვედრა ისტორიის ასპარეზზე და მათი ბედის სიმბოლიური გადაბმა და ამის შეგნება ქართველ ხალხში. ეს მოხდა მაშინ, როდესაც გარედან გერმანიის ძლევამოსილი ჯარი, ხოლო შიგნიდან ორი ერთიმეორის მომდევნო რევოლიუცია ღრმად თვით უფსკრულამდე არყევდა რუსეთის არსებობის საფუძვლებს…
ამ ღელვაში აჩქარებით ისახებოდა და ხორცს ისხამდა საქართველოს თავისუფლების იდეა და მთელი ქართველი ხალხი დიდს ეროვნულ აღგზნებაში სცხოვრობდა…
პირველი თავისუფლება ამ საერთო რღვევაში, ჩვენმა მხცოვანმა ეკლესიამ იხვედრა მცხეთის ძველთაძველ დიდებულ ტაძარში, საქართველოს ყოველ სხვა ეკლესიათა ზარების მოძახებით, გაისმა ღაღადი საქართველოს ეკლესიისგან, თავისუფლების მახარობელი. 1917 წ. ამგვარად, 1811 წელს რუსეთის მიერ გაუქმებული ივერიის ეკლესიის უზენაესობა კვლავ აღსდგა, საქართველოს ყველა მიცვალებულთა და ყველა მის ცოცხალთა სულის საცხოვნებლად და გულის გასახარად…
უნდა გითხრათ, ბატონებო, რომ ამით მხოლოდ ქართულის ცხოვრების წესი განმეორდა. ეკლესიის პირველობა ამ დარგში საქართველოს ბუნების კანონშეწონილი გამოვლინება იყო. ვინაიდან ჩვენს ეკლესიას ქართველთა მოდგმის ჩამომავლობა თავის წიაღში ბევრად უფრო ადრე გაუერთიანებია, ვიდრე ამქვეყნიურ მიწიერ ხელისუფლებას…
მაგრამ ეროვნული სახელმწიფოებრივი სუვერენობის აქტი ჯერ კიდევ შორს იყო. ქართული ხელმწიფება თავის გზას უფრო მძიმე-მძიმედ იკაფავდა, გასაჭირი ბევრი ჰქონდა და დაბრკოლება მრავალი, მაგრამ ყველა ამ დაბრკოლებას განგებამ ერთი დამხმარე ძალა შეაბრძოლა და საბოლოოდ პირველი 26 მაისის ბედი სწორედ ამ ძალამ გადასწყვიტა.
რა ძალა იყო ეს ძალა?
ეს იყო ძლევამოსილი გერმანია და მისი პირველი ფეხის შემოდგმა ჩვენი ქვეყნის კურთხეულ მიწა-წყალზე… აწ განსვენებული გენერალ ფონ ლოსოვის სახით…
და ერთბაშად მოსწყდა საქართველოს ცას მძიმედ ჩამოწოლილი შავი ღრუბელი და მის ტატნობზე მკვიდრად ჩამოჯდა იმედის კაშკაშა ვარსკვლავი! აგვშორდა სამხრეთის საფრთხე, რომელიც სიკვდილით ემუქრებოდა გასაფურჩქვნად განმზადებულ ქართულ თავისუფლებას ჩვენს მიწა-წყალზე.

