შალვა მაღლაკელიძე

მაღლაკელიძე (1893 ― 1976), ქართველი პოლიტიკოსი და ვერმახტის ქართული ლეგიონის მეთაური.

შალვა მაღლაკელიძემ დაამთავრა ბერლინის უნივერსიტეტი, გახდა ფილოსოფიის დოქტორი იურისპრუდენციაში, მსახურობდა საქართველოს მთავრობაში 1918-1921 წლებში. 1919-1920 წლებში თბილისის გენერალ-გებერნატორი გახლდათ.

საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში რუსეთის შემოჭრის შემდეგ მაღლაკელიძე იძულებული გახდა 1921 წელს ქვეყანა დაეტოვებინა. 1929 წელს გიორგი შვანგირაძესთან ერთად ჩამოაყალიბა საზოგადოება ”ივერია” რიგაში (ლატვია), რომელსაც მალე სომხური დიასპორაც შეუერთდა და ორგანიზაციას ”კავკასიური საზოგადოება” დაერქვა. საზოგადოების ერთ-ერთი მთავარი მიზანი ქვეყნიდან წამოსულ თანამოძმეთათვის მატერიალური და სხვა სახის დახმარების გაწევა იყო. შიდა უთანხმოების გამო 1933 წელს საზოგადოებიდან ქართველები წამოვიდნენ და იმავე წლის ნოემბერში დააარსეს ლატვიის ქართული საზოგადოება. როგორც საგოზადოების ყველაზე აქტიურ წევრს, მაღლაკელიძეს მჭიდრო კავშირი ჰქონდა ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ცენტრებთან საფრანგეთში.

ის ერთ-ერთი მთავარი დამფუძნებელი და პირველი ხელმძღვანელი იყო თეთრი გიორგის ორგანიზაციის (1925-1945) და ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირის (დ. 1942), რომელიც გერმანიაში ქართული პოლიტიკური ემიგრანტების მიერ ჩამოყალიბდა. როგორც ბერლინში ქართული ეროვნული კომიტეტის წევრი ის უძღვებოდა კავკასიის კომიტეტს მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისში.

ომის პერიოდში მაღლაკელიძე ნაცისტების ჯარში მსახურობდა და ვერმახტის ქართულ ლეგიონს მეთაურობდა, რომელიც ქართველ პატრიოტთა მიერ ჩამოყალიბდა საბჭოთა კავშირთან საბრძოლველად და საქართველოს დამოუკიდებლობის მისაღწევად. 1941 წელს მან შექმნა ქართული ლეგიონის თამარ-მეფის ორდენი. 1944 წელს მაღლაკელიძეს ვერმახტის გენერალ-მაიორის წოდება მიენიჭა.

1943 წელს მაღლაკელიძის ნაწილები უკვე კავკასიონთან იმყოფებოდნენ და მათ საქართველოსგან 500 მეტრი აშორებდათ. მაღლაკელიძის საქართველისი შემოსვლისთანავე კათოლიკოს პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძეს და მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტ ნიკო მუსხელიშვილს დამოუკიდებლობის აღდგენა უნდა გამოეცხადებინათ. გერმანელებმა საბჭოთა ჯარის დამარცხება ვერ შეძლეს და ამ გეგმის აღსრულება ვერ მოხერხდა.

მსოფლიო ომის შემდეგ ის ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა დასავლეთ გერმანიაში. 1949-54 წელს კონრად ადენაუერის სამხედრო მრჩევლად მსახურობს. 1954 წლის 26 იანვარს დააფუძნა ორგანიზაცია ”საზღვარგარეთ ქართველ მეომართა კავშირი” მიუნხენში. იმავე წლის აგვისტოში საბჭოთა სუკ-ის აგენტებმა შეიპყრეს.

1960 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე ცხოვრობდა თბილისში, დიდუბის რაიონში, მისამართზე ბათუმის ქ. 29ა-ში. გარდაიცვალა 1976 წელს.

ბატალიონთა ნუსხა და საბრძოლო გზა

795-ე ქვეითი ბატალიონი “შალვა მაღლაკელიძე” _ 1942: ნალჩიკის მიმართულება, ბაქსანის და ურუხის ხეობები ჩრდილოეთ ოსეთში. 1944: შერბურთან (საფრანგეთი) მოიგერია და უკუაგდო აშშ-ს დესანტი.

796-ე ქვეითი ბატალიონი _ 1942/43: იბრძოდა ტუაფსეს მისადგომებთან. დაშალეს კაპიტან ჭიჭინაძის და რამდენიმე ათეული ჯარისკაცის რუსების მხარეზე გადასვლის გამო.

797-ე ქვეითი ბატალიონი “გიორგი სააკაძე” _ 1943/44 გრენევილში (საფრანგეთი) 709-ე გერმანული დივიზიის შემადგენლობაში.

798-ე ქვეითი ბატალიონი “მეფე ერეკლე II” _ 1943/44 სენ ნაზერი (საფრანგეთი) 384-ე გერმანულ დივიზიაში.

799-ე ქვეითი ბატალიონი “დავით აღმაშენებელი” _ 1943-45 მოქმედებდა საფრანგეთის ცენტრალურ რაიონებში.

822-ე ქვეითი ბატალიონი “თამარ მეფე” _ 1944/45 ლიონთან (საფრანგეთი) 344-ე გერმანული დივიზიის დაქვემდებარებაში. ომის ბოლოს დისლოცირებული იყო კუნძულ ტექსელზე (ჰოლანდია), სადაც მოაწყო აჯანყება, რომელიც გრძელდებოდა 1945 წლის 22 მაისამდე და ცნობილია ‘ევროპის უკანასკნელი ბრძოლის’ სახელით.

823-ე ქვეითი ბატალიონი “შოთა რუსთაველი” _ 1945: იცავდა ლა-მანშს კუნძულ გერნსიზე.

824-ე ქვეითი ბატალიონი “ილია ჭავჭავაძე” _ 1944: იბრძოდა ლვოვის მისადგომებთან გერმანიის 349-ე დივიზიის შემადგენლობაში

I/1 სამთო-მსროლელი ბატალიონი _ ბრძოლის არეალი უცნობია

I/9 ქვეითი ბატალიონი _ 1942/43: ჩრდილოეთ კავკასია, ყირიმი. ომის ბოლოს საფრანგეთი.

II/4 სამთო-მსროლელი ბატალიონი _ 1942/43: ჩრდილოეთ კავკასია, ყირიმი. ომის ბოლოს საფრანგეთი.

I/9 ქვეითი ბატალიონი _ 1942:43: ჩრდილოეთ კავკასია, ყირიმი. ომის ბოლოს საფრანგეთი.

II/198 სასწავლო ბატალიონი _ 1943: 198-ე გერმანული დივიზიის შემადგენლობაში წარმატებით იბრძოდა კურსკთან, ხარკოვის მიდამოებში და დნეპრზე. 1945: იბრძოდა ჩრდილოეთ იტალიაში პარტიზანების წინააღმდეგ სს-ის II სატანკო კორპუსის შემადგენლობაში.

”ბერგმანის” №1 ქართული ბატალიონი _ 1942/43: დივერსიები ჩრდილო კავკასიაში, ანტიპარტიზანულ ბრძოლები ყირიმში.

ქართული სს ჯგუფი _ 1944/45: ჩრდილოეთ იტალია

დივერსიული რაზმები ”თამარა I და II” _ ბრძოლის არეალი უცნობია

გიორგი მაზნიაშვილი

გიორგი მაზნიაშვილი დაიბადა 1870 წელს კასპის რაიონის სოფ. სასირეთში. სათანადო სამხედრო განათლების გავლის შემდეგ რუსეთის არმიაში დაწინაურდა გენერლად. რუსულ წყაროებში ცნობილია მაზნიევად.

მან თავი 1904–1905 წლების რუსეთ–იაპონიის ომში გამოიჩინა, სადაც დაიჭრა. პეტერბურგის სამხედრო ჰოსპიტალში მას თავად იმპერატორის ქალიშვილები უვლიდნენ. ლაზარეთში გენერალი იმპერატორმა ნიკოლოზ II ინახულა, დააჯილდოვა იმპერიის უმაღლესი ჯილდოთი–წმინდა გიორგის ჯვრით და სასახლეში მიიწვია.

გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი მონაწილეობდა მსოფლიო ომშიც, სადაც მძიმედ დაიჭრა პოლონეთის ფრონტზე. 1917 წლის დეკემბერში ბრუნდება სამშობლოში და ქმნის ორ ეროვნულ დივიზიას. 1918 წელს კავკასიის კომისარიატმა მას დაავალა თბილისის დაცვა დემორალიზებული და თურქეთის ფრონტიდან ქაოტურად უკან დამხევი რუსი ნაწილებისგან. „ამ უკან დახეულ რუსეთის ჯარებს გზა თბილისზე ჰქონდათ. მიაღწევდნენ თბილისამდე და როგორც მტერი ალყაშემორტყმულ ქალაქს, გვიდგენდნენ სხვადასხვა მოთხოვნებს. ერთხელ ისიც კი მოითხოვეს, რომ ამიერკავკასიის მთავრობა გადამდგარიყო და ხელისუფლება ჩაებარებინა არმიის საოლქო ყრილობას“ (მაზნიაშვილის მოგონებებიდან). ცხადია, ამ ძალებს ბოლშევიკები იყენებდნენ საქართველოს ხელში ჩასაგდებად. მაზნიაშვილმა შეძლო ამ საფრთხის არიდება ჯავშან–მატარებლით და ქართველ მუსლიმთა კავალერიის პოლკით.

წლის ბრესტის ზავის პირობებით თურქეთს გადაეცა აჭარა. თუმცა მათ ეს არ იკმარეს–შეიჭრნენ გურიაში და ოზურგეთს მიადგნენ. სახალხო ლაშქრის, პარტიზანების და საჯარო ნაწილების მობილიზაციის საფუძველზე მაზნიაშვილმა არამცთუ გურია გამოსტაცა ხელიდან თურქებს, არამედ მოიპოვა რა გამარჯვება ჩოლოქის ბრძოლაში, ბათუმიც გაანთავისუფლა. ამავე წლის 18 ივნის იგი აფხაზეთის გენერალ–გუბერნატორად და საქართველოს რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების უმაღლეს მთავარსარდლად დაინიშნა. ქართული ჯარით, სახალხო გვარდიით და კავალერიით, რომელშიც 300 აფხაზი ირიცხებოდა, ჩაახშო პრო–ბოლშევიკური აჯანყება. შემდგომ, სოჭის კონფლიქტის პირველ ფაზაში, შეიჭრა ჯიქეთის ტერიტორიაზე და თეთრგვარდიელ გენერალ მოისეევის ნაწილებისგან ერთმანეთის მიყოლებით 22 ივნისს, 2, 6 და 26 ივლისს გაანთავისუფლა გაგრა, ადლერი, სოჭი და ტუაფსე. 1918 წლის ოქტომბერ–დეკემბერში იყო თბილისის გენერალ–გუბერნატორი. ამავე წლის დეკემბერში სომხეთ–საქართველოს ომისას წარმატებით დაიცვა სამხრეთ საზღვარი გენერალ დროს ნაწილებისგან. 28 დეკემბერს კი 3500 კაციანი შენაერთით დაღამებისას სრულმასშტაბიანი შტურმით აიღო შულავერი და რამდენიმე სოფელი. 1919 წელს იყო ახალციხე–ახალქალაქის გენერალ–გუბერნატორი. 1921 წლის შავი თებერვლისას იცავდა ფონიჭალის რაიონს სომხეთიდან შემოჭრილი რუსეთის XI ბოლშევიკური არმიის ნაწილებისგან.

წლის მარტში თურქებმა კვლავ დაიკავეს ბათუმი. ქართველმა ბოლშევიკებმა დახმარება მას სთხოვეს. თუმცა ორჯონიკიძემ პირდაპირ განუცხადა, რომ: „როგორც მენშევიკი გენერალი, შენ გამოცხადებული ხარ კანონგარეშედ და ნებისმიერს შეუძლია შენი დახვრეტა. ამიტომ გადმოდი ბოლშევიკების მხარეს.“ მაზნიაშვილმა უპასუხა: „მე არც მენშევიკი და არც ბოლშევიკი გენერალი ვარ. მე ქართველი გენერალი ვარ“. მან სასწრაფოდ შეიმუშავა გეგმა, გამოაცხადა ქართული არმიის ნაშთების მობილიზაცია და განდევნა თურქები აჭარიდან იქამდე, სანამ ჟლობას კავალერია ბათუმს მიაღწევდა.

მისი ღვაწლის მიუხედავად, 1923 წელს წითელი ტერორისას იგი დააპატიმრეს. ორი წლის შემდეგ გენერალი გამოიყვანეს სიკვდილმისჯილთა საკნიდან და გადაასახლეს ირანში, საიდანაც საფრანგეთში გადავიდა. იქ სდებდნენ უსაფუძვლო ბრალს, რომ თითქოს მან აცნობა საბჭოთა ხელისუფლებას 1924 წლის ამბოხების შესახებ. ნოე ჟორდანიას იგი სწერდა: „გიორგი მაზნიაშვილი უმალ მოკვდება, ვიდრე უღალატებს სამშობლოს“. მაგრამ საზღვარგარეთ დიდხანს არ უცხოვრია. სამშობლოში დაბრუნების ნებართვა ითხოვა და რამოდენიმე წლის მერე საბჭოთა ხელისუფლებასთან ხანგრძლივი მოლაპარაკების შედეგად, მიეცა უკან დაბრუნების უფლება. სამშობლოში გენერალს უამრავი უსიამოვნება შეხვდა. არ მისცეს სამსახური, არ დაუნიშნეს პენსია. უსახსროდ დარჩენილი იგი დასახლდა მშობლიურ სოფელში, მოშორდა პოლიტიკურ ცხოვრებას და გლეხურ მეურნეობას მიყო ხელი. 1937 წლის მასობრივი ტერორისას გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი დააპატიმრეს და ყოველგვარი გასამართლების გარეშე დახვრიტეს. მისი საფლავის ადგილსამყოფელი უცნობია.

ბრალდება, რომელიც გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის დისკრედიტაციისათვის შეითითხნა

ნინო ყიფშიძე

გიორგი მაზნიაშვილმა მთელი სიცოცხლე საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენასა და დაკარგული თავისუფლებისთვის ბრძოლას შეალია. საბჭოთა ხელისუფლებამ მას სამჯერ მიუსაჯა სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა. მართალია, მაზნიაშვილი დახვრეტას ორჯერ გადაურჩა, მაგრამ მესამედ განაჩენი სისრულეში იქნა მოყვანილი და 1937 წლის სექტემბერს “ტროიკის” საბოლოო გადაწყვეტილებით იგი დახვრიტეს.
წლების შემდეგ გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის ვაჟი, სამამულო ომის ინვალიდი ბორის მაზნიაშვილი ლეონიდ ბრეჟნევის სახელზე აგზავნის მიმართვას და ითხოვს მამის, გიორგი მაზნიაშვილის საქმის გადახედვასა და რეაბილიტაციას:
“ვითხოვ, გადაიხედოს გიორგი მაზნიაშვილის საქმე და რეაბილიტირებულ იქნას იგი. ამას სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს ჩემთვის, როგორც სამამულო ომის მონაწილისთვის და ასევე მისი შვილიშვილისთვის”…
ბორის მაზნიაშვილი მამის სიკვდილით დასჯას ლავრენტი ბერიას აბრალებს და აღნიშნავს, რომ ლავრენტი ბერიამ გენერალი მაზნიაშვილი სერგო ორჯონიკის მაკომპრომეტირებლად დააპატიმრა და დახვრიტა.
“მამაჩემი სამხედრო მოსამსახურის შვილი იყო. მან იუნკერთა სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ოფიცრის წოდება მიიღო, 1905 წელს კი რუსეთ-იაპონიის ომში მოხალისედ წავიდა. 1914 წელს იმპერიალისტურ ომში მონაწილეობდა, რომლის დამთავრების შემდეგ მამა ოქროს იარაღით დააჯილდოეს და გენერლის წოდებაც უბოძეს. 1917 წელს გამოცემული დეკრეტის მიხედვით, ყველა მეომარი სამშობლოში უნდა დაბრუნებულიყო და, შესაბამისად, მამაჩემიც საქართველოში ჩამოვიდა. მენშევიკურმა მთავრობამ გიორგი მაზნიაშვილი თავისი არმიის რიგებში მიიწვია. ამ პერიოდში მას ორჯერ მოუწია ბრძოლა ახალციხესა და ოზურგეთში თურქების წინააღმდეგ. გიორგი მაზნიაშვილი მენშევიკური მთავრობის რიგებში დიდი ნდობით არ სარგებლობდა, რადგან მენშევიკური პარტიის წევრი არასდროს ყოფილა.
საბჭოთა ხელისუფლების გამარჯვების შემდეგ გენერალი მაზნიაშვილი თავის ერთგულ პირებთან ერთად ბოლშევიკების მხარეს გადავიდა და მეთერთმეტე არმიის კვალდაკვალ საქართველოს თურქი დამპყრობლებისაგან განმათავისუფლებელ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას იღებდა. ბათუმისა და მთელი აჭარის თურქებისაგან გათავისუფლებას სწორედ მაზნიაშვილი ხელმძღვანელობდა. ამის შემდეგ ამხანაგმა ორჯონიკიძემ გენერალ მაზნიაშვილს დაავალა, თბილისში სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო და საბჭოთა საქართველოს პირველი დივიზიის ფორმირებას შესდგომოდა. ორჯონიკიძის დავალებით მას საქართველოდან გაქცეული ყოფილი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლების წინააღმდეგ ბრძოლებისთვისაც უნდა ეხელმძღვანელა, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლების დამხობას ცდილობდნენ. მენშევიკების რიგებიდან ერთ-ერთ დაკავებულს წერილი აღმოუჩინეს, რომელშიც ჩამოთვლილი იყო იმ ადამიანების გვარები, ვისზეც ყოფილი მენშევიკური მთავრობა იმედს ამყარებდა. ამ სიაში მამაჩემიც გახლდათ. იგი დააპატიმრეს, მაგრამ როგორც უდანაშაულო, მალევე გაათავისუფლეს.
1926 წელს მამა საზღვარგარეთ ოფიციალურად გაემგაზვრა, სადაც ორი წელი დაჰყო. სავარაუდოდ, სერგო ორჯონიკიძისგან, მას საგანგებო დავალება ჰქონდა. თუმცა ქართულმა ემიგრაციამ გიორგი მაზნიაშვილი არ მიიღო. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ, 1929 წელს იგი პენსიაზე გავიდა. 1937 წელს მამა და ძმა დამიპატიმრეს. მათი ბედის შესახებ კარგა ხანს ცნობილი არაფერი იყო. 1957 წელს ჩემი ძმა რეაბილიტირებულ იქნა. მიმაჩნია, გიორგი მაზნიაშვილი ლავრენტი ბერიას მოწოდებით დააპატიმრეს, რომელიც სერგო ორჯონიკიძის შესახებ მაკომპრომეტირებელ მასალებს აგროვებდა. გიორგი მაზნიაშვილს კი, როგორც უკვე აღვნიშნე, ორჯონიკიძე ენდობოდა”. – ბორის მაზნიაშვილის ეს წერილი და მამის რეაბილიტაციის მოთხოვნა გახდა გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის საქმის გადახედვის მიზეზი.
გიორგი მაზნიაშვილი 1872 წელს ქალაქ თბილისში იყო დაბადებული, 1937 წლის 5 მაისს, ბ. ლეჟნევის ჩვენების საფუძველზე, დააპატიმრეს და 7 სექტემბერს კი დახვრეტა მიუსაჯეს. მოწმის ჩვენებიდან ირკვევა, რომ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არმიის გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საბჭოთა რუსეთის წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლებში. იგი პოლკოვნიკ თუხარელთან ერთად წითელი არმიელებისა და კომუნისტების დახვრეტას ხელმძღვანელობდა. გიორგი მაზნიაშვილის მთავარ საქმეში ინახება აგენტურული ცნობა, რომელშიც მოყვანილია გენერლის ანტისაბჭოური მოსაზრებები.
საქმის მსვლელობის პროცესში დადგინდა, რომ გიორგი მაზნიაშვილი რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალი იყო. იგი საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, საბჭოთა ხელისუფლების წინადადებით, საქართველოს მსროლელთა დივიზიის ფორმირებას შეუდგა, პარალელურად კი კონტრრევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა, რის გამოც გენერალი მაზნიაშვილი 1921 წლის 6 ოქტომბერს დააპატიმრეს და სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯეს. თუმცა დახვრეტა ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთით შეუცვალეს, საბოლოოდ კი, ამინისტიის შედეგად, იგი 1923 წელს გაათავისუფლეს.
გიორგი მაზნიაშვილი ციხეში და გათავისუფლების შემდეგაც კონტრრევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა. ამიტომაც გენერალი კვლავ დააპატიმრეს და კვლავ დახვრეტა მიუსაჯეს. თუმცა დახვრეტას მაზნიაშვილი ამჯერადაც გადაურჩა. რამდენიმეთვიანი პატიმრობის შემდეგ, იმავე წლის მაისში, გენერალი ბაქოს გავლით თეირანში გაემგზავრა. მაზნიაშვილმა ვერ მოახერხა თეირანში სამსახურის დაწყება და ამიტომაც წერილით პარიზში ემიგრაციაში მყოფ სპირიდონ კედიას დაუკავშირდა. მალევე გიორგი მაზნიაშვილმა პარიზში გასამგზავრებლად საფრანგეთის საელჩოს დახმარებით ვიზა, პასპორტი და 2000 ფრანკი მიიღო. ქართულმა პოლიტიკურმა ემიგრაციამ საფრანგეთში ჩასული გენერალი დიდი პატივით მიიღო. მას 1000 ფრანკი გადასცეს და ასევე ხელფასის სახით ყოველთვიურად 500 ფრანკი დაუნიშნეს.
პარიზში ყოფნის დროს, საქართველოს ემიგრაციული მთავრობის დავალებით, გიორგი მაზნიაშვილი საფრანგეთის გენერალურ შტაბთან და გენერალ ფურნესთან ეწეოდა მოლაპარაკებებს სამხედრო დახმარებისთვის, რათა საქართველოში კვლავ აღედგინათ ლეგიტიმური ხელისუფლება.
მაზნიაშვილის პარალელურად ირაკლი წერეთელი ინგლისის მთავრობასთან ცდილობდა მოლაპარაკებას, მაგრამ ეს მცდელობები უშედეგო აღმოჩნდა. საფრანგეთსა და ინგლისიდან ქართველებმა სამხედრო დახმარების შესახებ უარი მიიღეს. 1924 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ აჯანყება ჩაახშო.
საქართველოდან გაქცეული ამბოხებულების დასახვედრად და დასახმარებლად გიორგი მაზნიაშვილი თურქეთში გაემგზავრა. თუმცა მანამდე იგი პარიზში დიდ მთავარ ნიკოლოზ რომანოვს შეხვდა, რომელმაც ამბოხებულების დასახმარებლად 10 000 ფრანკი გადასცა.
“დიდებულმა თავადმა გაიგო რა საქართველოში მომხდარი ამბები, ჩემთან ნდობით აღჭურვილი პირი გამოგზავნა და მთხოვა, თურქეთში გამგზავრებამდე მასთან შემევლო. ამილახვართან ერთად ნიკოლოზ რომანოვთან მივედი. იგი საქართველოში არსებული ვითარების შესახებ კარგად იყო ინფორმირებული… მეორე დღესვე ნიკოლოზ რომანოვმა ამილახვრის ხელით 10 000 ფრანკი გამომიგზავნა საქართველოდან გამოქცეული მეომრების დასახმარებლად. თურქეთში გასამგზავრებლად მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებმა თურქეთის ვიზა, 2000 ფრანკი გადმომცეს და გამაფრთხილეს, ამბოხებულთათვის ვიზებს ელჩ კოწია გვარჯალაძის სახელზე გამოგზავნიდნენ”… – დასძენს გიორგი მაზნიაშვილი გამოძიებისთვის მიცემულ ჩვენებაში.
მისი ჩვენებიდან ასევე ირკვევა, რომ რამდენიმე დღეში მიიღეს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის დეპეშა, რომელიც თავის რაზმთან ერთად დახმარებას ითხოვდა. პარიზიდან ელჩ კონსტანტინე გვარჯალაძეს 200 ვიზა და 10 000 ფრანკი გაუგზავნეს, მაგრამ ეს თანხა გიორგი მაზნიაშვილის თანხასთან ერთად საკმარისი არ აღმოჩნდა აჯანყებულთა შესამოსად და საფრანგეთში გასამგზავრებლად. ამიტომაც გიორგი მაზნიაშვილის ორგანიზატორობით საქართველოდან დევნილთა დასახმარებლად კომიტეტი შეიქმნა, რომელიც მსურველთაგან შემოწირულობებს შეაგროვებდა. კომიტეტმა 123 დევნილი მიიღო, მათ შორის ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილის რაზმელებიც.
“საქართველოდან პირველად 40 ადამიანი მივიღეთ. ამის შემდეგ კი ელმავლით ჩოლოყაშვილის რაზმი და აღმოსავლეთ საქართველოდან დევნილები ჩამოვიდნენ. ყოველი მათგანი შემოგლეჯილი ტანსაცმლითა და უსახსროდ იყო. საჭირო გახდა ამ ჯგუფის ევროპულ სამოსში გამოწყობა და მარსელში გამგზავრება.Mთითქმის ერთი თვე მომიწია სტამბულში დარჩენა. პატარ-პატარა ჯგუფებად, როგორც იქნა, ჩამოაღწიეს დევნილებმა, ამის შემდეგ მეც დავბრუნდი პარიზში”. – ვკითხულობთ მაზნიაშვილის ჩვენებაში.
1925 წელს გიორგი მაზნიაშვილმა პარიზში საბჭოთა კავშირის საელჩოდან შუამდგომლობა მოითხოვა საქართველოში დასაბრუნებლად. მისი მოთხოვნა დააკმაყოფილეს და გენერალი მაზნიაშვილი სამშობლოში დაბრუნდა.
საქართველოში გამომგზავრებამდე გიორგი მაზნიაშვილი საქართველოს ემიგრაციული მთავრობის წარმომადგენლებს – რამიშვილს, გეგეჭკორს, ერაძეს შეხვდა. გიორგი მაზნიაშვილს ამჯერადაც საგანგებო დავალება ჰქონდა: საბჭოთა კავშირზე ევროპის რომელიმე ქვეყნის თავდასხმის შემთხვევაში გენერალი თავის სამხედრო ძალასთან ერთად ბათუმში განლაგდებოდა და ბათუმიდან ეცდებოდა თბილისზე შეტევას. ეს გეგმა შემდგომში ვერ განხორციელდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გიორგი მაზნიაშვილი 1937 წელს დააპატიმრეს.
სხვა ბრალდებებთან ერთად “ჩეკამ”, მისი პიროვნების დისკრედიტაციისთვის, ეროვნულ გმირს ბრალი, როგორც აფხაზეთის გენერალგუბერნატორს, მარადიორობასა და ქალების გაუპატიურებაშიც წაუყენა და აფხაზეთთან დაკავშირებული პრობლემებიც მიაწერა.
“ეროვნული გვარდიის მოღვაწეობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. ის გენერალ მაზნიაშვილის დივიზიამ შეცვალა და ამ წუთიდან იწყება აფხაზეთის ტრაგედია. მაზნიაშვილის დივიზია განსაკუთრებული სიმკაცრითა და შეუწყნარებლობით გამოირჩეოდა. დივიზიის წევრები აფხაზეთის მშვიდობიან სოფლებში იჭრებოდნენ, ძარცვავდნენ მოსახლეობას და აუპატიურებდენენ ქალებს”…
ამგვარი ინფორმაცია დევს მაზნიაშვილის საქმეში.
გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის საქმის ხელახალი გადახედვისას შემდეგი სახის დასკვნა დაიდო: გიორგი მაზნიაშვილი იყო სამეფო და მენშევიკური ხელისუფლების გენერალი; ბოლშევიკების წინააღმდეგ აქტიურ ბრძოლას ეწეოდა; მაზნიაშვილი საფრანგეთში გაქცეული ყოფილი მენშევიკური მთავრობის სამსახურში იდგა ყოველთვის; საბჭოთა ხელისუფლების დამხობას ცდილობდა და ამ მიზნით საფრანგეთის გენერალურ შტაბთან თანამშრომლობდა; მოლაპარაკებებს ეწეოდა აგრეთვე რუსეთის იმპერიის წარმომადგენელ ნიკოლოზ რომანოვთან; საბჭოთა საქართველოს მტრები სწორედ გიორგი მაზნიაშვილის მიერ იქნა შეფარებული და საფრანგეთში გამგზავრებული; გიორგი მაზნიაშვილმა პირობა მისცა საქართველოს ყოფილი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებს, რომ სამხედრო ინტერვეციის შემთხვევაში, საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას მიიღებდა. ამ ბრალდებებიდან გამომდინარე გენერალ გიორგი მაზნიაშვილს “ჩეკამ” სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯა და განაჩენიც სისრულეში მოიყვანა.
რაც შეეხება გიორგი მაზნიაშვილის ვაჟის მოთხოვნას, მამის საქმის გადახედვის შესახებ, მას 1979 წლის 3 აპრილს ეცნობა, რომ გიორგი მაზნიაშვილი 1937 წელს დასაბუთებულად იქნა სიკვდილით დასჯილი და გაპროტესტების საფუძველი არ არსებობდა… – ამ დასკვნას ხელს პროკურორი ა. ბარაბაძე აწერს.

წყარო: ჟურნალი “საარქივო მოამბე” N 2

გიორგი კვინიტაძე

გიორგი კვინიტაძე

გიორგი ივანეს ძე კვინიტაძე (ნამდვ. გვარი – ჩიქოვანი. (1874 ― 1970), ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი. დაიბადა 1874 წელს დაღესტანში. დაამთავრა თბილისის კადეტთა კორპუსი და პეტერბურგის ფეხოსანთა სასწავლებელი.

1894 წელს უკვე ოფიცერია. სამხედრო სამსახური მან დაიწყო ვლადიკავკაზის 153–ე პოლკში. შემდეგ მსახურობდა პოლონეთში. 1904 წელს მან საკუთარი სურვილით მონაწილეობა მიიღო რუსეთ-იაპონიის ომში. 1910 წელს კაპიტნის წოდებით დაამთავრა რუსეთის გენერალური შტაბის აკადემია და სამსახური დაიწყო კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბში. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) დროს, 1916 წელს კვინიტაძეს მიენიჭა იმპერატორის არმიის პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება და დაინიშნა კავკასიის ახლადშექმნილი მე–4 მსროლელი დივიზიის მეთაურად.

იგი აქტიურად მონაწილეობდა არზრუმის (ერზერუმის) ციხის აღებაში,რისთვისაც დაჯილდოვდა წმ.გიორგის მე-4 ხარისხის ორდენით. რუსეთის 1917 წლის რევოლუციას კვინიტაძე გენერალ–მაიორის წოდებით შეხვდა.

1918 წელს,როდესაც საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, გენ. კვინიტაძე საკუთარ სამშობლოში დაბრუნდა ერთადერთი მიზნით,რომ ჩამდგარიყო სამშობლოს სამსახურში, ეღვაწა დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს და ქართული ეროვნული არმიის მშენებლობისათვის.

1918–1921 წწ. განმავლობაში იგი არაერთხელ დაინიშნა საქართველოს შეიარაღებული ძალების სარდლად. ამავე პერიოდში მან უდიდესი წვლილი შეიტანა ქართული არმიის ჩამოყალიბებაში და გაწვრთნაში.

გიორგი კვინიტაძემ დაარსა თბილისის სამხედრო სასწავლებელი, რომელიც საკმაოდ პრესტიჟული სასწავლებელი გახდა. სამხედრო სასწავლებელში ახალგაზრდა ინტელიგენციის წარმომადგენლებთან ერთად სწავლობდნენ უძველესი და გამოჩენილი გვარის შვილებიც. ამის მაგალითად შეიძლება დასახელდეს სამეგრელოს მთავართა შთამომავალი მიხეილ დადიანი.
გენ. კვინიტაძე ძალ–ღონეს არ იშურებდა იმისათვის, რომ ქართული ჯარი გამხდარიყო თანამედროვე არმიების დარი და რამდენად სამწუხაროა, რომ მის ტიტანურ ძალისხმევას ზერელედ უყურებდა იმდროინდელი ხელისუფლება,რომელიც გენ. კვინიტაძის წამოწყებებს უგულისყუროდ ექცეოდა. 1921 წელს, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის ხელყოფის შემდეგ, გიორგი კვინიტაძემ დასტოვა სამშობლო.

გამოცდილი მხედართმთავარი, ღირსეული მეომარი, რუსეთის იმპერატორიის არმიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი და საქართველოს ერთგული შვილი ისე გარდაიცვალა, რომ საკუთარ სამშობლოში დაბრუნება აღარ ეღირსა. მთელი დარჩენილი ცხოვრება მან საფრანგეთში გაატარა.

გენერალი გიორგი კვინიტაძე ღრმად მოხუცებული , 1970 წლის 7 აგვისტოს პარიზის მახლობლად, დაბა შატუში გარდაიცვალა. 1985 წელს, პარიზში, გამომცემლობა YMCA-PRESS-მა დასტამბა გ.კვინიტაძის მემუარები რუსულ ენაზე (МОИ ВОСПОМИНАНИЯ В ГОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ 1917-1921).

აღსანიშნავია, რომ ფრანგული კინოს ვარსკვლავი მარიამ დ’აბო გენერალ კვინიტაძის შვილიშვილია.

დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას

დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას

აკაკი ბაქრაძე

ქრისტოფორო კასტელი 31 წლის ვაჟკაცი იყო, როცა იგი 1628 წელს საქართველოში ჩამოვიდა და 57 წლის ჭარმაგმა კაცმა დატოვა ჩვენი ქვეყანა. სხვის ქვეყანაში 26 წლის მანძილზე გატარებულ მძიმე ცხოვრებას იგი დაუსნეულებია. თავად გვაუწყებს _ «რადგან სრულიად დასნეულებული ვიყავი, შევეცადე დავბრუნებულიყავი სამშობლოში» (გვ. 99) და დაბრუნებულა კიდეც.

ქრისტოფორო კასტელის საქართველოს ცხოვრების არც ერთი მოვლენა არ დარჩენია შეუმჩნეველი და ჩვენი ისტორიისათვის ფასდაუდებელი განძი დაგვიტოვა. როცა კასტელის ჩანახატებსა და ჩანაწერებს ეცნობით ერთ-ერთი უპირველესი გრძნობა, რომელიც მაშინვე გაგიჩნდებათ, გახლავთ სინანულის გრძნობა: შესწავლილი და დაწერილი არ არის ქართული დიპლომატიის ისტორია.
XVII საუკუნის საქართველოში სამი დიდი სახელმწიფო კაცი მოღვაწეობს: გიორგი სააკაძე, ხოსრო-მირზა ბაგრატიონი ანუ როსტომ მეფე და ლევან მეორე დადიანი.
ქრისტოფორო კასტელიმ დაგვიტოვა სამივე სახელმწიფო მოღვაწის პორტრეტი.
სამივეს ერთი მიზანი ჰქონდა: დაშლილ-დაქუცმაცებული საქართველოს გაერთიანება, მაგრამ ჩვენს მეცნიერებას არ აუხსნია და არ განუმარტავს უმთავრესი: როგორ მოხდა, რომ ამ სამმა კაცმა საერთო ენა ვერ გამოძებნა და ერთი მიზნის მისაღწევად ცალ-ცალკე აწყდებოდნენ ღობე-ყორეს. არ აგვიხსნია, რომ ამ ერთიანობას ხელს უშლიდა არა მარტო პოლიტიკური და სოციალური სიტუაცია, არამედ ქართველი კაცის პიროვნული და ეროვნული ფსიქოლოგია. სწორედ ეს უკანასკნელი _ ქართველი კაცის პიროვნული და ეროვნული ფსიქოლოგია _ ისტორიული ასპექტით და თვალსაზრისით ყველაზე ნაკლებ (თუ სულ არა) გვაქვს შესწავლილი. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფსიქოლოგიის ასახსნელად არჩილმა და დავით გურამიშვილმა უტყუარი გასაღები დაგვიტოვეს.
არჩილი ბრძანებს:

ასრე სჭირს საქართველოსას
დიდებულთ, გინა მცირეთა,
აზვავდებია, იტყვიან:
«უჩემოთ ვინ იმღერეთა?

დავითი დასძენს:

ბევრნი ბევრს რასმე იტყოდენ,
მაგრამ ვინ მოუსმინებდა?
მეფე იყო და ბრძანებდა,
იქმოდა, რასაც ინებდა!

სხვათა შორის, ეს მწარე სიტყვები ვახტანგ მეექვსის მისამართით არის ნათქვამი.
როგორც ხედავთ, პირად პატივმოყვარეობას დაუძლევია საერთო-სახალხო, საერთო-ეროვნული ინტერესი.
კასტელის გიორგი სააკაძის სურათისათვის წაუწერია _ «ქართველთა ჯარის სარდალი, არაჩვეულებრივად ძლიერი და ყველაზე უფრო მტკიცე კაცი, მრავალ ომში სახელგანთქმული დიდი მოურავი» (გვ. 81). ძუნწი წარწერაა, თუმცა არსებითი ნათქვამია. ჩვენ სხვა გრძნობას აღგვიძრავს მისი სურათი, კამეჩის ქედივით ღონიერი კისრით და ცეცხლისმფრქვეველი თვალებით. გვახსენდება მარტყოფის გმირი, რომელმაც სასიკვდილოდ განწირული აღმოსავლეთ საქართველო ისევ სიცოცხლისკენ შემოაბრუნა და ბაზალეთის სამარცხვინო ომის ინიციატორი, როცა იღვრებოდა ძმების სისხლი დაუნდობლად და გამეტებულად და, რაც მთავარია, მტრის გასახარად. გვახსენდება კაცი, რომელიც შვილს იმეტებდა მამულისათვის, მაგრამ ამასთანავე ხან სპარსეთსა და ხან თურქეთში უაზროდ ფლანგავდა ნიჭს, ჭკუას, ენერგიას. განუკითხავი ბედისწერის სასწორზე შეგდებული ვაჟკაცი, რომლის სიცოცხლე თურქი ჯალათის ნაჯახმა დააღამა.
პოეტისათვის მეტად საყურადღებო რამ აქვს ნათქვამი ქრისტოფორო კასტელის გიორგი სააკაძეზე. გიორგი სააკაძე შურით აღვსილმა მტრებმა მოწამლესო. «მისი სიკვდილის შემდეგ, _ დასძენს კასტელი, _ მოწამლული გული მკერდიდან ამოიღეს ადამიანის გულში დასანერგად» (გვ. 81). მართალია, კასტელის არ სცოდნია ნამდვილად როგორ დაიღუპა დიდი მოურავი, მაგრამ სამაგიეროდ ეს ფრაზა რა მასალაა ლექსისათვის! რა ბედენაა მშრალი სიმართლე გიორგი სააკაძის მკერდიდან ამოღებულ მოწამლულ გულთან შედარებით?
რატომღაც ხოსრო-მირზა ბაგრატიონის ანუ როსტომ მეფის სურათი უწარწეროდ დაუტოვებია კასტელის. დღეს ვერავინ ახსნის ამას. შემთხვევითია იგი თუ გამიზნული. კათოლიკე ბერს იქნებ არ მოსწონდა გამაჰმადიანებული ქართველი. უჭკვიანესი და უცბიერესი კაცი, რომელმაც 93 წელიწადი იცოცხლა. ამ ხნის მანძილზე სულ ბეწვის ხიდზე იარა და ნაბიჯი ერთხელაც არ შეშლია. კაცი, რომლის ჭკუა გაწვდა ისპაჰანის ტარუღობას, ირანის ყულარაღასობას, ქართლის მეფობას, მაგრამ უკმარი აღმოჩნდა საქართველოს გასაერთიანებლად.

სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი

თუ როსტომ მეფის მიმართ ერთგვარი სიძუნწე გამოავლინა კასტელიმ, სამაგიეროდ ლევან დადიანისადმი გამოიჩინა გულუხვობა. მისი რამდენიმე სურათიაც დაგვიტოვა და კარგიც გვიამბო და ავიც. კასტელი ასე ახასიათებს ლევან დადიანს: «…კოლხელი მთავარი, ხალხის მმართველი, კეთილი, მზრუნველი, მოსარჩლე, სამართლიანი და გულმოწყალე. იგი გულუხვად ეხმარებოდა არა მარტო თავის ყმებსა და ქვეშევრდომებს, არამედ მეზობელი სამთავროების მცხოვრებთაც». (გვ. 43). მაგრამ ამ ჭეშმარიტად ნიჭიერ და სახელმწიფო მოღვაწეს უსაშველო ამპარტავნების ჭია ღრღნიდა, რამაც დაუნდობელი და სასტიკი გახადა.
ერთიმეორის მიყოლებით უსაშინელესი ამბები დატრიალდა ლევან დადიანის ოჯახში.
ჯერ იყო და პირველ ცოლს აფხაზეთის მთავრის სეტემან შარაშიას (შარვაშიძე) ასულს დარეჯანს ცხვირი, ენა და ყურები მოაჭრა და ასე გაუგზავნა უკან მამას. ასე იმიტომ განრისხებულა, რომ ქალისათვის დაუწამებიათ პაატა წულუკიას (წულუკიძე) მრუშობსო. ცოლს რომ გაუსწორდა, პაატა წულუკია შეიპყრო და სიმონ გურიელს გაუგზავნა ხელფეხშეკრული, ციხეში ჩაალპეო.

ლევან დადიანის ყოფილი მეუღლე დარეჯან შარაშია

ალბათ პირველი ცოლის თავიდან მოცილება გაუხარდა კიდეც ლევან დადიანს, რამეთუ სხვა უყვარდა: ღვიძლი ბიძის გიორგი ლიპარტიანის ახალგაზრდა თანამეცხედრე, ესეც დარეჯანი. ლევანმა, როგორც კი გააგდო დასახიჩრებული დარეჯან შარაშია, მაშინვე წაართვა ბიძას ცოლი. შეურაცხყოფის ელდამ მოკლა ლიპარტიანი.
ლევან დადიანის თვითნებობით და თავხედობით თავგაბეზრებულმა გურიის მთავარმა სიმონ გურიელმა, აფხაზეთის მთავარმა სეტემან შარაშიამ და იმერეთის მეფე გიორგიმ გადაწყვიტეს მიპარვით მოეკლათ სამეგრელოს მთავარი. ამ შეთქმულებას პაატა წულუკია თავკაცობდა. დაიქირავეს მკვლელი. გალაღებული ლევანი მეორე ქორწილს იხდიდა. საქორწინო სუფრასთან მჯდომს მიეპარა მკვლელი და შუბი აძგერა ზურგში. თითქოს სასიცოცხლო პირი აღარ უჩანდა, მაინც გადარჩა. სასიკვდილოდ გამიმეტესო და მთლად გაცოფდა ლევან დადიანი. სიმონ გურიელი შეიპყრო და თვალები დათხარა. პაატა წულუკია ქვემეხის ლულაში ჩატენა და ისე ააფეთქა. თავზარდაცემულმა იმერეთის მეფე გიორგიმ ერთგულება შეფიცა და თავი ამით გადაირჩინა. აფხაზეთის მთავარი კი ისედაც დასჯილი იყო შვილის გაუბედურებით.
ლევანის მეორე ცოლი დარეჯან ჭილაძე კი უავესი და უბოროტესი ქალი გამოდგა. ლევან დადიანისა და დარეჯან შარაშიას ორივე შვილი მოწამლა. თავად ოთხი შვილი ეყოლა, მაგრამ ერთი კუტი დაიბადა და მალე გარდაიცვალა. მეორე დამბლადაცემული იყო. ბოროტებისათვის თუ მიაგო უზენაესმა სამაგიერო.
ამ ამბების წაკითხვის შემდეგ ერთი მიბრძანეთ, რომელი მაკბეტის, რომელი რიჩარდის ვნებანი შეედრება ლევან დადიანის ვნებებს? მაგრამ ქართულ მწერლობაში ჯერ არავინ დაინტერესებულა ლევან დადიანის ბედით, ხასიათით, მისწრაფებით, თვისებით. ჯერ მხოლოდ მატიანის ფურცლები ინახავს სამეგრელოს მთავრის ბნელი ვნებებით სავსე ცხოვრებას.
პოლიტიკური თვალსაზრისით თუ შეხედავთ ლევან დადიანის ცხოვრებას, უნდა ითქვას, რომ პირად ცხოვრებაში თავზეხელაღებულმა და უზნეო კაცმა სამთავროში სანიმუშო სახელმწიფო წესრიგი დაამყარა. თან, რაც მთავარია, მთელი ცხოვრება საერთო ქართული ეროვნული შეგნება ამოძრავებდა. შეიძლება ამ შეგნებაში პირადი პატივმოყვარეობის გრძნობაც ერია (მთელი საქართველოს იმპერატორობაზე ოცნებობდაო _ ამბობს კასტელი), მაგრამ ამას არა აქვს ახლა არსებითი მნიშვნელობა. არსებითი ის არის, რომ იმიერ და ამიერ საქართველოს ერთიანობაზე ოცნებობდა. ამ მიზნით მიათხოვა მან თავისი ასული ძილისანი იმერეთის მეფე ბაგრატს და დაი მარიამი ქართლის მეფე როსტომს ანუ ხოსრო-მირზა ბაგრატიონს. ასე დამოყვრდა ორი კაცი _ ერთი ამიერ და მეორე იმიერ ქართველი, ერთი პოლიტიკური სიბრძნითა და ცბიერებით სავსე, მეორე – ამოურწყავი ენერგიითა და ვაჟკაცობით.

სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი

არქანჯელო ლამბერტი იუწყება ლევან დადიანის წესახებ _ «ეს მთავარი ჩვენს განათლებულ ქვეყანაში რომ აღზრდილიყო და სწავლა-განათლება ჩვენის საუკეთესო მასწავლებლებისაგან მიეღო, ვერც ერთი მთავარი მას ვერ აჯობებდა. უმოძღვროდ და უოსტატოდ, მხოლოდ ბუნების მადლით შეუთვისებია მას მარად საქებური ზნე-ჩვეულებანი». მათ შემაერთებელ ხიდად კი იდგა მე-17 საუკუნის საქართველოს პირველი მანდილოსანი მარიამ დადიანი. ამ ქალს არ აკლდა არაფერი _ არც დედაკაცური ხიბლი, არც ჭკუა, არც სათნოება, არც განათლება, არც შეგნება. და ამ სამთა კავშირის მიუხედავად, მაინც არ მოხდა უმთავრესი _ საქართველოს გაერთიანება. რატომ? ეს კითხვა ბურღავს ტვინს.
რატომ?
ალბათ იმიტომ, რომ 1625 წელს მარაბდაში გიორგი სააკაძე და ხოსრო-მირზა ბაგრატიონი ერთმანეთის მხარდამხარ კი არ იდგნენ, არამედ პირისპირ. რასაც ერთი აშენებდა, მეორე ანგრევდა. თუმცა პიროვნულად ერთმანეთი უყვარდათ. გიორგი სააკაძის გამჭრიახმა თვალმა იპოვა ისპაჰანის ქუჩებსა და მოედნებზე მოლაშლაშე ბრბოში უპატრონო და უსახლკარო ხოსრო-მირზა და დიდი პოლიტიკური ცხოვრების ასპარეზზე გამოიყვანა. როცა ოსმალეთში გიორგი სააკაძის ოჯახი გაანადგურეს, დიდი მოურავის გადარჩენილი შთამომავლობა საქართველოში ხოსრო-მირზა ბაგრატიონმა ანუ როსტომ მეფემ დააბრუნა და მამულებიც უბოძა. ასე ზრუნავდნენ ერთმანეთზე, როცა საქმე პირადულს ეხებოდა. მაგრამ როცა საქვეყნო საქმე ითხოვდა ერთიანობას, მაშინ პირისპირ იდგნენ და შეუბრალებლად იმეტებდნენ ერთი-მეორეს. ყველაზე სავალალო და ტრაგიკული კი ის არის, რომ გულის მიზანი ერთი ჰქონდათ _ საქართველოს ერთიანობა, ოღონდ გზას ირჩევდნენ სხვადასხვაგვარს. გზას, რომელიც მიზანს უფრო აშორებდა, ვიდრე აახლოვებდა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
როცა როსტომ მეფემ ანუ ხოსრო-მირზა ბაგრატიონმა მარიამ დადიანის შერთვა გადაწყვიტა, სამეგრელოს მთავარმა და ქართლის მეფემ საქორწინო შეხვედრა ხანისწყლის ხეობაში, ბაღდადთან ახლოს, კაკას ხიდთან (ისტორიული საჩხეიძეო) დათქვეს. ჭკუაში არ დაუჯდათ ეს იმერეთის მეფეს გიორგის და კახთა მეფეს თეიმურაზ პირველს. ასე განაჩინეს: ვიდრე როსტომ მეფე ჩამოვიდოდა, თავს დასხმოდნენ ლევან დადიანს და საქორწინოდ მოსული მაყრიონი ერთიანად გაეჟუჟათ. მაგრამ გიორგი მეფის თანამზრახველთა შორის მოღალატე აღმოჩნდა, იმერთა და კახთა მეფეების მზაკვრული განზრახვა ლევან დადიანს აცნობა. ლევან დადიანი ის კაცი არ იყო, ვინც მზაკვრობას ასე იოლად შეარჩენდა ვინმეს. სასწრაფოდ დაესხა თავს ხანისწყლის ხეობაში დაბანაკებულ გიორგისა და თეიმურაზს. იმერეთის მეფე გიორგი ტყვედ ჩავარდა, თეიმურაზ პირველმა კი გაქცევით უშველა თავს. მათი თანმხლები ლაშქარი კი პირწმინდად გაწყვიტა ლევან დადიანმა.
ქრისტოფორო კასტელიმ გიორგი მეფისა და თეიმურაზ პირველის პორტრეტებიც დაგვიტოვა. შეხედავ და თვალი ზედ დაგრჩება. მაგრამ რა? ერთმანეთის უაზრო ჟლეტაში იხარჯება მათი სულიერი და ხორციელი მშვენიერება.
ბრძოლა დამთავრებული იყო, როცა როსტომ მეფემ კაკას ხიდთან მოაღწია. ენით უთქმელი და კალმით აუწერელი საქორწინო ნადიმი გაიმართა. ილხენდა იმერი და ამიერი საქათრველო, მაგრამ არავის გახსენებია იქვე ჩახოცილი თანამოძმენი და მათი სისხლით დამბალი მიწა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
არც მარიამ დედოფალი ახსოვს ქართულ მწერლობას. ამ ქალის ბედში, როგორც სარკეში, არეკლილია მე-17 საუკუნის საქართველოს ბედი.
მთელი ცხოვრება გლოვაში გაატარა მარიამ დედოფალმა.

როსტომ მეფის მეუღლე დედოფალი მარიამი, ლევან დადიანის და

თავდაპირველად იგი სიმონ გურიელს მიათხოვეს. მერე სიმონ გურიელმა უკადრისი იკადრა: ღვიძლი მამა მამია გურიელი მძინარე დაკლა სარეცელში. მამის მოკვლავს არ ვაპატიებო, განრისხდა ლევან დადიანი (ქრისტოფორო კასტელი ამბობს _ «მშობლის მკვლელობა ხომ უფრო სასტიკია, ვიდრე მრუშობა»). გურიაში ილაშქრა. სიმონ გურიელი შეიპყრო და თვალები დათხარა. დაი მარიამი და დისწული, მცირეწლოვანი ოტია გურიელი შინ, ოდიშს წამოიყვანა.
მეორე ქორწინებით მითხოვდა მარიამ დედოფალი როსტომ მეფეს. მაშინ როსტომი სამოცდაათ წელს მიტანებული მოხუცი იყო. აიტანა ახალგაზრდა ქალმა ეს, რამეთუ საქართველოს ინტერესი ითხოვდა ამას. ერთადერთი ნუგეში შვილი იყო ოტია. როსტომ მეფესაც უყვარდა გერი. ღვიძლი შვილი არ ჰყავდა როსტომ და მისი მომავლის იმედი ოტია იყო. მაგრამ სხვაგვარად სჯიდა ბედისწერა: ოტია გურიელი მოულოდნელად გარდაიცვალა. დარჩნენ უძეოდ როსტომი და მარიამი. მაგრამ ამით არ დამთავრებულა მეფე-დედოფლის ოჯახური უბედურება. მემკვიდრედ იშვილეს ლუარსაბ ბატონიშვილი. თურმე არც ლუარსაბს ეწერა დიდი დღე. როსტომ მეფე «გატეხილი ხიდის» (აწინდელი წითელი ხიდის) მშენებლობის სანახავად წასულა. თან ახლდნენ მარიამი და ლუარსაბ. შეუჩნდა შვილობილი მამობილს _ სანადიროდ წავალო ტოლ-მეგობრებთან. გაუშვეს და უკან გულგანგმირული მოასვენეს ლუარსაბ ბატონიშვილი. არავინ უწყის როყიო ტყვია მოხვდა ლუარსაბს თუ საგანგებოდ ნასროლი. ჭორი დადიოდა, ბაადურ სომეხმა და შიოშ ქართველმა მოჰკლესო ლუარსაბ ბატონიშვილი, მაგრამ სიმართლე ვერავინ დაადგინა.
ასე ეწერა მარიამ დედოფალს, ძაძები არ უნდა გაეხადა.
დადიოდა შავოსანი დედოფალი საქართველოში და აშენებდა დანგრეულსა და იავარქმნილს. ბოლნისის ტაძარი შეაკეთებინა, რუისში ეკლესია განაახლა, ალავერდი შეამკო, თბილისში დაბლაციხესთან ეკლესია ააგო, სვეტიცხოვლის მორღვეული გუმბათი აღადგინა.
დადიოდა და აწერინებდა წიგნებს. მარიამისეული «ქართლის ცხოვრება» მისი ბრძანებით არის გადაწერილი.
დადიოდა და განიკითხავდა ქვრივ-ობლებს.
შენდებოდა ქრისტიანი საქართველო და მაჰმადიანი როსტომ მეფე თითქოს ვერაფერს ხედავდა. იჯდა თბილისში ირანის ყულარაღასი და ისპაჰანის ტარუღა და, მარიამ დედოფლის ხელით, აშენებდა ქრისტიან საქართველოს.
ბოლოს როსტომ მეფის საათმაც დარეკა და ღრმად მოხუცი 1658 წელს მიიცვალა იგი. როსტომ მეფე სპარსეთს წაასვენეს და დიდებით დაკრძალეს შაჰ-აბას პირველის გვერდით წმინდა ქალაქ ყუმში.
ასე წვანან ირანულ მიწაში ერთმანეთის გვერდიგვერდ საქართველოს დამაქცევარი და საქართველოს მაშენებელი.
თითქოს ქმრის სიკვდილი არ კმაროდა, ახალი დამცირება ელოდა მარიამ დედოფალს. ისპაჰანიდან რაყამი მოვიდა. შაჰი ბრძანებდა: ახალმა მეფემ ვახტანგ V ანუ სპარსულად შაჰ-ნავაზმა ცოლად შეირთოსო მარიამ დედოფალი. სპარსელები არას დაგიდევდნენ, რომ ვახტანგ V უკვე ცოლიანი კაცი იყო და როდამ ბარათა-ყაფლანიშვილთან 8 შვილი ჰყავდა. ასე ნებავდა ირანელ ხელმწიფეს და ქართველ მეფეს მორჩილად უნდა დაეკრა თავი. სხვა გზა არ იყო.
მესამედ გათხოვდა მარიამ დადიანი.
მაგრამ ლეჩაქებგაბახებული დედოფალი კიდევ მოესწრება ერთ დიდ ქართულ ზეიმს _ 1659 წლის კახეთის აჯანყებას, როცა ბიძინა ჩოლოყაშვილის, შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავების მეთაურობით ქართველებმა მუსრი გაავლეს სპარსელებს და უცხო ჯილაგისაგან ქვეყანა გაათავისუფლეს.
მაგრამ ქართული ზეიმი ყოველთვის გლოვით თავდება და მარიამ დედოფალი კიდევ ერთხელ გააცილებს სპარსეთში ზვარაკად მიმავალ სამ ქართველ წამებულს.
ვისაც მე-17 საუკუნის საქართველოს სიმბოლური წარმოდგენა უნდა, მან მარიამ დედოფალი უნდა გამოქანდაკოს. იგი განასახიერებს იმდროინდელ საქართველოს სიდიადესაც და სიდუხჭირესაც.
და როგორ არ განვიმსჭვალოთ ქრისტოფორო კასტელისადმი მადლიერების გრძნობით, როცა მან მარიამ დედოფლის პორტრეტიც დაგვიტოვა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
უსაშინელესი სენი _ ადამიანთა ვაჭრობა _ ღრღნიდა საქართველოს ეროვნულ სხეულს. თვალცრემლიანი ჩივის ქრისტოფორო კასტელი: «უგონო ცხოველსაც კი ვერ ბაძავენ: ე.ი. სამეგრელოს, გურიის ქვეყნებში, მერკოლაში, მშობლები შვილებს, შვილები მშობლებს, ძმები დებს არ ინდობენ. სხვა ქალაქებში სხვანაირად ჰყიდიან თურქებზე. მათი ვაჭრობა პროვინციაში დიდია» (გვ. 166). მეორეგან უმატებს: «იმერეთის, გურიის, აფხაზეთის პროვინციებიდან მიჰყავთ ბავშვები და მოედნებზე ჰყიდიან. ეს ამბავი ყველასათვის ცნობილია» (გვ. 168). დაუხატავს კიდეც ადამიანით ვაჭრობის თავზარდამცემი სურათები. თავისთავად ხომ სასოწარკვეთილებას მოგგვრის ქვეყნის ამგვარი დაცემა, მაგრამ უსაშინელესია შეგნების მოწამვლა. უფრო გვიან, საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, ადამიანით ვაჭრობის წინააღმდეგ თავგამოდებული მებრძოლი სოლომონ პირველი მაინც ადამიანებს უგზავნიდა საჩუქრად რუსეთის იმპერატრიცას. 1775 წლის 30 მარტს სოლომონ პირველის ელჩი დავით კვინიხიძე გრაფ პანინს მოახსენებდა:
იმპერატრიცა ეკატერინე მეორეს საჩუქრად მოვართვიო თავად იაშვილის ქალ-ვაჟი.
ცესარევიჩ პავლეს _ თავად ღოღობერიძის ერთი ვაჟი და აზნაურ ბაქრაძის ერთი ქალი,
ხოლო პირადად თქვენ _ ერთი ვაჟიო (რატომღაც ამ ბიჭის გვარი არ არის მოხსენიებული).
გიორგი მეცამეტე თურქეთსა და სპარსეთში ადამიანის გაყიდვას კრძალავდა, მაგრამ დასაშვებად მიაჩნდა საქართველოში და რუსეთში გაყიდვა («…არ მიჰყიდონ თუ არ ქართველთა და დიდი რუსეთის მებატონეთა»…).
იმდენად იყო შეგნება მოწამლული, რომ სოლომონ პირველი თან ებრძოდა, დამნაშავეებს უსასტიკესი სასჯელით ემუქრებოდა, და თან ამგვარ საჩუქრებს არიგებდა. ანდა გიორგი მეცამეტის საქციელი? განა ამგვარ შეგნებას ახსნა არ უნდა? განა არ უნდა ვიცოდეთ რამ დაბადა იგი ჩვენში? ამის ამოხსნას თანაბარი ერთსულოვნებით უნდა ცდილობდეს მწერლობაც და მეცნიერებაც.
უმძიმესი სანახავი იყო ამ ყოფაში ჩავარდნილი ქართველი ხალხის ცხოვრება. ყოველი შეგნებული ქართველი მწარედ განიცდიდა ამას და ებრაელ წინასწარმეტყველთაებრ მოსთქვამდა:
«ეჰ, ვუმზერ საქართველოს და გული ცრემლებით მევსება, უწინ დედამიწის სამოთხე რომ იყო, იგი კვნესის ქაოსად გადაქცეულა.
იმ ადამიანებზე ვტირი, რომლებიც ჩემი ქრისტეს დროშისათვის შეუპოვარნი და ძალიან მამაცი მებრძოლნი იყვნენ და ახლა ეშმას მონებენ. საქართველოს იმ მიწას ვტირი, რომელიც მისი ბატკნების მკვებავი, აღთქმული წმინდა ქვეყანა და ქრისტეს მიმბაძველი იყო; ახლა კი ტაძრის საძლვარზე ნარ-ეკალი გაზრდილა. იმ ქვეყანას ვტირი, რომლის მცხოვრებლებმა ქვეყნიერება განათლეს, ახლა კი სიბეცისა და ბნელეთის დასაბამი გამხდარა.
იმ ქვეყანას ვტირი, რომელმაც ანტიკური ბერძნული სიბრძნე წარმოშვა, ახლა კი უვიცობის წყარო გამხდარა, სადაც თავიანთი შემეცნების სიბრმავის გამო, ბევრი სიღატაკეში ჩავარდნილა და სადაც ყველა ღმერთი მიტოვებულია» (გვ. 203).
ასე იგლოვს დაი ქრისტინე თავის მამულს. ეტყობა ამ ქალის ღრმადმორწმუნეობა იტალიელ მისიონერებზე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა. რადგან კასტელის ბევრჯერ ჰყავს იგი დახატული და თან სურათებს მრავლად ახლავს წარწერებიც. ჩანს, არ უნდოდა იტალიელ ბერს დაეკარგა ამ ქალის ქადაგების არც ერთი სიტყვა, რამეთუ იგი ქართველთა გამოფხიზლების საწინდრად მიაჩნდა.
ისტორიას აქვს აუხსნელი კანონზომიერება. ჩვენ არ შემოგვრჩა არავითარი დოკუმენტი, მაუწყებელი სულხან ავთანდილაშვილის, მხატვარი ქალის როდია მიქელაძის, პოეტესა ვომინიჯა ბერიძის საქმიანობისა, მაგრამ კასტელიმ დაგვიტოვა მათი სურათები. ისინი უთუოდ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ქართველი ხალხის სულიერ ცხოვრებაში. სხვანაირად ქრისტოფორო კასტელი ასე გულმოდგინედ და რუდუნებით არ დახატავდა მათ. დრომ დაკარგა მათი ნამოღვაწარი, მაგრამ შეინახა მათი სახეები. ეს არის ალბათ ისტორიის მადლიერება.
იკეცება მატიანის ფურცლები. ნახატებით ცოცხლდება მე-17 საუკუნის საქართველო: ყოფით, ზნით, ჩვეულებით, ავითა და კარგით, იმდროინდელი ადამიანებით.
ქრისტოფორო კასტელის ალბომს არაერთგზის მიუბრუნდება ქართული მწერლობა და მეცნიერება და არაერთგზის დაგვიდგება თვალწინ იტალიელი ბერი, რომელმაც თავისი 26-წლიანი შრომა დაამთავრა სიტყვებით _ «მრავალი წლის განმავლობაში საქართველო ჩემი სატრფო იყო» (გვ. 223).
ეს დონ ქრისტოფორო დე კასტელიმ საქმით დაამტკიცა.