საქართველოს პარლამენტის ი. ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა
უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოება
XX საუკუნის შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი

მასალები სპირიდონ კედიას პირადი არქივიდან

სპირიდონ კედიას იძულებითი ემიგრაცია

ლია კერესელიძე

“… რამეთუ მრავალ არიან ჩინებულნი და მცირედ – რჩეულნი”

საფრანგეთში, პარიზის მახლობლად, ლევილის სასაფლაოზე, ასობით ქართველი ემიგრანტის ნეშტი განისვენებს, სამშობლოდან ნებსით თუ უნებლიედ გადახვეწილ ასობით ადამიანს სტანჯავდა ნოსტალგიის მწარე სენი, ასობით ქართველი ათენებდა და აღამებდა მონატრებულ საქართველოში დაბრუნების იმედით. ძალიან შორს წაგვიყვანს იმის ანალიზი, თუ რატომ, როგორ და რის გამო მოხდა, რომ XX ს.-ის დასაწყისშიც, ისტორიული წარსულის ამდენი ,,ვაისა” და ,,ვუის” გაცნობიერების შემდეგ, ძლივს აღდგენილი საქართველოს დამოუკიდებლობა ლანგრით მიერთვა რუს დამპყრობელს და კიდევ ერთხელ მოხდა რჩეული საზოგადოების, ინტელექტუალური ძალისა და სამშობლოსათვის ანთებული გულების გადინება. ერთის თქმა კი აუცილებელია, სამწუხაროდ, მე-20 საუკუნის დასაწყისში გაიმარჯვეს სოციალისტურმა ძალებმა. 1919 წელს არჩეულ დამფუძნებელ კრებაშიც უმრავლესობა მათ მოიპოვეს. ჭეშმარიტად ეროვნული ძალა, ეროვნულ-დემოკრატები კი, რომლებიც ჯანსაღ, ეროვნულ, ქართულ პოლიტიკას მიზანმიმართულად ატარებდნენ, უმცირესობაში მოხვდნენ: ასოცდაათი დეპუტატიდან ას ცხრა სოციალ-დემოკრატი გახლდათ, რვა – სოციალ-ფედერალისტი, ხუთი – სოციალ-რევოლუციონერი, მხოლოდ რვა ადგილი ერგო ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიას (სპ. კედია, ნ. ნიკოლაძე, გ. გვაზავა, ე. თაყაიშვილი, ა. ასათიანი, გ, ქიქოძე, ი. მაჭავარიანი, პ. სურგულაძე), რომელიც თავიდანვე ოპოზიციაში ჩაუდგა მმართველ ძალას და ბოლომდე ერთგული დარჩა დიდი ილია ჭავჭავაძის ეროვნული იდეალებისა. ამ მემარჯვენე ოპოზიციურ ფრაქციას სათავეში სპირიდონ კედია ჩაუდგა.
მოვლენები როგორც განვითარდა, ყველამ კარგად ვიცით. 1921 წლის თებერვალ-მარტში ახლა უკვე წითელმა რუსეთმა დაიპყრო საქართველო და შეეცადა მის გაწითლება – დამორჩილებას. მენშევიკური მთავრობა საფრანგეთს შეეხიზნა, საქართველოში დარჩა ხალხი, ვისაც ბოლშევიკური რუსეთი უფროს ძმად, მხსნელად მიაჩნდა, და დარჩა ხალხი, ვისაც არ შეეძლო სამშობლოს ბედის ანაბარად მიტოვება, მტრის ხელში ჩაგდება, არ შეეგუა არსებულ სინამდვილეს და სიცოცხლის მთავარ მიზნად ქვეყნის გათავისუფლება დაისახა. ზოგი იარაღით ხელში ტყე-ტყე იბრძოდა (გავიხსენოთ თუნდაც 1921 წლის ზაფხულის აჯანყება სვანეთში, 1922 წლის ზაფხულის აჯანყება ხევსურეთში, 1924 წლის აგვისტოს აჯანყება), ზოგი _ დიპლომატიური ხერხებით ცდილობდა შველას!
მაგრამ არ ეძინა ახალგაზრდა საბჭოთა ხელისუფლებასაც… სოციალისტურ-იმპერიალისტური მანქანა თანდათან ძლიერდებოდა და ობობასავით ქსელში, ოღონდ რკინის ქსელში აბამდა და ხუთავდა თავის მსხვერპლს, რომელსაც ეროვნულად და თავისუფლად მოაზროვნე ადამიანი ერქვა…
შეიქმნა საგანგებო კომისია (ЧК), სახელმწიფო პოლიტსამმართველო (ГПУ), შინსახკომი (НКВД), რომლის ჯალათებიც ფხიზლად მუშაობდნენ და გასაქანს არ აძლევდნენ იმ ადამიანებს, ვისაც თავისუფლება სწყუროდათ!