1979 წ. აპრილი

რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობა

რუსეთსაქართველოს ურთიერთობა

ალექსანდრე მანველიშვილი

მეტად მძიმე ხანა გადაიტანა საქართველომ მე-16-17 საუკუნეებში. გაძლიერებული სპარსეთ-ოსმალეთის იმპერიების ქიშპობის დროს, საქართველო იყო ერთ-ერთი საქიშპო და მაშასადამე განადგურების ცენტრი. მაგრამ ჯერ ქართლისა და მერე კახეთის თავგანწირულმა და გმირულმა ბრძოლებმა საქართველო იხსნეს სრული განადგურებისაგან.
საქართველო ეძებდა დახმარებას და მრავალჯერ სცადა ის მიეღო დასავლეთის ქვეყნებისაგან, მაგრამ ის ვერ მიიღო; მაშინ, როდესაც თურქები ევროპაზე ლაშქრობდნენ, უკანასკნელთ მართლაც არ შეეძლოთ ჩვენი შველა. ეს ქართველებსაც ესმოდათ, მაგრამ სხვა გზა არ იყო.
ამ დროს ჩრდილოეთით იზრდებოდა მოსკოვის სამეფო. ამავე დროს რუსები ქრისტიანები იყვნენ. მაშინ სარწმუნოებაც დიდი ფაქტორი იყო პოლიტიკურ ცხოვრებაში და მას ბევრი მოხერხებულად იყენებდა კიდეც. ქართველებმაც სცადეს მათგან მიეღოთ დახმარება. მაგრამ ამ მხრივადაც ნაადრევი აღმოჩნდა, რუსების ინტერესები ამ მიმართულებით ჯერ კიდევ მოუმზადებელი აღმოჩნდა და მარტო სარწმუნოების ერთობამ არ გასჭრა. ამიტომ იყო, რომ ამ ხანაში რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობა უფრო რომანტიული ხასიათსა იყო.
მე-18-ე საუკუნის დასაწყისიდან მდგომარეობა იცვლება. ჩვენი მოკლე მიმოხილვაც აქედან უნდა დავიწყოთ და ვნახოთ, როგორ ღირსეულად შეასრულა რუსეთმა საქართველოსთან დადებული პირობები და ამითვე გამოირკვევა ბუნება და ხასიათი რუსეთისა საერთაშორისო ურთიერთობაში.
რუსეთის დაინტერესება საქართველოსადმი რეალური ხდება მაშინ, როდესაც მათ პოლიტიკაში შემოიჭრება ხმელთა შუა ზღვის და წინა აზიის პრობლემები. ამ დროიდან იწყება რუსეთის აგრესიული პოლიტიკა საქართველოს მიმართ ხოლო დასაწყისში ის ტარდება მშვიდობიანი და დიპლომატიური გზით. ეს ის ხანაა, როდესაც პეტრე დიდმა თავისი იმპერიალისტური გეგმა შეადგინა. ამ გეგმაში შედიოდა საქართველოსი და მთელი კავკასიის სელში ჩაგდება. ამ დროიდან მის ტიტულატურაშიც იხსენება როგორც მფარველი ივერიის მთებისა. ამას ის იყენებს ყველა საერთაშორისო ხასიათის საბუთებში.
საქართველო – კავკასიის ხელში ჩაგდება მის დაპყრობით პოლიტიკას გზას უხსნიდა ორი მიმართულებით: შავი ზღვით ხმელთაშუა ზღვისაკენ და სპარსეთის ყურეთი ინდოეთისაკენ. პეტრე დიდი თავის ანდერძში სწერდა: “რაც შეიძლება უნდა მივუახლოვდეთ კოსტანტინეპოლს და ინდოეთს. ვინც აქ გაბატონდება, ის იქნება ნამდვილი ბატონი მთელი ქვეყნისა. მაშასადამე, ვაწარმოოთ განუწყვეტელი ბრძოლები ხან სპარსეთთან და ხან ოსმალეთის მიმართ. უნდა გავამაგროთ ჩვენი ფლოტი შავ ზღვაზე…”
ამ მიზნით იყო რომ მან შეურჩია შესაფერისი კრიტიკული მდგომარეობა სპარსეთისა და 1722 წელს მას ომი გამოუცხადა. ამ ლაშქრობისათვის მან კავშირი შეკრა ქართლის მეფესთან ვახტანგ მეექვსესთან, იცოდა, რომ მას აინტერესებდა სპარსეთის დასუსტება. რომ მისი თუნდაც ნომინალური ვასალობიდან თავი გაენთვისუფლებინა.
რუსული წყაროების ცნობით ვახტანგმა გამოიყვანა ორმოცი ათასი მხედარი, ხოლო პეტრე დიდმა სამოცი ათასი. პირობა იყო ისეთი, რომ მომავალი ზავის დროს რუსეთს უნდა ეცნო საქართველოს სრული დამოუკიდებლობა სპარსეთისაგან.
მაგრამ როდესაც ვახტანგის ჯარები ბრძოლის ველს იკავებენ. პეტრე დიდი ავღანელებისაგან შევიწროებული სპარსეთის შაჰისაგან ჩუმად იღებს ზოგიერთ შეღავათებს და “ომიც” ამით თავდება.
ვახტანგი დარჩა მოტყუებული. რუსეთთან მოკავშირეობის გამო თურქეთისა და სპარსეთის მიერ მოსისხლე მტრად იყო გამოცხადებული. თურქებმა ისარგებლეს შექმნილი მდგომარეობით, განსაკუთრებით სპარსეთისა, შემოესიენ ქართლის სამეფოს, ააოხრეს, და მას მიაყოლეს კახეთიც და მთელ აღმოსავლეთ საქართველოში გაბატონდნენ.
ვახტანგმა დახმარებისათვის მიმართა მოკავშირე პეტრე დიდს, მით უმეტეს, რომ მასთან კავშირი იყო მიზეზი თურქების შემოსევისა. რუსებმა დახმარებაზე უარი უთხრეს. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც რუსებმა თავიანთი მოკავშირე, ქართველი მეფე გაწირეს…
2. 1768 წელს რუსეთი ომს უცხადებს თურქეთს. ეკატერინე მეორე მოკავშირედ იხდის ქართველ მეფეებს: ირაკლისა და სოლომონს. ეკატერინეს მიზანი იყო კავკასიის ფრონტზე ქართველების საშუალებით თურქების საგრძნობი ძალები დაეკავებინათ და სიმბოლიურადაც ქართველ მეფეებს უგზავნის ცნობილ გერმანელ ავანტურისტს გენერალ ტოტლებენს მცირე ჯარით. მასვე ჰქონდა საიდუმლო დავალება (ეს ცნობილია, შემდეგში რუსის მთავრობის მიერვე გამოქვეყნებული საბუთებით), როდესაც ქართველი მეფეები თურქეთთან ომში ჩაებმებოდნენ, ტოტლებენს ფრთხილად უნდა ეცადა ადგილობრივ ხელისუფლების ხელში ჩაგდება. ამ მხრივ ცნობილია ეკატერინესი და მისი პირველი მინისტრის პანინის ინსტრუქციები, თუ როგორ უნდა მოემზადებინა ტოტლებენს ეს საქმე. რადგან ეს საიდუმლო იყო, მისი უწესო საქციელის გამო თავისი შტაბის ოფიცრებიც გადაიკიდა; ამიტომ, როგორც კი მეფე ერეკლე ომში ჩაება, ტოტლებენი ბრძოლის ველიდან გამოექცა და საქართველოში ხალხს აფიცებდა რუსეთის ერთგულობაზე. ტოტლებენმა ვერ იანგარიშა ვისთან ჰქონდა საქმე. მეფე ერეკლემ “თავისა და ვაჟკაცობის” პატრონმა, როგორც სწერდა ეკატერინე ვოლტერს, დროზე შეიტყო ყველაფერი და ტოტლებენი საქართველოდან გააწვევინა, თვით კი მარტო თავისი ჯარით რამდენიმე დიდი გამარჯვება მოიპოვა ომის დროს.
ამ კავშირის მიზანიც იგივე იყო. თურქეთთან მომავალი საზავო ხელშეკრულებით უნდა დაეცვათ ქართველ მეფეთა ინტერესები. იმერეთის სამეფოსათვის, რომელსაც თურქებისაგან უკვე მოპოებული ჰქონდა ფაქტიურად დამოუკიდებლობა, ტრაქტატით ის უნდა დადასტურებულიყო. ხოლო მეფე ერეკლეს მუდმივი ნატვრა იყო სამცხე-საათაბაგოს შემოერთება და თუ ის მას ბრძოლით დაიბყრობდა, ხელშეკრულებით ის უნდა ყოფილიყო დამტკიცებული. მიუხედავად ამისა რუსებმა არა მარტო არ შეასრულეს პირობები, არამედ მომავალი ხელშეკრულებით მდგომარეობა კიდევ გაურთულეს.
1774 წლის კაინარჯის ტრაქტატში, ქართლ-კახეთის სამეფო ერთი სიტყვითაც არ არის მოხსენებული, ხოლო იმერეთი ამ ტრაქტატის წყალობით კარგავს ფაქტიურად უკვე მოპოებულ დამოუკიდებლობას და კვლავ სცნობს მასზე თურქეთის უფლებებს…
3. რუსეთმა შემდეგ საქართველოს სხვა გზით შემოუარა. მოხერხებულად გააძლიერა სპარსეთ-თურქეთის მუქარა და შეძენილი აგენტებით სცადა ირაკლი დაეყოლებინა, რომ ის შესულიყო რუსეთის მფარველობაში ირაკლი უკვე ხანში შესული იყო. ამავე დროს სპარსეთში დიდი ამბები ხდებოდა. მოსალოდნელი იყო აღა მაჰმად-ხანის გამეფება და ძველი პრეტენზიების გაცოცხლება, რაც ირაკლიმ ძლივს მოიცილა თავიდან. ასეთ პირობებში ირაკლი ადვილად გააბეს მახეში, და მფარველობაში შესვლაც მას ათხოვიეს.
24 ივლისს 1774 წელს მეფე ერეკლემ დასდო რუსეთთან ხელშეკრულება. ეს ხელშეკრულება წარმოადგენს საერთოშორისო აქტს ორ სუვერენულ სახელმწიფოთა შორის… ასეა ის ცნობილი მსოფლიო იურისტების მიერ და შეტანილია საერთოშორისო ხელშეკრულებათა კრებულებში.
საქართველოს მხრივ მე-6-ე მუხლში ნათქვამია: “რომ ის სცნობს ამ იმპერიის სუვერენთა უმაღლეს უფლებებსა და პროტექციას. მისი უმაღლესობა ივალებს, არ იქონიოს არავითარი კავშირი მეზობელ სახელმწიფოებთან თვინიერ საზღვრებთან მყოფი რუსის ჯარის მეთაურთან ან მის კარზე მყოფ საიმპერიო მინისტრთან წინასწარი შეთანხმებისა”.
რუსეთის მხრივ ტრაქტატის მე-6-ე მუხლი ამბობს: “იმპერიასთან მჭიდრო კავშირსა და სრულ თანხმობაში ყოფნის გამო, მისი (საქართველოს) მტრები მიღებულ იქნებიან როგორც თავისი (რუსეთის) საკუთარი მტრები”. რომ რუსეთი ივალებს არ ჩაერიოს ამ ქვეყნის შინაურ საქმეებში, არ მიიღოს მონაწილეობა აღმსრულებელ ხელისუფლებაში, რაც კი შეეხება შინაგან ხელისუფლებას ან მართლმსაჯულებას, გადასახადების აკრეფას, რომელნიც რჩებიან ამ მეფის (საქ.) სრულ საკუთრებად, და აუკრძალოს თავის სამხედრო და სამოქალაქო მეთაურობას წესების აღსრულებაში ხელის შეშლა”.
ამგვარად ამ ხელშეკრულებით მეფე ერეკლე კისრულობს შეკვეცოს თავისი უფლებები საგარეო ურთიერთობაში, უფლების შენარჩუნებით. გარდა დაცვისა და დახმარებისა რუსეთი მეტსაც ივალებს: სეპარატიული კონვენციის მეოთხე მუხლში ნათქვამია: “რუსეთის იმპერატრიცა ივალებს, ომის დროს იარაღით და ზავის დროს ზეგავლენით მიიღოს ყოველგვარი ღონისძიება, იმ ტერიტორიის დასაბრუნებლად, რომელიც ძველი დროიდან ეკუთვნოდა ქართლ-კახეთის სამეფოს და რომელნიც დარჩებიან აღნიშნულ სამეფოს მფლობელობაში თანახმად ამ ხელშეკრულებისა”.
როგორც ვხედავთ ხელშეკრულება წესიერად არის შედგენილი, როგორც ეს შეეფერება ორ თავისუფალ სახელმწიფოს შორის ურთიერთობას. ახლა ვნახოთ როგორ განხორციელდება ის:
დეტალურად არ შევჩერდებით, მას თუ ამ ხელშეკრულებამ რა უკმაყოფილება გამოიწვია შიგნით და გარედ. შიგნით მას არ იზიარებდა მეფის ოჯახი და დიდი ნაწილი მოწინავე ქართველი საზოგადოებისა. ასევე სასტიკი პროტესტი და უკმაყოფილება გაისმა სათანადო ცუდი შედეგებით მეზობელ ხალხებში და სხვ.
უარესი იყო გარეშე მდგომარეობა. ამან დიდად შეაშფოთა სპარსეთი. ამ დროს სპარსეთის ტახტზე მაგრდებოდა აღა მაჰმად-ხანი და ირაკლი არაერთხელ გააფრთხილა, რუსებს არ მისდგომოდა და განეგრძო ტრადიციული პოლიტიკა. ირაკლის პოლიტიკით განრისხებული შახი საქართველოს შემოესია, ააოხრა თბილისი და დიდძალი ტყვე წაიყვანა…
ირაკლი უთუოდ მოელოდა ამ შემოსევას და ადრევე დაიწყო ზომების მიღება. შახის შემოსევამდე რამდენიმეჯერ მიმართა რუსეთს დახმარებისათვის. რუსები არ დაეხმარნენ თანახმად ხელშეკრულებისა, საკმარისი იყო რომ ირაკლის კავკასიის ხაზზე მდგომ რუსის ჯარის სარდლისათვის მიემართა. ის მთავრობის დაუკითხავად უნდა დახმარებოდა. მაგრამ რუსის სარდალს, გუდოვიჩს, 1795 წლის მაისიდან ე.ი. სპარსეთის შემოსევის ოთხი თვის წინ ბრძანება ჰქონდა მიცემული მთავრობის ნებართვის გარეშე ირაკლის არ დახმარებოდა. ირაკლიმ სასწრაფოდ მაინც შეაგროვა ხუთი ათასი კაცი და მტერს არა მარტო წინააღმდეგობა გაუწია, პირველი ბრძოლა მოუგო კიდეც. რაკი ქართველობა რუსულ საკითხში მეფეს არ თანაუგრძნობდნენ, სპარსეთთან ომს ცივად შეხვდნენ და ერთხელ თავისი გმირული ბრძოლების ისტორიაში, ირაკლი სასტიკად დამარცხდა…
როდესაც შახი თბილისს უახლოვდებოდა, ეკატერინემ მხოლოდ მაშინ გასცა ბრძანება დახმარებისათვის. ბრძანება დაწერილია 4 სექტემბერს. გუდოვიჩმა ის მიიღო პირველ ოქტომბერს ხოლო თბილისი აოხრებული იყო 12 სექტემბერს. როდესაც ყველაფერი გათავებული იყო, მხოლოდ მაშინ შემოვიდა საქართველოში ორი ბატალიონი ჯარი და ისიც მალე უკან წავიდა.
ეს იყო მესამე შემთხვევა, როდესაც რუსეთმა მიცემული პირობა საქართველოსადმი დაარღვია და მითვე ხელი შეუწყო საქართველოს განადგურებას.
4. მეფე ერეკლესა და აღა მაჰმად-ხანის შორის ბრძოლის დროს რუსეთის მიერ დადებული პირობის დარღვევამ ძალა დაუკარგა 1783 წლის ხელშეკრულებას. მაშასადამე ფაქტიურად იგი გაუქმებული იყო. მაგრამ ირაკლიმ ის ვერ გამოიყენა, რომ თავისუფლად ემოქმედა და ბოლომდე დარჩა ხელშეკრულების ნიადაგზე.
ირაკლი მალე გარდაიცვალა და გამეფდა მისი უფროსი შვილი გიორგი. გიორგი სუსტი და ავადმყოფი იყო და თავი არა ჰქონდა მამის მემკვიდრეობა ღირსეულად მიეღო. მითუმეტეს რომ ამ დროს სამეფო ოჯახში დაუსრულებელი ბრძოლა იყო ძმებს შორის. უთუოდ ამანაც იმოქმედა, რომ გიორგიმ კვლავ გადასწყვიტა ხელშეკრულების განახლება. მან მიმართა იმპერატორ პავლეს სათანადო პროექტით, რითაც ის ცოტა მეტ დათმობებსაც აკეთებდა, ოღონდ რუსეთს დაეცვა საქართველო გარე მტერთაგან თვით საქართველოს სახელმწიფოს სუვერენობის შენარჩუნებით. იმპერატორმა ეს მიიღო, ოღონდ ამას თუ ქართველი საზოგადოება დაადასტურებსო და დავით ბატონიშვილი ტახტის მემკვიდრედ დაამტკიცა. მაგრამ მთელი რიგი ინტრიგები რომ აღარ გავიმეორო, იმპერატორმა გადასწყვიტა საქართველოს სამეფოს სრული ანექსია; ჯერ კიდევ გიორგი ცოცხალი იყო, რომ პავლე ანექსიის მანიფესტი დაამზადა… მალე პავლე დაახრჩეს და ტახტზე ავიდა ალექსანდრე. ქართველი ბატონიშვილების თხოვნით ალექსანდრემ ხელმეორედ დასვა საქართველოს საკითხი სახელმწიფო საბჭოში. უკვე პავლეს მიერ ანექსია მომხდარი კვლავ გახდა მსჯელობის საგანი. როგორც სჩანს, თვით იმპერატორი მომხრე არ ყოფილა ანექსიისა. მაგრამ დიდი უმრავლესობით მეორედ გადაწყდა საქართველოს ანექსია…
ამგვარად, რუსეთმა უკვე მეოთხედ დაარღვია ქართველებთან მიღებული პირობა, გააუქმა ცალმხრივად ხელშეკრულება, მოახდინა საქართველოს ანექსია და ის რუსეთის ადმინისტრაციულ ერთეულად აქცია.
5. ასეთივე იყო ბედი დასავლეთ საქართველოსი. 1804 წელს იმერეთის მეფეს სოლომონ მეორესაც მოაწერინეს ხელი ე.წ. პუნქტებზე, რომლის ძალითაც ის შედიოდა რუსეთის მფარველობაში. ეს იყო ანალოგიური ერეკლეს 1783 წლის ხელშეკრულებისა, ხოლო სულ რამდენიმე დღის შემდეგ შეუსიეს ჯარები და დაიწყეს იმერეთის დაპყრობა. სოლომონმა დროზე აუღო ალღო შექმნილ მდგომარეობას და სასტიკი წინააღმდეგობა გაუწია. ეს ბრძოლა გაგრძელდა 1810 წლამდე. ამ წელს კი რუსეთმა იმერეთს სამეფოს ანექსიაც მოახდინა. ეს კიდევ მეხუთე მაგალითია რუსეთის “მფარველობისა და დახმარებისა”.
6. ამავე გზით და მეთოდებით დაიმორჩილა რუსეთმა საქართველოს დანარჩენი სამთავროები, გურიის, სვანეთის, სამეგრელოსი და აფხაზეთისა და ბოლოს მთელი საქართველო რუსეთის ორ გუბერნიად გამოაცხადა. ესეც ქაღალდზე იყო დაწერილი. ფაქტიურად საქართველო კოლონიალურ პირობებში იყო ჩაყენებული, და განსხვავებით ევროპელთა კოლონიალური პოლიტიკისა, რუსეთი მიმართავდა თავის ცნობილ ასიმილიაციის პოლიტიკას. ქვეყნის ეკონომიურ ექსპლოტაციასთან ერთად ის განუწყვეტლივ ცდილობდა საქართველოში ყოველივე ეროვნულის აღმოფხვრას და ქართველი ერის სრულ გარუსებას.
ეს მდგომარეობა გაგრძელდა 117 წელს. მართალია ამ დროის განმავლობაში ქართველი ერი ბევრნაირად იყო დაზიანებული, მაგრამ რუსეთმა საბოლოო მიზანს, ქართველთა გარუსებას მაინც ვერ მიაღწია.
1917 წლის რევოლუციის შემდეგ, დროებითი მთავრობაც ძველ პოლიტიკას განაგრძობს; მეტი აღარ დასცალებია!..
როგორც კი მოხდა ბოლშევიკური გადატრიალება, მდგომარეობა შეიცვალა, დაიწყო სამოქალაქო ომი. იმპერიაში შემავალმა ერებმა თავიანთი დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს, ხოლო სამიოდე წლის ბრძოლის შემდეგ ბოლშევიკები მთელ რუსეთს დაეპატრონებიან.
ახლაც, როგორც მუდამ, ბოლშევიკური რუსეთი განაგრძობს ძველ ტრადიციულ პოლიტიკას. შეუდგება კვლავ ძველი იმპერიის აღდგენას მიუხედავად მათი “თვითგამორკვევის” იდეისა, ლენინის თეორიით კვლავ ამ ერთა ერთად ყოფნის საჭიროება იყო აღიარებული.
როგორ მოექცნენ კერძოდ საქართველოს. რუსეთმა სიფრთხილის გამო ჯერ იცნო საქართველოს დამოუკიდებლობა და როდესაც ხელსაყრელი დრო ნახა, სულ რაღაც შვიდი თვის შემდეგ ჯარი შემოასია. და ექვსი კვირის ბრძოლის შემდეგ, დაიბყრო. ჯერ საბჭოთა ხელისუფლება გამოაცხადა და მერე მისი სრული ანექსია მოახდინა.
როგორც ვხედავთ, ბოლშევიკური რუსეთი საქართველოს მიმართ იმეორებს ცარისტული რუსეთის პოლიტიკას ყველა სფეროში, ოღონდ იდეოლოგის ამოფარებით.
საქართველოში კვლავ მიმდინარეობს ასიმილიაციის პოლიტიკა. დათრგუნვა ყოველივე ქართულისა და ეროვნულისა. მოკლედ კვლავ ყოველ მხრივ ჩაგვრასთან ერთად მიმდინარეობს რუსიფიკაცია.
ქართველი ერი, განსაკუთრებით მისი ახალგაზრდობა გათვითცნობიერებულია მისი ერის დიდ წარსულსა და მის გმირულ ბრძოლებში თავისუფლებისათვის, ასეთ მდგომარეობას ვერ ურიგდება და ბრძოლას განაგრძობს. და ეს გაგრძელდება მანამდე, სანამ ის სრულ გამარჯვებას მიაღწევს.
1950 წ. პარიზი

პილიგრიმები სახელწოდება Georgia-ს შესახებ

პილიგრიმები სახელწოდება Georgia- შესახებ

გრიგოლ ფერაძე

გრიგოლ ფერაძე

მრავალფეროვნება სახელებისა, რომლებითაც პილიგრიმები იცნობდნენ საქართველოსა და ქართველებს

პალესტინის ქართული მონასტრების სწორი იდენტიფიკაციისათვის უდიდეს სირთულეს ქმნის ის, რომ პილიგრიმები ქართველებსა და მათ ქვეყანას მრავალ სხვადასხვა სახელს უწოდებდნენ. მიზეზი ალბათ ეს გახლავთ: საქართველო შორს იყო პალესტინიდან და პილიგრიმებს, რომლებიც მას მხოლოდ ყურმოკვრით იცნობდნენ, უძნელდებოდათ მრავალგვარი ქართული ტომობრივი სახელის განსხვავება. ამიტომ ადვილი არ არის, თავიდან ავიცილოთ გაუგებრობანი პალესტინის ქართველ ბერთა კოლონიების კვლევის დროს (*1).
ქართველები იერუსალიმში არ ცდილობდნენ, ყოველი უცხოელისათვის თავიანთი ქვეყნის ისტორია და კულტურა გაეცნოთ (*2), როგორც, მაგალითად, სომხები იქცეოდნენ. უფრო მეტიც, უნდა გვახსოვდეს, რომ პილიგრიმული ლიტერატურის ავტორები, მცირე გამონაკლისის გარდა, საკმაოდ გაუნათლებელი და უმეტეს წილად ძალზე თავგამოდებული კათოლიკეები იყვნენ. ასეთ ადამიანებს ქართველები ყველაზე ცუდი მწვალებლებლად მიაჩნდათ და ყოველთვის იმეორებდნენ მხოლოდ იმას, რასაც ფრანცისკელები (*3) უყვებოდნენ (*4).
როგორც წინა ნაწყვეტებიდან ჩანს, პილიგრიმები საქართველოსა და ქართველებს სხვადასხვა სახელს უწოდებდნენ. ეს სახელებია:
Iberians, Lazes, Gogarenes, Jorjans, Cursy, Avignia (*5),
ქალთა ქვეყანა (Land of Feminic) (*6),
Jorsy, Jorsites, Georgittes, Georgiani, Jorgani, Gorgi, ჯორიანისანი (”of the Jorian”) (*7),
Kurgy, Corsy, იოანეს ქვეყნის ქრისტიანები (*8),
სარტყლის ქრისტიანები (”the Christians of the Cincture”)(*9),
Corsses, Kerches, Kirchens, Gorgotas (*10),
Gorziani, Jordiani (*11),
გრიგორიანები (*12), გრუზინი (რუსულად).
ზოგჯერ ერთი და იგივე ავტორი ქართველებს სხვადასხვა სახელს უწოდებს. ესენია: Jorschites ან Georgittes; Jorsies ან Georgyttes; Jorsies ან სპარსეთის Jorsites (*13); “გეორგიანები, რომელთაც აგრეთთვე ეძახიან ნუბიელებს და რომლებიც უმეტესად ცნობილნი არიან, როგორც სარტყლის ქრისტიანები… გრიგორიანები” (ქართველები); Georgyts ან Jorsies, Jheoriani (*14); Gorziani (eo vero Iveri) ან Georgiani; Zorgiani (*15); Iberians ან Georgians; Jorsies ან Georgittes; გურულები (*16);