ასე დაიჭირეს 1922 წლის 12 თებერვლის ერთ სუსხიან დღესაც ვოზნესენსკის (ყოფილი ამაღლების) ქ. #7_ში მცხოვრები სპირიდონ კედია, მისი დაპატიმრება მოხდა საგანგებო კომისიის მიერ 10 თებერვალს გამოწერილი ორდერ #2464 _ის საფუძველზე, რომელიც გაიცა ვინმე კომისარ კოჩაროვის სახელზე, მაგრამ მანამდე მოკლედ გავიხსენოთ მისი პიროვნება და ცხოვრების მნიშვნელოვანი ეპიზოდები: სპირიდონ კედია დაიბადა 1884 წლის 20 სექტემბერს ქ. ზუგდიდში. ხუთწლიანი რუსული სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლა ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში გააგრძელა. ქუთაისში სპირიდონი პატრიოტი პედაგოგის _ იოსებ ოცხელის ოჯახში ცხოვრობდა, რამაც დიდი გავლენა იქონია მის, როგორც სამშობლოს კეთილდღეობისთვის მებრძოლი ადამიანის, ჩამოყალიბებაში. 1905 წლის რევოლუციის დროს მონაწილეობდა მიტინგებში, რის გამოც იძულებული გახდა რეაქციის წლებში თავი ჯერ სვანეთისთვის, შემდეგ კი პარიზისთვის შეეფარებინა.
სწავლობდა სორბონის უნივერსიტეტში, საბუნებისმეტყველო დარგზე, შემდეგ სამხრეთ საფრანგეთში, აიღო დიპლომი “ლისანს ეს სიანს”; მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ საქართველოში სხვისი პასპორტით ბრუნდებოდა, მაგრამ პეტერბურგში დააკავეს და მხოლოდ ქართველი გენერლის – ნაკაშიძის ჩარევის შემდეგ გაათავისუფლეს.
1917 წლის ივნისში ჩამოყალიბდა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, რომლის თავმჯდომარედაც სპირიდონ კედია აირჩიეს. მას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა ბერლინში მოქმედ ,,საქართველოს თავისუფლების კომიტეტთან”, მაგრამ ძირითადად დაკავებული იყო პარტიის გაზეთით “საქართველო” და დამფუძნებელ კრებაში მოღვაწეობით, რომელშიც, როგორც უკვე ვთქვით, ოპოზიციურ ფრაქციას ედგა სათავეში. საბჭოთა ხელისუფლების ძალით დამკვიდრების შემდეგ სპირიდონი ემიგრაციაში არ წასულა, აქ დარჩა და ბრძოლა განაგრძო. ეროვნულგანმათავისუფლებელ ბრძოლას სათავეში სწორედ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია ჩაუდგა, რომელმაც არალეგალური, მიწისქვეშა საქმიანობაც შეითვისა, სპირიდონმა შემოიკრიბა პატრიოტი მებრძოლები _ ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, ბიძინა პირველი, მიხეილ გვალია. წითელი არმიის შემოჭრის წლისთავის აღსანიშნავად, 1922 წლის 11 თებერვალს, თბილისში განზრახული ჰქონდათ მასობრივი ანტისაბჭოთა საპროტესტო დემონსტრაციის მოწყობა, გამოუშვეს ბროშურები, პროკლამაციები, რაც, რა თქმა უნდა, გაუგებარი არ დარჩენიათ ,,ჩეკას” ჯალათებს და… ორდერი #2464_იც გამოიწერა. გამოიწერა და მეორე დღესვე დააპატიმრეს 38 წლის სპირიდონ კედია თანამოაზრეებთან _ იასონ ლორთქიფანიძესთან, მიხეილ ღვამიჩავასთან, სამსონ ფირცხალავასთან ერთად (სხვათა შორის, მოგვიანებით მიხეილ ღვამიჩავა დახვრიტეს 1937-38 წლების რეპრესიების დროს უფრო ზუსტად კი დახვრიტეს 1938 წლის 30 აპრილს).
გთავაზობთ ნაწყვეტს მისი დაკითხვის ოქმიდან, რომელიც შსს არქივშია დაცული:
“1905-ში, როგორც ემიგრანტი, ევროპაში წავედი, იქიდან დავბრუნდი 1914 წელს, ამავე წლის მარტში დამიჭირეს პეტროგრადში, ბრალი მედებოდა ცარიზმის წინააღმდეგ შეიარაღებული მოქმედების წარმოებაში, თავი გავითავისუფლე იმავე წელს, ზაფხულზე სამშობლოში დავბრუნდი, სადაც შეუდექი არსებულ ჟურნალგაზეთებთან თანამშრომლობას, შემდეგ ჩემი პირდაპირი მონაწილეობით ვსცემდი ახალ ყოველთვიურ ორგანოს ვიდრე საბჭოთა ხელისუფლების დამკვიდრებამდე საქართველოში, ვიყავი დამფუძნებელი კრების, წინათ საქართველოს პარლამენტის წევრი. წამოყენებული ბრალდების საპასუხოდ ვაცხადებ კატეგორიულად, რომ საქართველოს საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ არ მიმოქმედნია არც კალმით, არც სიტყვით და არც სხვა ღონისძიებით, პარტია და მისი ცენტრალური კომიტეტი დარჩა გაუქმებულად, რაკი ლეგალური მუშაობის შესაძლებლობას სპობდა დამყარებული ხელისუფლება და ვაცხადებ გადაჭრით, რომ არც პარტიას და არც ცენტრალურ კომიტეტს არ გადაუდგამს არავითარი აქტიური ნაბიჯი არც მიწისქვეშა და არც სხვა სახით, ამის პასუხისმგებელი ვარ მთელი იმ ხნის განმავლობაში, რომელმაც გაიარა საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებიდან ჩვენი დაპატიმრების დღემდე, აქედან გამომდინარე, ჩვენი დამოკიდებულება საბჭოთა ხელისუფლებისადმი ლოიალურია”… (სტილი დაცულია). მაგრამ არ იყო ლოიალური საბჭოთა ხელისუფლების დამოკიდებულება მისადმი.
სპირიდონი დააპატიმრეს, ექვსი თვე ჯერ მეტეხის ციხეში, შემდეგი ექვსი თვე კი საგუბერნიო ციხეში გაატარებინეს. თუ რა პირობებში უხდებოდა პატიმრობა სპირიდონს, ამაზე ნათლად მიუთითებს მისი მეუღლის განცხადება, მიმართული საქართველოს საგანგებო კომისიის თავმჯდომარისადმი:
,,ამა წლის თიბათვეში ჩემმა მეუღლემ, პოლიტიკურმა პატიმარმა სპირიდონ მალხაზის ძე კედიამ განუცხადა იმ კომისიას, რომელსაც მინდობილი ჰქონდა პოლიტიკურ პატიმართა საქმის გადახედვა, რომ სპეციალური წამლობა ესაჭიროებოდა და რომ ციხის საავადმყოფოში, თანახმად ციხის ექიმის განცხადებისა, საამისო პირობები არ მოიპოვებოდა; ამიტომაც სთხოვა კომისიას, ან სრულიად თავისუფალი მკურნალობის ნება დაერთო, ან, თუ ეს შესაძლებელი იქნებოდა, როგორმე სპეციალურ საავადმყოფოში გადაეყვანა. კომისიის თავმჯდომარემ პ. საყვარელიძემ ამ განცხადების გამო მიიყვანა ექიმი – სპეციალისტი და მას გაასინჯვინა ჩემი მეუღლის დაზიანებული ფეხი. ექიმმა დაუმოწმა სპეციალური წამლობის საჭიროება, რომ მდგომარეობა არ გართულებულიყო და ფეხი სამუდამოდ არ გაჰფუჭებოდა…
…იძულებული იყო გამასწორებელ სახლთა საავადმყოფოში მაინც გადასულიყო, აქ ექიმთა მთელმა კომისიამ გასინჯა და შეადგინა აქტი მისი ჯანმრთელობის შესახებ. სხვა და სხვა ორგანიულ დეფექტების ჩამოთვლის შემდეგ კომისიამ დაასკვნა სპეციალური წამლობის საჭიროება, რომელსაც ციხის საავადმყოფო ვერავითარ შემთხვევაში ვერ აღმოუჩენდა…
ჩემი მეუღლის ჯანმრთელობა კი უარესდება და საშიშ ხასიათს იღებს, საჭიროა სწრაფი და სერიოზული წამლობა, ამიტომ გთხოვთ მისცეთ ამის საშუალება და დართოთ ნება საზღვარგარეთ გასვლისა, მით უმეტეს, რომ თქვენს პრაქტიკაში უკვე იყო იზოლაციის წესით დაპატიმრებულთათვის საზღვარგარეთ გასვლის ნებართვის პრეცენდენტები და რუსეთშიაც ამგვარ ადმინისტრაციულ ღონისძიებას თითქმის სისტემის ხასიათი მიეცა, ამიტომ ვფიქრობ, რომ ეს შუამდგომლობაც დაკმაყოფილებული იქმნება”.