________________________________________
პილიგრიმები სახელწოდება “Georgia”-ს შესახებ
ბუნებრივია, პილიგრიმთა ყველა განცხადებას საქართველოსთან დაკავშირებით შეუძლებელია გულისყურიანი გამოკვლევისა და კრიტიკის გარეშე დავეთანხმოთ, მაგრამ ჩანაწერებს, რომლებიც შემოწმდა, დიდი მნიშვნელობა აქვს ქართული კულტურის ისტორიისათვის. პილიგრიმები განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ, უპირველეს ყოვლისა, სიტყვა “Georgia”-ს ეტიმოლოგიას. ზოგი მათგანი ქვეყნის სახელწოდებას წმ. გიორგის, ქართველთა მფარველ წმინდანს უკავშირებს.
” ეს ხალხი ყველა წმინდანზე მეტ პატივს წმ. გიორგის მიაგებს. ის გამოსახულია ყველა მათ დროშაზე და განსაკუთრებული მოწიწებით ეთაყვანებიან” (*17). სხვები ამბობენ, Georgian-ები (ქართველები) წმინდა გიორგიმ მოაქცია და ამიტომ ჰქვიათ მისი სახელიო (*18). ეს წმინდანი, შესაძლებელია, წარმოშობით ქართველია (*19). მათ ეწოდებათ Georgian-ები იმიტომ რომ, “რაინდ გეორგიუსის” (*20), ანდა უფრო რომელიღაც მწვალებელ გიორგის (*21) რწმენის მიმდევრები არიანო. ფრანც ფერდინანდ ტროილოელი (1717 წ.) ყურადღებით იკვლევს ამ ეტიმოლოგიურ საკითხს. მან აღმოაჩინა რომ, ქვეყანას Georgia უკვე წმ. გიორგის დაბადებამდე ეწოდებოდა და სიტყვა “Georgia”-ს უკავშირებს ბერძნულ “g ewrgos – გეორიოს”-ს, რაც ნიშნავს “მიწისმოქმედს” (*22).
________________________________________

შ ე ნ ი შ ვ ნ ე ბ ი :
#1. – ქართველებს ურევენ სირიელებში. აი მაგალითად რას წერს უილიამ მამაცი 1461 წ.: “მიწის ნაპრალთან, სადაც ჯვარი იპოვეს, დგას საკურთხეველი, რომელსაც სირიელები ფლობენ. მათ აგრეთვე აქვთ სამლოცველო გოლგოთას მთის ძირში. ბერძენთა მსგავსად შეცდომით წირავენ. როგორც თავად ამბობენ, ისინი მოაქცია წმინდა გიორგიმ”. აქ რომ სირიელები ქართველების ნაცვლად იხსენებიან, ამას ადასტურებს შემდეგი გარემოება: იმავე (1461) წელს როშეშუარის თანახმად ჯვრის აღმოჩენის სამლოცველო ქართველებს ეკუთვნოდა. კიდევ უფრო აბსურდულია იაკობ ბერნელის (1346-47 წ.) ცნობა. იაკობ ბერნელი ერთმანეთში ურევს ქართველებს, ნუბიელებს, წმ. თომას ქრისტიანებსა და იოანეს ქვეყნის ქრისტიანებს. “იოანეს ქვეყნის წმ. თომას ქრისტიანები მთელი დღე გალობენ და წირვის დროს 100-ჯერ და მეტად იმეორებენ ალილუიას. მათ მინიჭებული აქვთ დიდი თავისუფლება, შეუძლიათ ყოველთვის ატარონ ხელით ჯვარი, და არ მოეთხოვებათ გადაიხადონ გადასახადი წმინდა საფლავში შესვლისას. ამის მიზეზი ისაა, რომ თუკი მოისურვებენ, თავიანთ ქვეყანაში – ნუბიაში ნილოსის წყალი დააგუბონ; მთელი ეგვიპტე გაუდაბურდება. ნუბიელებმა იციან სამი სხვადასხვა სახის ნათლობა: წინადაცვეთა, ნათლობა ცეცხლით, როცა შუბლზე ჯვარი დაიდაღება და ნათლობა წყლით. ტანისამოსი, რომელიც ქართველებს (Georgittes) აცვიათ, სირიელთა ტანისამოსის მსგავსია, ოღონდ სირიელებს თეთრი თავსაბურავი ახურავთ, ქართველებს კი – შავი.” Deutsche Pilgerreisen nach dem hl. Lande. Hrsg. von. Rh. Rohricht und Heinrich Meissner, Berlin, 1881, AA. 52.
წმინდა მიწაზე წმ. თომას ქრისტიანების პრივილეგიებით სარგებლობენ ქართველები; ეს არის ეპოქა იერუსალიმში ქართველთა გამგებლობისა. შდრ. ლუდოლფ ზუდჰაიმი, ზემოთ, გვ. 37: “ჯვაროსანთა შემდეგ მეორე ადგილი პალესტინაში სირიელებს ეკავათ” (Tobler, Golgotha, გვ. 291). სირიელებში, ალბათ, იგულისხმებიან ქართველები: “წმინდა იაკობის მონასტერი ეკუთვნის იაკობიტებს” (PPTS, VI, თავი X). ვინ არიან ეს აიკობიტები? ჩემი აზრით იაკობიტებში ქართველები იგულისხმებიან. შდრ. აგრეთვე PPTS, V, 1891-1172 წ. ცნობა. სახელწოდება იბერიელი რომ არასწორად იხმარეს “ესპანელის” მნიშვნელიბით, ტობლერმაც აღნიშნა (Topographie, I, გვ. 360-361, #1); რაკი ქართველები ბერძნების მსგავსად მართლმადიდებლები იყვნენ, ბევრი კმაყოფილდებოდა იმის აღნიშვნით, რომ ისინი “მიეკუთვნებოდნენ მართლმადიდებელ ქრისტიანებს” (იხ. ზემოთ, გვ. 50, შენ.109).
ლუდოლფ ზუდჰაიმი (PPTS, LXII, გვ.103) 1350 წ. ისე აღწერს ნუბიელებს, როგორც გოლგოთის ძირში მდებარე სამლოცველოს მფლობელებს. შესაძლოა, აქ ქართველებთან დაკავშირებული იგივე შეცდომა მეორდება (იხ.ქვემოთ, ამ სამლოცველოს ისტორია, გვ. 95).
#2. – სამწუხაროდ, არც ეხლა ექცევა დიდი ყურადღება ამ საქმეს (- შენიშვნა ბ.სისაურისა)
#3. – ფრანცისკელები – კათოლიკური რელიგიური ორდენის წევრები (- ბ. სისაური)
#4. – ერთი პილიგრიმის მიხედვით ქართველებს ბერძნებისა და სომხების მსგავსი რწმენა აქვთ (1653-1656 წწ.). Palestinafahrt des Ignatio von Rheinfelden, Wurzberg, გვ. 151. ჰერცოგი ფრიდრიხ II (1507 წ.) ჯვრის მონასტრის ქართველ ბერებს წმ. პავლეს რწმენის მიმდევრებად მიიჩნევს.
#5. – ერნული, 1231 წ. გვ. 47: “La terre dont ils sont (des Jorians) a nom Avegie” 1261 წ. დოკუმენტში საქართველოს ეწოდება “Avegnia, terra Georgianum”, იქვე. გვ.95, 158.
#6. – “ამბობდნენ, რომ ისინი (ქართველები) მოვიდნენ ქალთა ქვეყნიდან, სადაც ამორძალები ამხედრებულნი მიდიან ომში”; 1187 წ.- La Citez de Iherussalem, გვ.217; Conder, Latin Kingdom, გვ. 222.
#7. – 1187 წ. La Citez de Iherussalem, გვ.216. იხ. ზემოთ, შენ.*5.
#8. – იხ. ზემოთ, გვ.143, შენ.79. შდრ. აგრეთვე ზ. ავალიშვილი, გვ.150-1
#9. – ლათინელები ქართველებს უწოდებდნენ “სარტყლის ქრისტიანებს”. Conder. დასახ. ნაშრ. გვ.222′ “სხვა სახელით მათ (ქართველებს) უწოდებდნენ “სარტყლის ქრისტიანებს”. ეს იმიტომ, რომ წმ. გიორგიმ თავისი სარტყლით შეჰკრა ვეშაპი და მისცა ქალწულს”. 1422 წ. Canissius, დასახ.ნაშრ. გვ.269
#10. – “Di sotto a monte Calvario trovarete Gorgotas” – Viaggi in Terra Santa, Napoli (Fibreno), 1862, გამოცემულია #396 ხელნაწერის მიხედვით, რომელიც დაცულია ბოლონიაში – della biblioteca de Canonici Regolari di S. Salvatore (სამწუხაროდ, არც ავტორი და არც პილიგრიმობის დრო მოხსენებული არ არის), გვ.7.
#11. -XIV ს. 50-იანი წლებიდან – 60 წლებამდე L. Conrady. Vier Rheinsche Palestina-Pilgerschriften des XIV. XV und XVI Jahrhundert, Wiesbaden, 1882, გვ.45.
#12. – XV საუკუნე. Claes von Dusen, Conrady, იხ. გვ.209.
#13. – ზებალდტ რიტერი, 1464 წ. იოჰან შილტერბერგერი ქართველებს უწოდებს: Gurscy, Kurtzy, Gursy, Gorsites, Gorgetes – იხ. Johannes Schilterberger. Reisen in Europa, Asien und Afrika, in des Jahren 1394-1427. Hrsg. von. Cari Fried, Neumann, Munchen, 1859.
#14. – იხ. ზემოთ, გვ.60, შენ. 150
#15. – XV საუკუნე, ფრანჩესკო სურიანო
#16. – იხ. გვ. 49, შენ.101; როგორც მითხრეს, განსვენებული პლატონ იოსელიანი (ცნობილი ქართველი ისტორიკოსი) თავის ნაშრომში “razlichnie naimenovania Gruzinov” (S.P.B.1844 – რუსულ ენაზე) ეხება სხვადასხვა სახელწოდებას, რომელთაც უცხოელები უწოდებდნენ ქართველებსა და საქართველოს, მაგრამ, სამწუხაროდ, ეს ნაშრომი ჩემთვის მხოლოდ სათაურით არის ცნობილი.
#17. – Jacques de Vitry. “ამ ხალხს Georgian-ებს უწოდებენ, რადგანაც ისინი განსაკუთრებული მოწიწებით ეპყრობიან და ეთაყვანებიან წმ. გიორგის, ვისაც თავიანთ მფარველად და მედროშედ თვლიან ურწმუნოთა წინააღმდეგ ბრძოლაში და პატივს სცემენ ყველა წმინდანზე მეტად”. იხ.ზემოთ, გვ.30
#18. – უილიამ მამაცი, 1461 წ.: “ქართველები, როგორც ამბობენ, მოაქცია წმ. გიორგიმ”.
#19. – მ. ბაუმგარტენი, 1507 წ.: “Georgian-ები აღმოსავლეთის ხალხია, ძალზე მედგარი და მეომარი ერი. სახელი ქართველთა წმინდანის მიხედვით ჰქვიათ, რომელსაც თავიანთ მფარველად და შემწედ არიარებენ და რომელსაც ყველაზე მეტად სცემენ თაყვანს”. წინადადება “ქართველთა წმინდანის მიხედვით” ნიშნავს იმას რომ წმ. გიორგი დაიბადა საქართველოში ან იყო ქართველი.
#20. – Ignatio von Rheinfelden, Wurzberg, 1667, გვ.151. მოგზაურობის თარიღია 1653-1656 წლები.
#21. – ლუი დე როშეშუარი, 1461 წ. გვ.. 255-256.
#22. – ფრანც ფერდინანდ ტროილოელის ცნობა განსაკუთრებით საინტერესოა და აქ მთლიანად მოგვყავს: “ბევრი ამბობს, თითქოს Georgian-ებმა თავიანთი სახელი მამაცი გმირის, გიორგის გამო მიიღეს.მათი თვალსაზრისი ემყარება იმას, რომ Georgian-ები დიდ თაყვანს სცემენ წმ. გიორგის და ერთგულნი არიან მისი, ყოველ დროშაზე აქვთ მისი გამოსახულება, ნიშნად იმისა, რომ ისინი ქრისტიანულ რწმენაზე მოაქცია მან და მხოლოდ მან. სინამდვილეში Georgian-ებს ამ სახელს უეჭველად ეძახდნენ მანამდე, ვიდრე წმ. გიორგი დაიბადებოდა, ვინაიდან მელა, რომელიც იმპერატორ კლავდიუსის დროს ცხოვრობდა, იხსენებს მათ თავის პირველ წიგნში, სადაც ამ ხალხის ქვეყანას აღწერს. სხვებს სჯერათ, რომ Georgian-ებს მიწათმოქმედების სიყვარულის გამო უწოდებენ. მანამდე ესპანელები მათ იბერებს ეძახდნენ, რადგანაც ისინი მდინარე იბერის ნაპირებზე ცხოვრობდნენ. მოგვიანებით ისინი მცირე აზიაში წავიდნენ და ქვეყანას, სადაც დასახლდნენ, იბერია უწოდეს. სხვები, აგრეთვე ალბანელებს უწოდებენ, არა საბერძნეთის პროვინცია ალბანეთის, არამედ აღმოსავლეთის ალბანეთის მიხედვით, რომელსაც ამჟამად “Georgia” (საქართველო) ეწოდება” (Francis Ferdinand von Troilo, დასახ. ნაშრ. გვ. 188-189) {პომპონიუს მელასთან, რომელიც ჩვენი წელთაღრიცხვის პირველ ნახევარში ცხოვრობდა, ტერმინი Georgian-ი არ გვხვდება და, საერთოდ ამ ტერმინის ეტიმოლოგია, რომელსაც ფრანც ფერდინანდ ტროილოელი გვთავაზობს, მიუღებელი ჩანს – იხ. გ.გელაშვილი, მ.მგალობლიშვილი, გ.პაიჭაძე. საქართველოს და ქართველების აღმნიშვნელი ტერმინები ევროპულ ენებში – საქართველოს და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია, თბ.1993, გვ.294-309; 303-4 – შენიშვნა გოჩა ჯაფარიძისა}

ქართველები გერმანელების მხარეზე მეორე მსოფლიო ომში

ქართველები გერმანელების მხარეზე მეორე მსოფლიო ომში

ლაშა ბაქრაძე

2005 წელს მეორე მსოფლიო ომის დასასრულიდან 60 წელი შესრულდა. სწორედ ამ თარიღს მიეძღვნა ჩემი მოხსენება, რომელიც გოეთეს ინსტიტუტში წავიკითხე. მოხსენება ეხება მეორე მსოფლიო ომის დროს პროპაგანდას როგორც გერმანიის, ისე საბჭოთა კავშირის მხრიდან. მოგეხსენებათ, პროპაგანდის მეთოდიკა და ტექნოლოგიები თავისთავად არის საინტერესო თემა.

ბავარიის მთავარ სახელმწიფო არქივში (მიუნხენი) კავკასიასა და საქართველოში პროპაგანდისთვის გამიზნულ, ნაცისტურ პლაკატებს წავაწყდი და სურვილი გამიჩნდა, ისევ დავბრუნებოდი ჩვენში ჯერ კიდევ თითქმის უცნობ თემას _ გერმანულ-ქართულ თანამშრომლობას, კოლაბორაციას მეორე მსოფლიო ომში.

ბავარიის არქივის პლაკატების ასლების და ეროვნული ბიბლიოთეკის ომისდროინდელი საბჭოთა პლაკატების გამოფენა გოეთეს ინსტიტუში 9 მაისს გაიხსნა. მასში საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკაც მონაწილეობდა, რომელშიც ომისდროინდელი საბჭოთა პლაკატების საინტერესო კოლექცია ინახება. გამოფენილ პლაკატთა შორის, სამი სპეციალურად საქართველოსთვის იყო გაკეთებული. სულ ვიპოვე 6 გერმანული პლაკატი, რომელიც სპეციალურად კავკასიაში პროპაგანდისთვის დაიბეჭდა. მიუხედავად იმისა, რომ გერმანელებმა ვერ მოასწრეს საქართველოს დაპყრობა და კავკასიაში მხოლოდ რამდენიმე უღელტეხილის დაკავება მოახერხეს, პროპაგანდისთვის კარგად მომზადებული იყვნენ (იხ. I პლაკატი). შემდეგ სურათზე კარგად ჩანს, როგორ დებენ ფიცს ქართველები გერმანულ დროშაზე. ახლა დავუბრუნდეთ მოხსენებას:

1941 წლის 22 ივლისს იოზეფ გოებელსმა გერმანელ ხალხს ფიურერის მოწოდება წაუკითხა რადიოში (სხვათა შორის იმავე დღეს, საბჭოთა კავშირშიც მოლოტოვმა და არა სტალინმა მიმართა საბჭოთა ხალხს.):

“…გერმანელო ხალხო! ამ მომენტში მიმდინარეობს შეტევა, რომელიც გაშლილობითა და მასშტაბით უდიდესია მსოფლიოს ისტორიაში… ამიტომ მე გადვწყვიტე, გერმანიის იმპერიის და ჩვენი ხალხის ბედი და მომავალი ისევ ჩვენს ჯარისკაცებს მივანდო. დაე, ღმერთი იყოს ჩვენი მშველელი სწორედ ამ ბრძოლაში!‘

გერმანია-საბჭოეთის ხელშეკრულების შემდეგ დამდგარი 22 თაფლობის თვე დამთავრდა ისე, როგორც მოსალოდნელი იყო. თავის მოკავშირე ბენიტო მუსოლინის ჰიტლერმა 21 ივნისს, ომის წინა დღეს, აცნობა საბჭოეთზე თავდასხმის გადაწყვეტილება: “ახლა კი ბედნიერი ვარ, რომ ამ ტანჯვისგან (გულისხმობდა “მეგობრობის» თვეებს) გავთავისუფლდი». ჰიტლერი არ ენდობოდა მუსოლინის და სწორედ ამიტომ შეატყობინა ომის დაწყება წინა დღეს. ჰიტლერს ეწინააღმდეგებოდნენ მთელი რიგი გენერლები _ ახსენებდნენ ბისმარკის ანდერძს იმის თაობაზე, რომ გერმანიამ არასდროს არ უნდა დაიწყოს ომი ერთდროულად ორი მიმართულებით. ასეთი ტოტალური რეჟიმებისთვის დამახასიათებელია ერთპიროვნული გადაწყვეტილებები და, მიუხედავად ამდენი გაფრთხილებისა, ომისთვის მზადება დაიწყო. ჰიტლერმა ეს ომი პრევენციულად გამოაცხადა. მისი განმარტებით, თუ გერმანია თავს არ დაესხმებოდა საბჭოთა კავშირს, მაშინ საბჭოთა კავშირი დაასწრებდა. აქედან იღებს სათავეს ლეგენდები იმის შესახებ, თითქოს, პირველად საბჭოთა კავშირი დაესხა თავს გერმანიას. ცნობილია “ყინულმჭრელის» თეორია, რომელიც სსრკ-დან გაქცეულმა უშიშროების ყოფილმა თანამშრომელმა სუვოროვმა (ფსევდონიმია) დაწერა. ასეთი მოსაზრება 1941 წლისთვის არსებობდა, თუმცა, რა თქმა უნდა, სიმართლეს არ შეესაბამება. სტალინს 22 ივლისამდე არ სჯეროდა, რომ გერმანია თავს დაესხმებოდა. მაგრამ, როგორც ჩანს, ფარულად მაინც ემზადებოდა _ ომის დაწყებისას საზღვარზე თანაბარი ძალები იყო. ამ ორმა ქვეყანამ, გერმანიამ და საბჭოთა კავშირმა, მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისშივე გაიყვეს აღმოსავლეთ ევროპა და ახლა ორი ტოტალიტარული რეჟიმი ერთმანეთის პირისპირ იდგა. ჰიტლერის გეგმის მიხედვით, წლის ბოლოსათვის რუსეთი და კავკასია უნდა აეღოთ და ურალამდე მისულიყვნენ. გერმანია მომზადებული არ იყო იმისთვის, თუ როგორ უნდა განეხორციელებინა მმართველობა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. სამაგიეროდ მომზადებულნი იყვნენ ის პიროვნებები, რომლებიც, ომის მოგების შემდეგ, თანამდებობებზე უნდა დანიშნულიყვნენ.

1940 წლის ივლისიდან გერმანია აღმოსავლეთში ომისთვის ემზადებოდა. საგარეო საქმეთა სამინისტროს, გენერალური შტაბის და სხვა უწყებების მაღალჩინოსანთა გაფრთხილებების მიუხედავად, ფიურერის 1940 წლის 18 დეკემბრის სრულიად საიდუმლო ბრძანებით “ოპერაცია ბარბაროსა» (საბჭოთა კავშირზე თავდასხმა) გადაწყვეტილი საქმე იყო.

“როცა ბარბაროსა დაიწყება მსოფლიო სუნთქვას შეიკრავს» _ ადოლფ ჰიტლერი.

ჰიტლერი დარწმუნებული იყო ჩქარ გამარჯვებაში და ოკუპირებული ტერიტორიების მოწყობაზე, მოსახლეობის ბედზე, მათ გადმოსაბირებლად ან მათ შორის პროპაგანდის წარმოებაზე ფიქრით თავს დიდად არ იწუხებდა. 1941 წლის 30 მარტს ჰიტლერმა 250 გენერლის წინაშე მომავალი ომი “ორ მსოფლმხედველობას შორის ბრძოლად» და “გამანადგურებელ ომად» გამოაცხადა. ის ითხოვდა “ბოლშევისტური კომისრებისა და კომუნისტური ინტელიგენციის განადგურებას». მაგრამ ამ გეოპოლიტიკურ “საცხოვრებელ სივრცეში» (Lebensraum) კავკასია არ მოიაზრებოდა, ერთი ზოგადი გეგმა არ არსებობდა. ამის გამო, გერმანიის სხვადასხვა უწყებები თავიანთ “კავკასიურ გეგმებს» ადგენდნენ.

დაპირისპირება გერმანულ უწყებათა შორის კავკასიის მაგალითზე

ჰიტლერმა ჯერ კიდევ 1933 წელს გერმანელი ოფიცრების წინაშე გერმანიის მომავალ მიზნად “აღმოსავლეთში საცხოვრებელი სივრცის» მოპოვება და მისი გერმანიზირება დასახა. ეს ეთნო-სოციალ-დარვინისტული საფუძვლის მქონე გეოპოლიტიკური კონცეფცია, რომელიც ნაცისტური გერმანიის იდეოლოგიის ერთ-ერთ ქვაკუთხედად იქცა, მიზნად ისახავდა საბჭოთა ტერიტორიიდან რასობრივად არასასურველი, 30 მილიონამდე აბორიგენის გაძევებას (პრაქტიკულად კი ამოწყვეტასაც) და აქ გერმანელების დასახლებას. (მართალია, ეს საკითხი არც გერმანელ ხალხთან იყო შეთანხმებული _ აღმოსავლეთში გადასახლების მსურველი ძალიან ცოტა თუ იქნებოდა.) ჰიტლერი იმდენად იყო შეპყრობილი ამ იდეით, რომ 1945 წლის 29 აპრილს, თვითმკვლელობის წინა დღეს, თავის უკანასკნელ მიმართვაში არმიას ისევ “აღმოსავლეთში საცხოვრებელი სივრცის» მოპოვებისკენ მოუწოდებდა. გერმანელების უხეში, პრიმიტული, რასისტული იდეოლოგიით გაჟღენთილი პოლიტიკა გერმანიის დამარცხების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიზეზი გახდა.

საინტერესოა ერთი რამ: მიუხედავად იმისა, რომ ძირითად გადაწყვეტილებებს ჰიტლერი იღებდა, მისადმი დაქვემდებარებულ სამინისტროებში დიდი დაპირისპირება იყო. გერმანიის ხელისუფლება არ უნდა წარმოვიდგინოთ ერთ მონოლითურ ძალად. კომპეტენციები კარგად გამიჯნული არ ყოფილა – ნაციონალ-სოციალისტურ პარტიასა და სხვადასხვა უწყებათა შორის კონკურენცია უფრო სუფევდა, ვიდრე თანამშრომლობა. ომის დროს გერმანულ უწყებათა და მათ ხელმძღვანელთა შორის, განსაკუთრებით აღმოსავლეთის პოლიტიკაში, გაჩნდა დაპირისპირება. შეიძლება ითქვას, მტრობაც. პატარა ფიურერები ერთმანეთს ექიშპებოდნენ დიდი ფიურერის წინაშე თავის გამოჩენისა და გავლენათა სფეროს გაფართოების მიზნით. გარდა ამისა, თუ ჰიტლერის მთავარი არქიტექტორისა და ომისდროინდელი შეიარაღების მინისტრი ალბერტ შპეერის სიტყვებს მოვიშველიებთ _ «დამოკიდებულება სხვადასხვა მაღალჩინოსან ფიურერს შორის შესაძლებელია გასაგები გახდეს მხოლოდ მაშინ, თუ მათ ფიქრსა და მიზნებს ავხსნით, როგორც ბრძოლას ჰიტლერის მემკვიდრეობისთვის».

კავკასიასთან დაკავშირებით სამი რამ იყო ომის დასაწყისში ცხადი: გერმანიას სჭირდებოდა კავკასიის ნავთი (გროზნო და ბაქო), რასისტული თეორიის თვალსაზრისით, კავკასია ძირითადად არიელებით იყო დასახლებული (სომხებზე აზრთა სხვადასხვაობა არსებობდა) და კავკასიელების გადასახლება არ იგეგმებოდა.

ომის დაწყებისას, ჰიტლერმა თქვა:

“კავკასია, თუ მისი ნავთის მიღება გვინდა, უმკაცრესი მეთვალყურეობის ქვეშ უნდა ავიყვანოთ. რადგანაც, სხვა პირობებში, ამ სისხლის აღებით დაორსულებულ სივრცეში, ტომებს შორის მტრობა შეუძლებელს გახდის ყოველგვარ სარგებლიან ექსპლუატაციას».

ვინ იყვნენ ის ქართველები, რომლებიც, მეტ-ნაკლებად ახდენდნენ გავლენას გერმანიის პოლიტიკაზე? ნაციზმის ერთ-ერთი მთავარი იდეოლოგი, ომის დაწყების შემდეგ ოკუპირებული აღმოსავლეთის ტერიტორიების მინისტრი, ბალტიელი გერმანელი ალფრედ როზენბერგი1 კარგად იცნობდა ემიგრანტულ წრეებს და გარკვეულწილად, მათ გავლენასაც განიცდიდა. ყოფილი საბჭოთა ტყვეები, ძირითადად, ომის შუა პერიოდში შემოვიდნენ სცენაზე. როზენბერგთან განსაკუთრებით დაახლოებული ალექსანდრე ნიკურაძე იყო. მას გერმანელი ცოლი ჰყავდა და კარგად იცნობდა ხელისუფლების წარმომადგენლებს. ნიკურაძე გერმანიის მოქალაქე და 1934 წლიდან ნაცისტური პარტიის წევრი, განათლებით ელექტროფიზიკოსი იყო, მაგრამ ჰაუსჰოფერითა და შპენგლერით გატაცებული ბუნებისმეტყველებისა და გეოპოლიტიკის შეთავსებას ცდილობდა. ძველმა ნაცნობმა, ალფრედ როზენბერგმა მას “კონტინენტალური ევროპის კვლევის ინსტიტუტი» შეუქმნა, სადაც ამ თემის კვლევას აწარმოებდნენ ჰაუსჰოფერის თეორიის ჭრილში. როზენბერგს ძალზე მოსწონდა ნიკურაძის შეხედულებები. ნიკურაძის თანამოაზრე იყო მისი ძმაც, იოანე.

ალექსანდრე ნიკურაძე ფსევდონიმით _ “ა. ზანდერსი» _ რამდენიმე გეოპოლიტიკური შინაარსის წიგნის ავტორია, მათ შორის, წიგნისა “კავკასია» (სამჯერ გამოიცა: მიუნხენი 1938, 1942, 1944), რომელშიც ის კავკასიისთვის საქართველოს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას წარმოაჩენს. მისი წარმოდგენით, საქართველოს, როგორც ცენტრალურსა და პოლიტიკურ, ყველაზე უნარიან ქვეყანას, კავკასიაში იგივე როლი ენიჭებოდა, როგორც გერმანიას ევროპაში. მის გავლენას უნდა მივაწეროთ როზენბერგის პროქართული შეხედულებები _ იგი, ჯერ კიდევ 1927 წელს ანიჭებდა დიდ მნიშვნელობას კავკასიის რუსეთისგან გამოყოფას, ხოლო 1941 წლის აპრილში წერდა, რომ “კავკასიის ხალხებს შორის ქართველები ისტორიულად უთუოდ წამყვანები იყვნენ» და ამიტომ “ქართველები, შეიძლება ითქვას, მასპინძელი ხალხი უნდა გახდეს კავკასიური სახელმწიფოების კონფედერაციისა, … რომლებმაც შესაძლებელია გერმანიას სთხოვონ მათი კულტურული და ეროვნული არსებობის დაცვა». რასაკვირველია, გერმანია ასეთ პასუხისმგებლობას არ გაექცეოდა. როზენბერგის წარდგინებით, 1941 წლის 16 ივლისს, ჰიტლერმა კავკასიის მომავალ რაიხსკომისრად როზენბერგივით ბალტიელი გერმანელი, არნო შიკედანცი დანიშნა. (ცოტა არ იყოს, უცნაურია, რომ წითელი კომისრების განადგურებისკენ მოწოდებების მიუხედავად, გერმანელები იგივე სიტყვას ხმარობდნენ. ეს ოკუპირებული ტერიტორიების მოსახლეობის უნდობლობასაც იწვევდა). ეს პრიმიტიული რასისტი, საშუალო დონის ჟურნალისტი და უნიათო მოხელე შიკედანცი ნიკურაძის გავლენის ქვეშ იყო და ომის დროს სხვა არაფერი გაუკეთებია საკუთარი საგუბერნატორ-საკომისრო სასახლის გეგმების შედგენის გარდა, რომელიც, რასაკვირველია, კავკასიის დედაქალაქ თბილისში უნდა წამოეჭიმათ. შიკედანცს, ომის დროს, ფეხი არ დაუდგამს კავკასიაში2. სამწუხაროდ, ამ სასახლის გეგმა არ მოგვეპოვება.

როზენბერგს იმდენად სჯეროდა ალექსანდრე ნიკურაძის, რომ 1944 წელს (!) დაავალა, მთელი შტაბით პარიზში გადასულიყო ფრანგ მოაზროვნე საზოგადოებაში როზენბერგის ევროპული იდეების საქადაგებლად. ამ დროისთვის გერმანელები ხედავდნენ, რომ პრობლემები იქმნებოდა და ომი მათთვის ცუდად დამთავრდებოდა. თუმცა, ჯერ კიდევ ცოტა ადამიანი მოელოდა გერმანიის ასეთ სასტიკ დამარცხებას.

აღმოსავლეთის სამინისტროს (ასე ერქვა შემოკლებით როზენბერგის სამინისტროს) პროქართული განწყობა ძალიან აღელვებდათ სხვა კავკასიელ ემიგრანტებს, რომელთა შორის ისედაც დიდი აზრთა შეხლა-შემოხლა იყო კავკასიის მომავლის თაობაზე. ზოგი ფედერაციის, ზოგიც კონფედერაციის, სხვები კი დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ჩამოყალიბების ან კიდევ პროთურქული ორიენტაციის მომხრენი იყვნენ. მათ აზრს ისედაც არავინ უგდებდა ყურს გერმანულ უწყებებში. განსხვავებით პირველი მსოფლიო ომის პერიოდისგან, ემიგრანტულ გაერთიანებებს ნაცისტები თავიდანვე უნდობლობით ეკიდებოდნენ, გერმანია-საბჭოთა კავშირის პაქტის დროს მათი მოქმედება უაღრესად შეიზღუდა, ომის დაწყების შემდეგ კი, ფაქტობრივად, აიკრძალა. ამის მიზეზი ის იყო, რომ ჰიტლერს არ სურდა ემიგრანტებთან თანამშრომლობა და გამარჯვების სხვასთან განაწილება. ნაცისტებს არ სიამოვნებდათ ულტრამემარჯვენე ემიგრანტთა მიერ ნაცისტური სიმბოლიკის გამოყენება და კრძალავდნენ ამას, ისევე როგორც უნიფორმების და ორდენების ქუჩაში ტარებას ან ემიგრანტთა შორის ნაცისტურ მიმართვებს (მაგ. : Parteigenosse-ამხანაგო), ხოლო გერმანიის მოქალაქეებს ემიგრანტული ორგანიზაციების წევრობა ეკრძალებოდათ.

მაგრამ, 1941 წელსვე, ტყვეთა ბანაკებში პროპაგანდა დაიწყო მათი გადმობირებისათვის. ქართველი ემიგრანტები 1941 წლიდან აფრთხილებდნენ გერმანელებს, რომ ყურადღებით მოპყრობოდნენ ტყვეებს. მიუხედავად ამისა, ტყვეებს იმდენად ცუდ პირობებში ამყოფებდნენ (ბანაკებში მასობრივად იხოცებოდნენ ტყვეები, გერმანიის მხარე არ აღმოჩნდა სათანადოდ მომზადებული), რომ მათი გადმობირება შემდგომში გაძნელდა.

როზენბერგის მიხედვით, კავკასიური ფედერაცია თანასწორი პარტნიორი უნდა ყოფილიყო “შავიზღვისპირეთის სახელმწიფოთა გვირგვინში», რასაკვირველია, გერმანიის ხელმძღვანელობით. კავკასია, უკრაინა, რუმინეთი და კაზაკთა ტერიტორია ევროპის “გაგრძელება» გახდებოდა, როგორც თავის დროზე გოთების სახელმწიფო იყო. (ნაცისტი ფიურერების ევროპული რიტორიკა, თუ რასისტულ გადახვევებს ამოვიღებთ, დიდად წააგავს დღევანდელი ევროპელი ლიდერების პროევროპულ სიტყვებს). მაგრამ, როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ნათელი მომავალი, პირველი ეტაპი მაინც მკაცრი გერმანული კონტროლი უნდა ყოფილიყო და რაიხსკომისარიატის სტატუსი კავკასიისთვის, ისე როგორც უკრაინისთვის, მოსკოვეთისთვის და ოსტლანდისთვის (ბალტიის ქვეყნები ბელორუსიითურთ) დიდად სახარბიელო არ იყო. ომის პირობებში, აღმოსავლეთის სამინისტროს გეგმებით დიდად თავს არავინ იწუხებდა.

გერმანულ წრეებში მეორე გავლენიანი ქართველი მიხეილ ახმეტელი იყო, რომელიც, ძმები ნიკურაძეებისა და მრავალი სხვა ქართველის მსგავსად, 1920 წელს დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობის სტიპენდიით უცხოეთში წავიდა სასწავლებლად. იგი საქართველოს პირველი რესპუბლიკის დროს გერმანიაში საქართველოს წარმომადგენლის, გასაბჭოების შემდეგ ქართული ემიგრაციის ხელმძღვანელის, შემდეგში კი კავკასიის სამეკავშირეო კომიტეტის, გნებავთ შტაბის (გერმანულად: Verbindungsstab) – ანუ მთელი კავკასიური ემიგრაციის წარმომადგენლობის თავმჯდომარე _ ვლადიმერ ახმეტელის ძმისშვილი იყო. ის საბჭოთა ეკონომიკის (პირველ რიგში სოფლის მეურნეობის) სპეციალისტი გახდა და შემდგომი ბრესლაუს (პოლონურად: ვროცლავი) სახელგანთქმულ აღმოსავლეთ ევროპის ინსტიტუტში მუშაობდა. ეს ინსტიტუტი იმ დრისოთვის აღმოსავლეთ ევროპის კვლევის საუკეთესო ინსტიტუტი იყო. როგორც ჩანს, ადრიდანვე კარგი ურთიერთობა ჰქონდა სხვადასხვა დონის ნაცისტ მოხელეებთან, რომლებიც მას საბჭოეთის საუკეთესო ექსპერტად მიიჩნევდნენ. ქართველ ემიგრანტს ჰიმლერთანაც ჰქონდა ურთიერთობა, მაგრამ მისი საკონტაქტო პირი მაინც ჰაიდრიხი იყო. ჰაიდრიხი ნამდვილი ინტელექტუალი იყო, რაც ხელს არ უშლიდა ბოროტმოქმედებაში. მას ჰიმლერის ტვინსაც უწოდებდნენ. ანეგდოტიც არსებობდა ოთხი H-ს შესახებ _ Himmlers Hirn heisst Heydrich – ჰიმლერის ტვინს ჰაიდრიხ ჰქვია. 1937 წლის დასაწყისში, სს-ის მაღალჩინოსნებისა და ახმეტელის შეთანხმებისამებრ, სს-ის და გესტაპოს მოხელეებმა გერმანიის ყველაზე დიდი რუსეთ-საბჭოთა კავშირთან დაკავშირებული ბრესლაუს აღმოსავლეთ ევროპის ბიბლიოთეკა პირწმინდად გაწმინდეს (გაქურდეს) და მისი 33 ათასზე მეტი ტომი ბერლინში გადმოიტანეს, სადაც საბჭოთა კავშირის კვლევის ინსტიტუტი – შენიღბვის მიზნით “არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის‘ სახელქვეშ შექმნეს. ამ ინსტიტუტის შეფი მიხეილ ახმეტელი გახდა. ახმეტელს გერმანელი ცოლი ყავდა, გერმანიის მოქალაქე და 1937 წლიდან ნაცისტური პარტიის წევრი იყო, გერმანელობდა და ქართველებთან კონტაქტს ერიდებოდა. ამბობენ, რომ სს-ში მხოლოდ იმიტომ არ შევიდა, რომ შემოთავაზებული ჩინი იუკადრისა. ის არ უყვარდათ ქართველებს და სძულდათ გერმანელ მეცნიერებს, რომლებიც მას დილეტანტიზმში, კოლეგათა დასმენებში და მაქინაციებში ადანაშაულებდნენ.

საგარეო საქმეთა სამინისტრო და ემიგრანტები

საგარეო საქმეთა სამინისტრო ომის დასაწყისში ცდილობდა აღმოსავლეთის მიმართულებით გავლენა მოეხდინა. ეკონომიკისთვის პასუხისმგებელი გიორინგის მთავარი მიზანი კი იყო ოკუპირებული ტერიტორიების ეკონომიკური ექსპლუატაცია, რომელიც მისი ხელმძღვანელბით ტარდებოდა. როდესაც კავკასიას მიუახლოვდნენ, გერმანელები მიხვდნენ, რომ უკვე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არასწორ პოლიტიკას აწარმოებდნენ. მაგალითად, უკრაინელები გერმანელებს თავიდან როგორც გამანთავისუფლებლებს შეხვდნენ, მოგვიანებით კი, რასისტული პოლიტიკის გამო, ჩამოშორდნენ მათ.

საგარეო საქმეთა სამინისტროში ქართველებს გულშემატკივრობდა საბჭოთა კავშირის საუკეთესო მცოდნე, გრაფი ვერნერ ფონ დერ შულენბურგი. ის პირველ მსოფლიო ომამდე თბილისში გერმანიის კონსული იყო, ომის დროს ქართველ ემიგრანტებთან თანამშრომლობდა და საქართველოს დამოუკიდებ ლობის პერიოდში გერმანიის დიპლომატიური სამსახურის წარმომადგენელი იყო საქართველოში. შულენბურგი იყო გერმანიის ბოლო ელჩი მოსკოვში, იგი რუსეთთან გერმანიის ომის წინააღმდეგი იყო და სტალინის გაფრთხილებასაც კი ცდილობდა. შულენბურგი, 1944 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობის გამო, ღალატის ბრალდებით, სიკვდილით დასაჯეს.

შულენბურგი კარგად ხედავდა ომის პირობებში საბჭოთა კავშირის ქვეყნების ემიგრანტებთან ურთიერთობის აუცილებლობას. მისი ინიციატივით, ბორმანის, როზენბერგისა და სხვათა წინააღმდეგობის მიუხედავად, 1941 წელს, აპრილ-მაისში, ბერლინის სასტუმრო “ადლონში» ემიგრანტთა სხვადასხვა ჯგუფების კონფერენცია მოეწყო. მას შემდეგ, რაც როზენბერგის (და მის ზურგს უკან ნიკურაძის) ჩარევის შედეგად, ჰიტლერმა თავყრილობა აკრძალა, შულენბურგის

მოწინააღმდეგეებმა ამ ღონისძიებას დაცინვით “ადლონიადა» უწოდეს. ჰიტლერმა საგარეო საქმეთა სამინისტროს აღმოსავლეთის საკითხებში ჩარევაც აუკრძალა, სამაგიეროდ, ემიგრანტებთან კონტაქტი შედგა და გერმანული უწყებები მათ ადვილად ვეღარ მოიშორებდნენ თავიდან. ემიგრანტები აღმოსავლეთის სამინისტროს გადააბარეს, სადაც მათ ძირითადად ორ მათდამი განსაკუთრებულად კარგად განწყობილ მოხელესთან ჰქონდათ ურთიერთობა – დოქტორ ოტო ბროიტიგამთან (ყოფილი კონსული) და ორიენტალისტიკის პროფესორ გერჰარდ ფონ მენდესთან.

ადლონის კონფერენციაზე რომიდან ჩამოვიდა ირაკლი ბაგრატიონი, რომელიც შულენბურგის ფავორიტი იყო ჯერ კიდევ დასაარსებელი ქართული კომიტეტის თავჯდომარეობაზე. როზენბერგი მას “დეგენერირებულ არისტოკრატს» ეძახდა და შულენბურგს მის საქმეებში ჩარევაში ადანაშაულებდა. როგორც უკვე ვთქვით, ეს შეკრება, ფაქტობრივად, ჩაშალეს.

“პოლიტიკური ომის საწარმოებლად» გერმანია კარგად მომზადებული არ იყო, მაგრამ გარკვეული უწყებები, რასაკვირველია, ამაზეც მუშაობდნენ.

როგორც მოგახსენეთ, გერმანელები მიხვდნენ, რომ კავკასიაში არ გამოადგებოდათ ისეთი პოლიტიკა, როგორსაც სლავებით დასახლებულ ტერიტორიაზე ატარებდნენ. 1941 წლამდე ვერმახტი არაოფიციალურად ცდილობდა ემიგრანტების გადმობირებას, 1941 წლიდან კი ოფიციალურად დაუშვა მათი და საბჭოთა ტყვეებისგან შემდგარი ლეგიონების შექმნა. 1942 წელს შეიქმნა ჩრდილოეთ კავკასიის ლეგიონი, ჩამოყალიბდა ქართული, სომხური და აზერბაიჯანული ლეგიონები, ასევე, შერეული ლეგიონიც, მაგალითად, “ბერგმანი». მასში გაერთიანებული იყვნენ სხვა კავკასიელებიც, ნახევარი გერმანელი და ნახევარი ქართველი მეომრებისგან შედგებოდა.

“ბერგმანში» მოღვაწეობდა ცნობილი გერმანელი პროფესორი ობერლენდერი, რომელიც მანამდე პრაღაში მუშაობდა. მან ჩამოაყალიბა “ბერგმანი», რომლის შეფიც თავად იყო. იმ პერიოდისთვის, როდესაც გერმანელებმა საქართველომდე მოაღწიეს, თეოდორ ობერლენდერმა რამდენიმე მოხსენება გაუგზავნა ჰიტლერს, რისთვისაც ის ყოვლეგვარ საქმიანობას ჩამოაშორეს. ობერლენდერს ყოველთვის კარგი ურთიერთობა ჰქონდა კავკასიელებთან, მათ იცავდა, მეგობრობდა გივი გაბლიანთან და სხვა ემიგრანტებთან. თავის მოხსენებებში ის აღნიშნავდა, რომ კავკასიის მიმართ პოლიტიკა შესაცვლელი იყო და კავკასიელები მოკავშირეებად უნდა ჩაეთვალათ. მართლაც, ომის დროს, ჩრდილოეთ კავკასიაში ავტონომიური ხელისუფლებები ჩამოყალიბდა და კოლმეურნეობები გაუქმდა. ამ ავტონომიებში ჩერქეზებს, ყაბარდოელებს და სხვა უმცირესობებს სიტყვის უფლება ჰქონდათ. გერმანელებს კარგი დამოკიდებულება ჰქონდათ ყალმუხებთან, იმდენად, რომ ყალმუხების უზარმაზარ სტეპს მხოლოდ 500 გერმანელი აკონტროლებდა. ასე რომ, საბჭოთა კავშირის მიერ გამოგონილი პარტიზანული მოძრაობა სინამდვილეში არც ყოფილა კავკასიაში.