ბოლოს, როგორც იქნა, მისცეს საზღვარგარეთის პასპორტი, სადაც შავით თეთრზე მკაფიოდ ეწერა: ,,გთხოვთ მთავრობის წარმომადგენელთ, რომელთაც დავალებული აქვთ წესიერების დაცვა, თავისუფალი გზა მისცენ ბატონ სპირიდონ კედიას (მეუღლითურთ) საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეს, რომელიც სცხოვრობს საქართველოში და მიემგზავრება უცხოეთს…”
_ ასე კულტურულად მოიშორეს კიდევ ერთი საშიში ეროვნული ძალა, კიდევ ერთი დაუღალავი მებრძოლი, ,,საქართველოს ოქროპირად“ წოდებული კიდევ ერთი სასიქადულო მამულიშვილი… თუმცა სამშობლოდან გადახვეწილი სპირიდონ კედია მაინც განაგრძობდა პოლიტიკურ და ლიტერატურულ მოღვაწეობას, გახლდათ პარიტეტული კოლეგიისა და ემიგრაციაში დაარსებული საქართველოს დამოუკიდებლობის საზღვარგარეთის დელეგაციის წევრი, სცემდა გაზეთ ,,ერის გუშაგს”, ჟურნალს _ ,,სამშობლოსათვის” და ურთიერთობდა ემიგრაციის არამარქსისტულ ნაწილთან, რადგან ნოე ჟორდანიას პრინციპები მისთვის მიუღებელი იყო, იგი ხშირად საყვედურობდა მთავრობის მეთაურს ეროვნული პრინციპებისთვის ღალატისა და მხოლოდ სოციალისტური იდეოლოგიის, კლასთა ბრძოლის ქადაგების გამო.
რაც შეეხება მის საარსებო წყაროს, ჰქონდა ,,საპკურებელ სურნელებათა პატარა ლაბორატორია”, სადაც ამზადებდა სურნელოვან ესენციებს გიორგი მაჩაბლის სახელგანთქმული პარფიუმერული ფირმისთვის, ცხოვრობდა ოჯახით ამ ფირმის კუთვნილ სახლში პარიზის სამხრეთ_ დასავლეთ უბანში, კლამარ-ად წოდებულ პატარა ქალაქში, აქვე გარდაიცვალა 1948 წელს, დარჩა მეუღლე – ულამაზესი ქალბატონი – ქართული გიმნაზიის ყოფილი გამგე, იოსებ გრიშაშვილის შემოქმედების მუზა – სოფიო ჩიჯავაძე და ქალიშვილი თეონა კედია.
დაკრძალულია ლევილში…

სიმონ ბერეჟიანი

დაიბადა ქუთაისში, ერმილე თაყაიშვილის მრავალშვილიან ოჯახში. დაამთავრა თბილისის ქართული სათავადაზნაურო გიმნაზია (1917). 1918-1920 წლებში იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ეროვნული არმიის ოფიცერი და მონაწილეობა მიიღო ყველა მნიშვნელოვან ბრძოლაში, რომელთა გადატანა მოუხდა პირველ ქართულ რესპუბლიკას.
1920 წელს სიმონ ბერეჟიანი უმაღლესი განათლების მისაღებად გაიგზავნა გერმანიაში. სამი წლის მანძილზე სწავლობდა ბერლინის ჰუმბოლდტის სახელობის უნივერსიტეტში.