გერმანელები თავიდანვე საკმაოდ ადვილად მივიდნენ კავკასიის უღელტეხილებამდე (თუ არ ჩავთვლით ნოვოროსიისკის და … ბრძოლებს). 1942 წლის ზამთარში, როდესაც სტალინგრადთან ბრძოლაში გერმანელები საბჭოთა ჯარმა გაანადგურა, ფაქტობრივად, კავკასიის ფრონტის მოწყვეტის საშიშროება შეიქმნა. გენერალმა კლაისმა, ოპერაციის მეთაურმა (რატომღაც, ამ ოპერაციას BLAU ანუ ლურჯი ერქვა) განაცხადა, რომ ბრძოლას აზრი არ ჰქონდა, რადგან “მათ უკან ზურგი არ იყო, წინ კი მტერი».

საინტერესოა, რომ მნიშვნელოვანი გერმანელი მწერალი ერნსტ იუნგერი 1942 წლის 12 დეკემბერს კავკასიის მთებში, დღიურში ჩაიწერს, რომელსაც შემდეგში “კავკასიურ ჩანაწერების» სახელით გამოსცემს:

“მშობლიური იყო; ისეთი გრძნობა მქონდა, რომ ასეთ მუხიან ფერდობზე წინათაც ხშირად ვყოფილვარ. კავკასია არა მარტო ძველი განძთსაცავია ხალხების, ენების, რასებისა; მასში, როგორც კიდობანში ასევე ჩასვენებულია ცხოველები, მცენარეები, ლანდშაფტის ხატები ევროპისა და აზიის შორეული მხარეებიდან».

პროპაგანდა

გოებელსის სახალხო განათლებისა და პროპაგანდის სამინისტრომ 1941 წლის აპრილში აღმოსავლეთში ომის მზადებასთან დაკავშირებით აღმოსავლეთის განყოფილების, შემდეგში კი აღმოსავლეთის სივრცის გენერალური რეფერატის შეფის, ცნობილი პროპაგანდისტის, ებერჰარდ ტაუბერტის თაოსნობით შექმნა ახალი სამმართველო კოდური სახელწოდებით “ვინეტა». “ვინეტა» ამზადებდა პროკლამაციებს, პლაკატებს, ფილმებს, ფირფიტებსა და რადიოგადაცემებს აღმოსავლეთში პროპაგანდის მიზნით. ომის წინ, ინფორმაციის გამჟღავნების შიშით, ტაუბერტს თავისი თანამშრომლები ფაქტობრივად დამწყვდეული ჰყავდა. ეს ორგანიზაცია მთელი ომის განმავლობაშიც სასტიკად გასაიდუმლოებული დარჩა.

ომის წინა კვირაში, 10_12 რუსი, უკრაინელი, კავკასიელი, შუააზიელი და საბჭოთა კავშირის სხვა ხალხთა წარმომადგენელი ინტენსიურად იწერდა ფირფიტებზე ტექსტს საბჭოთა ჯარისკაცებისადმი იარაღის დაყრისა და ტყვედ ჩაბარების მოწოდებით. პროპაგანდის სამინისტრო სამხედრო ძალებთან თანამშრომლობდა, ვერმახტ-პროპაგანდას განყოფილებასთან. სამხედრო თვითმფრინავები საბჭოთა ტერიტორიაზე ყრიდნენ პროკლამაციებს და ბროშიურებს, 1943 წლიდან კი მტრის ზურგში პროკლამაციების გასავრცელებლად სპეციალურ რაკეტასაც იყენებდნენ. ომის პირველ დღეებში 8 მილიონი პროკლამაცია ჩამოიყარა საბჭოთა ადამიანების თავზე. პროპაგანდაში აღმოსავლეთის სამინისტრო და, ზოგჯერ, საგარეო საქმეთა სამინისტროც მონაწილეობდა. ზოგიერთ პროკლამაციებზე გამოსახული იყო ტყვეობაში მყოფი სტალინისა და მოლოტოვის შვილებიც.

სიტყვა ძალიან გამიგრძელდა, ამიტომ პროპაგანდაზე საუბარს აქ შევწყვეტ და მოხსენების ბოლო ნაწილზე გადავალ.

ქართული სამეკავშირეო შტაბი, რომელიც 1942 წელს შეიქმნა, მთელი ომის განმავლობაში ცდილობდა, აღიარებული ყოფილიყო გერმანიაში საქართველოს წარმომადგენლობად, ემიგრანტულ, განმათავისუფლებელ მთავრობად (როგორც I მსოფლიო ომის დროს). 1945 წლის მარტში, როდესაც გერმანიის დამარცხება ყველასთვის ცხადი გახდა, გერმანიამ აუსრულა სურვილი ქართველებს. ეს ფაქტობრივად, დაცინვა და განაჩენის გამოტანის ტოლფასი იყო. ქართველებთან ერთად, გერმანელებთან მსახურობდნენ ვოლგისპირელი თათრები, თურქისტანელები და ვლასოვის უზარმაზარი არმია. გერმანელებს სურდათ, რომ ვლასოვის არმიაში შესულიყო ყოველი ზემოხსენებული კავკასიური დაჯგუფება, მაგრამ კავკასიელებმა უარი თქვეს ამ წინადადებაზე. ამ შტაბების საერთო სპიკერი იყო მიხეილ კედია. მას, ისევე როგორც გივი გაბლიანს, ყველა გერმანულენოვან წრებში დიდ პატივს სცემდნენ.

გერმანელების მხარეს იყო გადაბირებული ძალიან ბევრი უბრალო ადამიანი _ სამხედრო ტყვეები, რომლებსაც სჯეროდათ, რომ გერმანელებთან მოკავშირეობით საქართველო დამოუკიდებლობას დაიბრუნებდა, ან უბრალოდ, ტყვეთა ბანაკიდან გაღწევა უნდოდათ. ქართველების გადაბირებაში ქართველი ემიგრანტებიც მონაწილეობდნენ. ბევრი მათგანის ბედი ბოლომდე დღესაც არ არის გარკვეული და ეს თემა კიდევ ბევრ მუშაობას მოითხოვს. რაც შეეხება გამოქვეყნებულ პუბლიკაციებს, გამოდიოდა გაზეთი “საქართველო» და მისი დამატება ჟურნალი “საქართველო»; იბეჭდებოდა მათი კონკურენტი ჟურნალი, უფრო მაღალი ხარისხისა და შინაარსის გამოცემა “ქართველი ერი»; გამოდიოდა სხვადასხვა წიგნები ქართველი ლეგიონერებისათვის, მაგალითად, “ჩვენი სიმღერები», რომელშიც ძალიან მდარე გემოვნების ლექსები დაიბეჭდა. ლეგიონერებისთვის გამოსცეს შოთა რუსთაველიც. გერმანელები მიიჩნევდნენ, რომ ოკუპირებული ტერიტორიების ენებს შორის ქართული ენა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი იყო. გერმანელი ჯარისკაცებისთვის გამოვიდა ილუსტრირებული “გერმანულ-რუსულ-უკრაინულ-ქართული ლექსიკონი». ეს მიგვითითებს, თუ რამდენად მნიშვნელოვანი იყო გერმანელე ბისთვის ქართული ენა რუსულისა და უკრაინულის შემდეგ.

საბჭოთა კავშირის მხარეზე დაახლოებით 700 ათასი ქართველი იბრძოდა, გერმანელების მხარეს კი შეუდარებლად ნაკლები, 32 ათასამდე და, მათ შორის, 500 ემიგრანტი.

ძალიან ბევრმა ქართველმა იცოდა, რომ ჰიტლერი მაშინვე დამოუკიდებელს არ გახდიდა საქართველოს _ მათ სჯეროდათ, რომ ჰიტლერი მუდმივად არ იქნებოდა გერმანიის ლიდერი. მათთვის მთავარი იყო, რუსეთი და ბოლშევიზმი დაემარცხებინათ. ფიქრობდნენ, რომ საქართველო გერმანიის პროტექტორა ტის ქვეშ მყოფი საქართველო უფრო ადვილად გახდებოდა დამოუკიდებელი. რამდენად რეალური იყო მათი ჩანაფიქრი, ეს ჯერ კიდევ კამათის საგანია, მაგრამ მათი დიდი უმრავლესობა ისეთივე თავდადებითა და რწმენით იბრძოდა, როგორც მეორე მხარეს მდგომი ქართველობა. ორივე მოწინააღმდეგე ბანაკში მებრძოლები ერთნაირი პატივისა და გახსენების ღირსნი არიან.

23 ივნისი, 2006 წელი

წყარო: http://www.nplg.gov.ge

შალვა ამირეჯიბი

შალვა გიორგის ძე ამირეჯიბი (დ. 1887, სოფ. ხურვალეთი, გორის მაზრა ― გ. ივლისი, 1943, პარიზი, დაკრძალულია იქვე, სენტ-უანის სასაფლაოზე), ქართველი პოეტი, პოლიტიკური მოღვაწე, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მთავარი კომიტეტის წევრი, საქართველოს დამოუკიდებლობის დროს, 1918-1921 წლებში, ეროვნული საბჭოს და დამფუძნებელი კრების წევრი.

დაამთავრა თბილისის სათავადაზნაურო ქართული გიმნაზია. პირველი ლექსებიც სწავლის დროს დაწერა. მოწაფეობაშივე გაიტაცა რევოლუციურმა მოძრაობა, მონაწილეობდა 1905 გამოსვლებში ქუთაისში მიხაკო წერეთელთან ერთად. 1906 წელს უმაღლესი განათლების მისაღებად ევროპაში გაემგზავრა, ვენის უნივერსიტეტში ისმენდა ლექციებს. 1909 წელს ამირეჯიბი სამშობლოში დაბრუნდა და გამოსცა ალმანახი “ჩვენი ერი”, მალე დააპატიმრეს.

ლიტერატურული მოღვაწეობა 1910-იან წლებში დაიწყო, იყო ეროვნულ-დემოკრატიული მიმართულების ჟურნალ “კლდის” თანამშრომელი, რომელშიც ნაწარმოებებს ბეჭდავდა “ფარსმან-ფარუხის” ფსევდონიმით. 1915 წლიდან გახდა ეროვნულ-დემოკრატიული მიმართულების გაზეთების “სამშობლოსა” და “საქართველოს” მუდმივი ავტორი. სავარაუდოა, რომ მისი ფსევდონიმები იყო აგრეთვე “ჩორჩანელი”, “შ.ა.” და “ა.-ი”. ამ პერიოდში გამოაქვეყნა მისი ნაწარმოებები: “დიმიტრი ყიფიანის პოლიტიკური კრედი” (“კლდე”, 1912 № 14 ), “შოთა რუსთაველი” (“კლდე”, 1913 № 16), “ვაჟა-ფშაველას გარდაცვალების გამო” (“საქართველოს”, 1915, № 60), “ვალერიან გუნია” (“საქართველო”, 1917, № 92), “ქართველი მენშევიკები” (“საქართველო”, 1918, № 8), “ამიერ-კავკასიის სეიმი” (“საქართველო”, 1918 № 11), “დამოუკიდებლობა” (“საქართველო, 1918, № 232″), “თბილისის უნივერსიტეტი” (“საქართველო”, 1921, № 18) და სხვა.

1916 წელს ამირეჯიბი გაიწვიეს I მსოფლიო ომში. 1917 წელს თებერვლის რევოლუციის შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში და გახდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთი თვალსაჩინო მოღვაწე. ს. კედიასა და რ. გაბაშვილთან ერთად იგი წარმოადგენდა ეროვნულ-დემოკრატიული ფრაქციას დამოუკიდებელი საქართველოს პარლამენტში. 1919 წელს ამირეჯიბმა ცოლად შეირთო მსახიობი ვერიკო ანჯაფარიძე, რომელიც დიდხანს იყო მისი გატაცებისა და პოეტური შთაგონების საგანი, უძღვნა მრავალი ლექსი, ზოგიერთი მათგანი შევიდა 1920 წელს გამოსული ლირიკული ლექსების პატარა კრებულში “მინანქრები”. ამირეჯიბს ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ქართველ სიმბოლისტ მწერლებთა. მეგობრობდა “ცისფერყანწელებთან” — გიორგი ლეონიძესთან, პაოლო იაშვილთან, ტიციან ტაბიძესთან და სხვებთან. მისი ორი ლექსი “მასკარადი” და “ლეკური” შვიდა “ახალი პოეზიის ანთოლოგიაში” (ქუთაისი, 1919). 1922-1924 წლებში ამირეჯიბმა შექმნა მიძღვნები და ეპიგრამები ს. ყანჩელის, შ, დადიანის, პ. ქავთარაძის, გრიგოლ რობაქიძის, გ. ლეონიძის, შ. შარაძის, ი. გრიშაშვილის, კ. ანდრონიკაშვილისა და სხვების მიმართ. ამავე პერიოდს ეკუთვნის არაერთი შესანიშნავი ლირიკული ლექსი: “შემოდგომა”, “ქუთათური სერენადა”, “ანტიანაკრეონტი”, “მშვიდობით, მწვანე კიკეთო”, “ქანდაკი”, “რევოლუცია”, “მუზას” და სხვა. 1922 წელს ვ. აბაშიძის სასცენო მოღვაწეობის 50 წლისთავთან დაკავშირებით გამოსცა პატარა წიგნი — “ვასილ აბაშიძე”.

შალვა ამირეჯიბი გვერდში ამოუდგა ქაქუცა ჩოლოყაშვილს და მისი ერთ-ერთი უახლოესი თანამზრახველი გახდა ახალი რეჟიმის წინააღმდეგ. ბრძოლაში. წარუმატებელი 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების შემდეგ, 1925 წელს, იგი უცხოეთში გაიხიზნა. ცხოვრობდა უმეტესწილად საფრანგეთსა და გერმანიაში.

ემიგრაციაში შალვა ამირეჯიბი თავის ლექსებს, პროზაულ ნაწარმოებებსა და პუბლიკაციურ წერილებს აქვეყნებდა ქართულ ემიგრანტულ პრესაში — “სამშობლო”, “დამოუკიდებელი საქართველო”, “ბედი ქართლისა”, “კავკასიონი”. 1940 წელს ბერლინში დააარსა საკუთარი ჟურნალი “ახალი დროება”. ამირეჯიბის ემიგრანტული პერიოდის ლექსებიდან აღსანიშნავია “მამულს”, “კოტე აბხაზის სიკვდილზე”, “კოტე ანდრონიკაშვილს”, “ელენე აბხაზს”, “რუბაიები”, “სოფელი”, “შლვა შატაშიძეს”, “ვერა ფაღავას” და სხვა. მისი მოგონება “ქაქუცა ხევ-გრძელზედ” გვიხატავს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის თავდადებული ბრძოლის ერთ-ერთ ეპიზოდს.

აი, როგორ აფასებდნენ შალვა ამირეჯიბის პოეზიას მისი თანამედროვენი:

იგი ნამდვილი არისტოკრატია, რომელსაც მოსწყინდა ფუფუნება, მოსწყინდა მდიდარი სანახაობანი, მოსწყინდა თავაღებული ცხოვრება, დაიღალა გათლილი სილამაზით და პრიმიტიულ ლექსებში, პრიმიტიულ ფორმებში პოვებს უდიდეს ესთეტიურ აღტყინებას….

,იფურცლება თქვენ წინ ეს წიგნი და არ გჯერათ, რომ ეს ლექსები დაწერილია მეოცე საუკუნეში და არა ძველ პერგამენტზე.

როგორ ცხოვრობს ეს კაცი, ვისთან დადის და რაზე ლაპარაკობს ეს დაგვიანებული სასახლის მგოსანი?… გაუგებარია და საკვირველი. საკვირველია, რომ არის ასეთი კაცი ჩვენს შორის თავის ნაზი განცდებით და დადის ჩვენს შორის.

ის უნდა განიცდიდეს საშინელ სიმარტოვეს და გეშინიათ, რომ არ გამოგაცალონ ხელიდან, რადგან ისე კარგია მის ცხოვრებასთან ზიარება და ცოტა ხნით მაინც მის მაჯისცემასთან საკუთარის შეერთება.

მისი ლექსები არ არის გათლილი პარნასული ბეჯითობით, ხშირად კოჭლობენ, იგი არ სჩარხავს მათ; მაგრამ აი სწორედ ამ თითქოს არისტოკრატიულ დაზარებით არის მისი ლექსები სურნელოვანი, როგორც ძველ, დავიწყებულ წიგნში ნადები ყვავილი.

ასე წერდა დემნა შენგელაია 1922 წელს ჟ ,,ლომისში”.

შალვა ამირეჯიბის ლექსები

. ამირეჯიბის ასულს

მთვარე სარკმელს გადმოხრილა,
სიო არხევს ჟალუიზებს,
შენსა ბაღში ნინო გრილა
და ეძლევა ილუზიებს!

შენ ერთობი დღეცის მარი
იცვავ ბატისტს, კისეიას,
სხვადასხვა ხარ ვით სიზმარი,
შესტრფი უცხო იდეიას!

მაგრამ ეხლა გაცრეცილი
სდგეხარ სარკმელს და სდუმს ენა,
გულმა გითხრა ერთი ცილი;
ვითომც გიყვარს ვიღაც შენა!

ჭორი უთქამს! მხოლოდ გრილა
სიო არხევს ჟალუიზებს,
მთვარე სარკმელს გადმოხრილა
და ეძლევი ილუზიებს!

# # #

გესმის ხმა დაირისა,
და შენც ისე ისწრაფვი,
ვით სიმებზე თარისა
საიდუმლო მიზრაფი.

გადმომსხდარან ტაშები
კაბებზე და ჩოხებზე
და ვით მალი რაშები
დაგაფრენენ ნოხებზე.

და შენ ცეკვავ, ცეკვავ შენ,
ვეღარ გდევენ თვალები,
ცეკვავ ლუწუ, ცეკვავ კენტ,
მე ვთვლი და ვიღალები!

ვ.ა

თქვენ სიყვარულზე მითხარით “არა”
და მომიხურეთ გულის კარები,
მაგრამ მე მაინც ტკბილ არმაღანად
მოგართვით ლურჯი მინანქარები.

ერთის ქალისა იყვნენ ისინი,
ძვირფას ქათიბზე მათ ატარებდა,
მას ბევრი ჰქონდა ზურმუხტ-ლალები,
მაგრამ მინანქრებს არ ადარებდა.

როდესაც იყო ჩვიდმეტი წლისა
ის შეუყვარდა ჭაბუკსა ერთსა
დამ ის ლოდინში თავის მხევალთან
ის თამაშობდა ლუწუსა და კენტსა.

ესე ამბავი ძველის ძველია,
მაშინ სხვაგვარი ქროდნენ ქარები,
ქარი არხევდა ალბათ ქათბსა
და ჟღარუნობდნენ მინანქარები!

ვ.ფ.
თქვენ ჯერ იყავით მაშინ პატარა,
მე კი ნაკაზმი წელთა შავი ყდით,
მერე მე ბედმა სხვა გზით მატარა
და მერე სულაც გადამავიწყდით.

ჩვენ ისე შევხვდით უცხო არეზედ,
თქვენ უკვე დიდი, მე სხვა ჰაოთი,
თქვენ მოწყენილი მშობელ მხარეზედ
მე კი იქიდგან ახლად ნაოტი.

მე უსწორ ბრძოლის სისხლიან ველზედ
ერთად დამსცვივდა ვით ქარს ძახველი,
პოეტის ქნარი მიბმული ყელზედ
და მეომარის ბასრი მახვილი.

თქვენ კი იმედი გამკობთ აღმგზნობი
და მხიბლავს თქვენი ხვედრი სვიანი,
სახელიც ჩემთვის ასე ნაცნობი,
ასაკიც, ჩემთვის ასე გვიანი!

მანანა ორბელიანი

შენს ძვირფას სახეს აღარ უნდა განმეორება,
ვერავინ შესცვლის შენს სურათზე ფერებსა მკრთალებს
და მარადობის მიუღია მას ამბორება
ვით სიჯისმონდო მალატესტას ნაკვეთ მედალებს.
თითნი გაყრილნი თვალ-ლალებში ისვრიან ალებს,
კამათელისა მათ უყვარდათ ნაზი გორება,
ცისფერ ატლასის ნაოჭებში მე რომ მაწვალებს,
იმ დროებისა იშმუშნება ისევ ზმორება.

შენში კვნესიან ხმაწასული მუხამბაზები,
ეგ არშიები გულს მესობა ყაისნაღებად
და მიმაჩნია ჩემი თავი ათასნაქებად,
რომ შენსა დღეებს მე აქედან ვეჯამბაზები!

ჯერ არ ენახეთ, ო, მანანა, ქართლისა ქალებს,
როს შენს წინაშე ისველებდა ვერიკო თვალებს.

ჰაზალი” (ეძღვნება . ანჯაფარიძეს)

შენ ვარდი ხარ ახლად შლილი,
გაზაფხულზე რა უნდა ვქნა,
შენთან ახლოს ყოფნა მინდა,
მანძილიდან რა უნდა ვქნა,
საიდუმლო ვერსად გითხარ,
მარტო ჩემთვის რა უნდა ვქნა.
შენთვის ბევრი სიტყვები მაქვს,
ნეტავ, მეტი რა უნდა ვქნა,
მზე არა მწვავს, გავიშალო,
მთვარის შუქზე რა უნდა ვქნა,
გული შეხვეული დამაქვს,
გაზაფხულზე რა უნდა ვქნა?!.

ანტისაბჭოთა აჯანყებები

აჯანყების პირველი ტალღა სვანეთი, რაჭა-ლეჩხუმი, ქართლი, ფშავ-ხევსურეთი

1921 წლის თებერვალში ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს დამოუკიდებელ საბჭოთა რესპუბლიკად საქართველოს გამოცხადებას, რაც ფაქტობრივად ქვეყნის ოკუპაციასა და ანექსიას ნიშნავდა, ქართველი ერი არ შეჰგუებია. თავს დამტყდარი ტრაგედიიდან ხალხი მალე გამოერკვა, გააცნობიერა სამშობლოს სავალალო მდგომარეობა და დაიწყო პერმანენტული სახალხო გამოსვლები და გაფიცვები ბოლშევიკური ხელისუფლებისა და რუსული არმიის წინააღმდეგ.