1921 წლის თებერვალ-მარტში ბოლშევიკურმა რუსეთმა მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია და ფაქტობრივი ანექსია. ამიტომ, ს. ბერეჟიანი იძულებული გახდა სამუდამოდ დარჩენილიყო ემიგრაციაში. 1923 წლის დამლევს იგი ჩავიდა პარიზში, სადაც ჩაება ქართული ემიგრაციის საზოგადოებრივ, კულტურულ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში.

1924 წელს იგი აქტიურად მონაწილეობდა ეროვნული პოლიტიკური ორგანიზაციის “თეთრი გიორგი”-ს დაარსებაში და სიცოცხლის ბოლომდე იყო მისი თვალსაჩინო წევრი. 1926 წელს მისივე უშუალო მონაწილეობით დაარსდა აღნიშნული ორგანიზაციის გაზეთი “თეთრი გიორგი”.
პარიზში გადასვლისთანავე სიმონ ბერეჟიანი შეუდგა მეტად ნაყოფიერ ლიტერატურულ და პუბლიცისტურ მოღვაწეობას. “სიმონ ბერი”-ს ფსევდონიმით მისი ლექსები და პუბლიცისტური წერილები სისტემატურად ქვეყნდებოდა ხსენებულ გაზეთში და ჟურნალში “ქართლოსი” (რომელიც ასევე პარიზში გამოდიოდა). მისი რამდენიმე წერილი გამოქვეყნებულია, აგრეთვე, ჟურნალში “კავკასიონი” (რედაქტორ-გამომცემელი: დოქტორი ვიქტორ ნოზაძე, რუსთველოლოგი და საზოგადო მოღვაწე). ს. ბერეჟიანის პუბლიცისტური წერილებიდან და ფელეტონებიდან აღსანიშნავია: “ილია ჭავჭავაძე” (გაზ. “თეთრი გიორგი”, #9, 1927), “მოხსენება შოთა რუსთაველზე” (“თეთრი გიორგი”, #38, 1931), “ემიგრანტის დღიურიდან” (“თეთრი გიორგი” 1927), 1924 წლის ამბოხებისადმი მიძღვნილი წერილი (“თეთრი გიორგი”, #7, 1927), “ჭირსა შიგან გამაგრება” (“თეთრი გიორგი”, #98, 1936), “ქართული კონცერტი პარიზში” (ჟურნ. “ქართლოსი”, #16-18, 1939) და ა.შ. გარდა ლექსებისა და პუბლიცისტური წერილებისა, “თეთრი გიორგი”-ს და “ქართლოსი”-ს ფურცლებზე ხშირად ქვეყნდებოდა სიმონ ბერეჟიანის შესანიშნავი კარიკატურები, რომელთა დიდი ნაწილი პოლიტიკურ თემებზეა შექმნილი. იგი სამართლიანად ითვლება ქართული პოლიტიკური კარი კარიკატურის ერთ-ერთ საუკეთესო ოსტატად.
1941 წელს ს. ბერეჟიანი ჩავიდა გერმანიაში და “სიმონ ბერგერ”-ის სახელით ჩაირიცხა ვერმახტის ქართულ ლეგიონში, რომელსაც მეთაურობდა ვერმახტის ქართველი გენერალი შალვა მაღლაკელიძე. აქვე უნდა ითქვას, რომ ქართული ლეგიონი ემსახურებოდა არა ნაცისტურ იდეოლოგიას, არამედ საქართველოს საბჭოთა იმპერიის მარწუხებიდან დახსნას. იმავდროულად, ს. ბერეჟიანი აქტიურად მონაწილეობდა გერმანიაში მოქმედი ქართული სამოკავშირეო შტაბი-ს მუშაობაში.
იგი გაურკვეველ ვითარებაში დაიღუპა 1942 წლის დამლევს. სამწუხაროდ, მისი საფლავი დაკარგულად ითვლება.
1943 წელს ვიქტორ ნოზაძის რედაქციით და დოქტორ მარკოზ ტუღუშის ვრცელი წინასიტყვაობით ბერლინში გამოიცა სიმონ ბერეჟიანის ლექსების კრებული.