რუსეთის ბატონობის წინააღმდეგ მიმართულ ასეთ დაპირისპირებებს ბოლშევიკებმა განუკითხავი და შეუბრალებელი სისხლიანი ანგარიშსწორებით უპასუხეს, რასაც ახორციელებდა კომუნისტური პარტიის (ბოლშევიკების) ცენტრალური კომიტეტის ბიურო სერგო ორჯონიკიძის თავმჯდომარეობით.

ქვეყანაში გამეფდა ფართომასშტაბიანი რეპრესიები: მასობრივად აპატიმრებდნენ პოლიტიკურ და საზოგადო მოღვაწეებს, დამფუძნებელი კრების და მუშათა და გლეხთა პარტიების წევრებს, ყველას, ვინც არ თანაუგრძნობდა კომუნისტურ (ბოლშევიკურ) პარტიასა და საოკუპაციო ხელისუფლებას. აპატიმრებდნენ და ზოგს ციხეში ამწყვდნენ, ზოგს შორეულ აღმოსავლეთში ასახლებდნენ, ზოგს სიკვდილს უსჯიდნენ. სასჯელის ფორმა და ზომა სხვადასხვა იყო, მაგრამ სიმკაცრით გამორჩეული.

საქართველოში დამსჯელ ძალად გამოიყენებოდა რუსეთის მე-11 წითელი არმია, რომელსაც 1921 წლის მაისში მხოლოდ სახელი გამოუცვალეს და განსაკურებული დანიშნულების რაზმი (“ჩონი”) უწოდეს, ხოლო 7 ოქტომბერს მიიღეს დადგენილება განსაკურებული დანიშნულების რაზმის სპეცნაწილების შექმნის შესახებ. მანამადე კი, 4 აპრილს საქართველოს “რევკომმა” დაამტკიცა რევოლუციური ტრიბუნალის დებულება.

ასე რომ, ულმობელი პოლიციისა და მრისხანე “ჩეკას” “წყალობით” დაპატიმრება, დახვრეტა, გადასახლება ცხოვრების ყოველდღიურობად იქცა, ხოლო ქვეყანაში ძარცვა-გლეჯა, დაუნდობლობა, ტერორი ცხოვრების ნორმად.

რეპრესიების მსხვერპლნი გახდნენ: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მოადგილე გრიგოლ ლორთქიფანიძე, სამხედრო მინისტრი პარმენ ჭიჭინაძე, ყოფილი სამხედრო მინისტრი გრიგოლ გიორგაძე, სახელგამთქმული გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი, ცნობილი მოღვაწეები: სილიბისტრო ჯიბლაძე, ისიდორე რამიშვილი

დამოუკიდებლობის დასაცავად სტუდენტი ახალგაზრდობაც აღდგა, რასაც მათი უმრავლესობის დახვრეტა, დაპატიმრება და გადასახლება მოჰყვა.

ტერორი ეკლესიასა და ეკლესიის მსახურთაც შეეხო. დაიწყო ეკლესია-მონასტრების მასობრივი ძარცვა და ნგრევა, სულ 1500 ეკლესია დაანგრიეს, ბევრი საწყობად და თავლად აქციეს. სასულიერო პირთა უმიზეზო დევნა-დაპატიმრება, სიკვდილით დასჯა ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. ნაძარცვი საეკლესიო სიმდიდრე საზღვარგარეთ ჩალის ფასად იყიდებოდა. ეს იყო ნამდვილი ათეისტური დიქტატურა, რომელიც შეურაცხოფდა ხალხის რწმენას, ზნეობას, ტრადიციებს, კულტურას…

ეროვნული მოძრაობის ისტორიაში უმნიშვნელოვანეს მოვლენას წარმოადგენდა საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის ამბროსი (ბესარიონ) ხელაიას დაპატიმრება. სულიერი მამის ერთადერთი “დანაშაული” საქართველოს სუვერენიტეტის აღდგენის მოთხოვნა იყო. მან ტერორის გამტარებელ ხელისუფლებას შემდეგი სიტყვებით მიმართა: “სული ჩემი ღმერთს ეკუთვნის, გული – ჩემს სამშობლოს, მძორი, ჯალათებო, თქვენ და რაც გინდათ, ის უყავით მას!”

1921 წლის ზაფხულში მთელ საქართველოში ამბოხებათა ახალი ტალღა აგორდა. პირველად ანტისაბჭოთა აჯანყების დროშა სვანებმა ააფრიალეს. მათ სათავეში ედგათ მოსოსტრ დადეშქელიანინესტორ გარდაფხაძე (საარქ. N24333), ბიძინა პირველი. აჯანყებულებმა სვანეთში შეჭრილი წითელი არმიის ნაწილები განააიარაღეს და საბჭოთა ხელისუფლება დაამხეს. ისინი 6 თვე უმკლავდებოდნენ დამსჯელი რაზმების შემოტევას. სამწუხაროდ, საქართველოს სხვა რეგიონებმა აჯანყებულებს მხარი ვერ აუბეს, წითელმა არმიამ სვანეთის სრული იზოლაცია მოახერხა და ბოლოს აჯანყება სისხლში იქნა ჩახშობილი.

აჯანყდნენ რაჭა-ლეჩხუმშიც, რომელიც ასევე ლიკვიდირებულ იქნა.

სულიერად გატეხვისა და დამონებისაკენ მიმართული მკაცრი სადამსჯელო ღონისძიებების მიუხედავად, ხალხში საბრძოლო სულიკვეთება მაინც ვერ ჩაკლეს და ქართველები თავის პროტესტს დაუმორჩილებლობითა და მასობრივი აჯანყებებით გამოხატავდნენ. 1922 წლის 26 მაისის მასობრივი მანიფესტაციები მოეწყო თბილისში და საქართველოს სხვა ქალაქებში.

1921 წ. 5 ნოემბერს პარიზში გაიმართა ამიერკავკასიის პოლიტიკური პარტიების წარმომადგენელთა კონფერენცია, რომელმაც აირჩია “სამხედრო კომისია” კავკასიაში აჯანყების მოსამზადებლად.

საქართველო კი 1922 წლის მარტში ინკორპორირებულ იქნა ამიერკავკასიის ფედერაციაში, რომელიც თავის მხრივ 30 დეკემბერს საბჭოთა კავშირში გაერთიანდა. საბჭოთა საქართველოს მმართველი პოლიტიკური ძალა მხოლოდ და მხოლოდ მოსკოვის ნების აღმსრულებელი იყო.

შეიარაღებულ გამოსვლების მომზადებას და განხორციელებას ხელმძღვანელობდა საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების ინტერპარტიული იატაკქვეშა გაერთიანება საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი (იგივე პარიტეტული კომიტეტი).

გაერთიანებას საფუძველი ჩაეყარა 1922 წლის აგვისტოში. ამას წინ უსწრებდა დაძაბული მოლაპარაკებები ქართველ მენშევიკებს და მათ ყოფილ პოლიტიკურ ოპონენტებს, – ეროვნულ-დემოკრატებს, სოციალ-ფედერალისტებს, ესერებსა და “სხიველების” ორგანიზაციას შორის. საბოლოოდ პარტიები შეთანხმდნენ მოქმედების საერთო გეგმაზე და ხელი მოაწერეს შეთანხებას, რომელიც ხუთი მუხლისგან შედგებოდა:

  1. პარტიები ერთიანდებიან იმისთვის, რათა საერთო ძალით იბრძოლონ საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის;
  2. იმ შემთხვევაში, თუ აღდგენილი იქნება საქართველოს დამოუკიდებლობა, მოწვეული იქნება დაფუძნებული კრება, რომელსაც ჩააბარებენ ანგარიშებს თავიანთი მოღვაწეობის შესახებ როგორც საზღვარგარეთ მყოფი მთავრობა, ისე ის მთავრობა, რომელიც შედგენილი იქნება გარდამავალ მომენტში;
  3. დაფუძნებული კრების სხდომაზე ირჩევენ ახალ მთავრობას კოალიციური პრინციპების მიხედვით. ამასთანავე, არცერთ პარტიას უფლება არა აქვს დაიკავოს ერთ მესამედზე მეტი;
  4. ირჩევენ პარიტეტულ კომისიას ძველი მთავრობის მოღვაწეობის განსახილველად;
  5. ამ ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერის დღიდან პარიტეტულ საფუძველზე არჩეულ იქნეს კომიტეტი, რომელსაც უნდა ეწოდოს “საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი”.

შეთანხებას ხელი მოაწერს: საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიისაგან – გოგოტა ფაღავამ, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიისაგან – იასონ ჯავახიშვილმა, მემარჯვერე სოციალ-ფედერალისტებისაგან – გრიგოლ რცხილაძემ, სხიველებისაგან – მუხრან ხოჭოლავამ, მემარჯვენე ესერებისაგან – იოსებ გობეჩიამ.

დამკომის პირველი თავჯდომარე იყო გოგიტა ფაღავა, რომელიც მალე ნიკოლოზ ქარცივაძემ ჩაანაცვლა. მას შემდეგ, რაც ქარციცაძე 1923 წლის 16 მარტს ჩეკამ დააპატიმრა, დამკომის თავმჯდომარე გახდა კოტე ანდრონიკაშვილი. ეროვნულ დემოკრატი იასონ ჯავახიშვილი დამკომის უცვლელი მდივანი იყო მთელი მისი არსებობის მანძილზე.

ტექსტი საგანგებო წერილთან ერთად გაეგზავნა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ემიგრაციაში მყოფ მთავრობას. კავშირს კომიტეტსა და მთავრობას შორის ახორციელებდა ე.წ. “კონსტანტინეპოლის ბიურო” რომელიც წარმართავდა ასევე საიდუმლო (და, სამწუხაროდ, უშედეგო) მოლაპარაკებებს თურქეთის, საფრანგეთის, გერმანიის და დიდი ბრიტანეთის მთავრობებთან დახმარების თაობაზე.

დამკომთან შეიქმნა “სამხედრო ცენტრი”, რომელსაც უშუალო ხელმძღვანელობა უნდა გაეწია შეიარაღებული გამოსვლებისათვის. მის პირველ ხელმძღვანელად არჩეულ იქნა გენერალი კოტე აფხაზი.

ხალხი ოკუპანტი ბოლშევიკების დასამხობად დღითიდღე ირაზმებოდა. საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ყველა რეგიონში იქმნებოდა პარტიზანული რაზმები (თულნი). მარტო აღმოსავლეთ საქართველოში ათამდე რაზმი მოქმედებდა. ქართლში გამოირჩეოდა მიხეილ ლაშქარაშვილის პარტიზანული რაზმი. 1922 წელს პარტიზანულმა მოძრაობამ განსაკუთრებით ფართო ხასიათი მიიღო კახეთსა და ფშავ-ხევსურეთში, მას სათავეში ედგა სახელგანთქმული ოფიცერი ქაქუცა (ქაიხოსრო) ჩოლოყაშვილი..

ხელისუფლება კი დაუნდობლად უსწორდებოდა აჯანყებულებს.

პარტიზანული რაზმების წინააღმდეგ ყველა მაზრაში შეიქმნა დამსჯელი ექსპედიციები, რომლებიც მშვიდობიან მოსახლეობას აწიოკებდნენ იმ მიზეზით, რომ “ბანდიტებს ინახავდნენ”. ისინი მასობრივად ხვრეტდნენ უდანაშაულო ხალხს, წვავდნენ მათ სახლ-კარსა და ავლა-დიდებას. ვინმე ი. ტალახაძე, რომელიც გურიაში დამსჯელად იყო დანიშნული, მისთვის საეჭვო პირებს განუკითხავად ნებისმიერ ადგილზე ხვრეტდა.

ულმობელმა რეპრესიებმა იმსხვერპლა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სხვა მოღვაწეებიც.

1923 წლის თებრვალში ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის სტუდენტთა კომიტეტის წევრმა კ. მისაბიშვილმა გასცა სამხედრო ცენტრი, რომლის წევრები დააპატიმრეს. მარტში “საქართველოს სსრ”-ის ე.წ. “საგანგებო კომისია”-მ (“ჩეკა”) დამკომის საიდუმლო სტამბა აღმოაჩინა.

კპ (ბ) ცკ-ის მოთხოვნით, 1923 წლის 19 მაისს გაუსამართლებლად დახვრიტეს სამხედრო ცენტრის მეთაური, კოტე აფხაზი; გენერლები ალექსანდრე ანდრონიკაშვილი, ვარდენ წულუკიძე, პოლკოვნიკები გიორგი ხიმშიაშვილი, ელიზბარ გულისაშვილი, ივანე ქუთათელაძე; როსტომ მუსხელიშვილი, ალექსანდრე მაჭავარიანი; როტმისტრებისიმონ ბაგრატიონმუხრანელი, ლევან კლიმიაშვილი; კაპიტნები ნიკოლოზ ზანდუკელი, იასონ კერესელიძე (გენერალ ლეო კერესელიძის უმცროსი ძმა), სიმონ ჭიაბრიშვილი, ივანე ქუთათელაძე, გიორგი (გოგიტა) ფაღავა, დიმიტრი ჩრდილელი, ფარნაოზ ყარალაშვილი, ივანე ყარანგოზიშვილი. მალე მათი ბედი ვაჟა-ფშაველას ვაჟმა – ლევან რაზიკაშვილმაც (საქმე N2370) გაიზიარა.

სამხედრო ცენტრის პირველი შემადგენლობის განადგურების შემდეგ, რაც პირველი დიდი დარტყმა იყო დამოუკიდებლობის კომიტეტისათვის, ცენტრის ახალ ხელმძღვანელად დაინიშნა გენერალი სპირიდონ ჭავჭავაძე, ხოლო მის თანაშემწედ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის სამხედრო კომისიის ხელმძღვანელი, პოლკოვნიკი სოლომონ ზალდასტანიშვილი.

1924 წლ აჯანყება

1924 წელს რეპრესიების პიკი იყო. ამ პერიოდში ბოლშევიკურმა შურისძიებამ ყველანაირ ზღვარს გადააბიჯა… მაგრამ რეპრესიების გაძლიერებამ ვერ გატეხა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რადგან არსებული სახელმწიფო წყობილებით უკმაყოფილო იყო საზოგადოების ყველა ფენა: თავად-აზნაურობა, ბურჟუაზია, სამღვდელოება, მუშათა კლასი, გლეხობა.. ქვეყანაში ამბოხების მოსამზადებლად ხელსაყრელი პირობები შეიქმნა.

აჯანყების ორგანიზატორად მოგვევლინა “დამოუკიდებლობის კომიტეტი” (“დამკომი”) ანუ “პარიტეტული კომიტეტი”, რომელშიც შედიოდნენ სოციალ-დემოკრატი მენშევიკები, ეროვნულ-დემოკრატები, სოციალისტ-ფედერალისტები, სოციალისტ-რევოლუციონერები, “სხიველები”…

აჯანყების პრაქტიკული მომზადება დაევალა “დამკომთან” არსებულ “ცენტრალურ სამხედრო კომისიას”. “კომისიის” წევრები იყვნენ: კონსტანტინე ადრონიკაშვილი (საარქ. N22310), იასონ ჯავახიშვილი (საარქ. N25326), ნიკოლოზ ქარცივაძე, კირილე ნინიძე (საარქ. N2262), მიხეილ ბოჭორიშვილი (საარქ. ძვ. N24352-62), მიხეილ იშხნელი, გიორგი ჯინორია, შალვა ამირეჯიბი, ნიკიფორე იმნაიშვილი(საარქ. N22140), სამსონ დადიანი (საარქ. N2254), გიორგი (გოგიტა) ფაღავა (საარქ. N21151), ვასო ნოდია (საარქ. N21157), გიორგი წინამძღვრიშვილი, გიორგი ზალდასტანიშვილი

1924 წლის 17 აგვისტოსათვის დაინიშნა ქართველი ერის ისტორიაში ყველაზე დიდი აჯანყება.

კომისიის მიერ შედგენილი გეგმით აჯანყება ყოველ ქალაქსა და მაზრაში ერთდროულად უნდა დაწყებულიყო. ადგილებზე ხელისუფლების აღების შემდეგ დაიწყებოდა საერთო ლაშქრობა თბილისზე. ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ქაქუცა ჩოლოყაშვილის რაზმს ენიჭებოდა. მთავარსარდლად გენერალი სპირიდონ ჭიჭინაძე დაინიშნა. ემიგრანტულ მთავრობასთან შესათანხმებლად “დამკომმა” საზღვარგარეთ ვასო ნოდია მიავლინა.

1924 წლის მაისში ვ. ნოდიასთან ერთად ფარულად ჩამოვიდნენ ემიგრანტული მთავრობის წარმომადგენლები – ვალიკო ჯუღელი (საარქ. N24160), ნოე ხომერიკი (საარქ. N23587), ბენიამინ (ბენია) ჩხიკვიშვილი (საარქ. #24343), ვლასა მგელაძე

“ჩეკამ” მიაგნო აჯანყების მესვეურთა კვალს და დააპატიმრა გ. წინამძღვრიშვილი, ნ. ხომერიკი, გ. ფაღავა, გ. ჯინორია… 6 აგვისტოს კი – ვ. ჯუღელი და . ჩხვიკიშვილი დააპატიმრეს და ისევ დაიწყო მასობრივი რეპრესიები.

აჯანყება 29 აგვისტოსთვის გადაიდო.

შვიდიოდე დღით ადრე “დამკომი” და აჯანყებულთა არმიის საერთო შტაბი შეიკრიბა შიომღვიმის მონასტერში, სადაც ქართველი მეფეები მიდიოდნენ ბრძოლის წინ სალოცავად და ლოცვა-კურთხევის მისაღებად.

მაგრამ, გაურკვეველი მიზეზების გამო, აჯანყება ერთი დღით ადრე დაიწყო… 28 აგვისტოს მოხდა შეიარაღებული გამოსვლა ჭიათურაში. თავდაპირველად გამოსვლები წარმატებით ვითარდებოდა. დიდი ქალაქების გარდა, კომუნისტების წინააღმდეგობები სუსტი აღმოჩნდა. წითელი არმიისა და “ჩეკას” რაზმების საკმაო ნაწილი დამარცხდა. ამბოხებულებმა შეძლეს ჭიათურის და ზოგიერთი სხვა ქალაქის (სენაკი, სამტრედია და სხვა) აღება და საქართველოს ემიგრირებული მთავრობის იურისდიქციის აღდგენა გამოაცხადეს. საქართველოს ქალაქებისა და სოფლების დიდი ნაწილი აჯანყებულთა ხელში აღმოჩნდა.

…მაგრამ ამოქმედდა წითელი ჯარი. ორკვირიანი უმძიმესი ბრძოლების შემდეგ აჯანყება სისხლში ჩაახშეს წითელი არმიისა და ჩეკას ნაწილებმა.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა დუშეთი კი დაიკავა, მაგრამ წინსვლა ვეღარ შეძლო, ფშავ-ხევსურეთისა და შემდეგ კახეთის აჯანყება ვერ მოახერხა. თბილისზე იერიშის მიტანა კი მხოლოდ მის განკარგულებაში მყოფი ძალებით ვერ გაბედა. ის იძულებული გახდა თავის “შეფიცულებთან” ერთად საზღვარგარეთ გაქცეულიყო.

აჯანყებულები გურიასა და სამეგრელოშიც დამარცხდნენ.

სვანეთში თავმოყრილმა აჯანყებულებმა ამაოდ სცადეს ქუთაისის აღება.

ერთი დღით ადრე ჭიათურის გამოსვლამ საბედისწერო როლი შეასრულა: მთავრობის საგანგებო ორგანოებს შესაძლებლობა მიეცათ დროულად განეხორციელებინათ სალიკვიდაციო ღონისძიებები. სამხედრო ოპერაციებს თან ერთვოდა 1924 წლის 30 აგვისტოდან სექტემბრის დამლევამდე განხორციელებული, მანამდე უპრეცედენტო რეპრესიები, რომელმაც საერთო ჯამში 12 ათასამდე ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. ქართველ ხალხს ყველაზე მასშტაბური სისხლიანი დღეები ჰქონდა, რადგან ხელისუფლების წინააღმდეგ გამოსვლაც ყველაზე მასშტაბური შეიარაღებული გამოსვლა იყო.

შორაპანში დახვრეტილ იქნენ რკინიგზის ვაგონებში გამომწყვდეული უდანაშაულო ადამიანები. დახვრეტილთა რაოდენობა დღემდე უცნობია. მათი სისხლი ღელესავით მოედინებოდა.

უმკაცრესი რეპრესიები განხორციელდა სენაკისა და ზუგდიდის მაზრებში. სენაკში 500 კაცზე მეტი კაცი დახვრიტეს…

განადგურდა ეროვნულ-პოლიტიკური ოპოზიციის დიდი ნაწილი. ყოველგვარი გამოძიებისა და სასამართლოს გარეშე დაიხვრიტა უამრავი ადამიანი, პოლიტიკური ოპოზიციის, ოფიცრობის, თავადაზნაურობის, ინტელიგენციის, სამღვედელოების, გლეხობის და სამოქალაქო საზოგადოების საუკეთესო წარმომადგენლები. მთლიანად განადგურდა რამდენიმე ქართული არისტოკრატული საგვარეულო.

აჯანყების უკანასკნელ დღეებში, 1924 წლის 4 სექტემბერს, ჩეკამ მიაგნო დამკომის მთავარ შტაბს შიო მღვიმეს მონასტერში და დააპატიმრა მისი ლიდერები, მათ შორის თავმჯდომარე კოტე ანდრონიკაშვილი. ისინი პირადად ლავრენტი ბერიამ, ამიერკავკასიის და საქართველოს “ჩეკა”-ს უფროსის მოადგილემ, დაკითხა თბილისში და ხელი მოაწერინა მოწოდებაზე, რომელიც აღიარებდა აჯანყებას დამარცხებას და მოუწოდებდა პარტიზანულ რაზმებს დაეყარათ იარაღი. თავად სასიკვდილოდ განწირული შეთქმულები დათანხმდნენ მხოლოდ იმ პირობით, თუ დაუყოვნებლად გაიცემოდა მასობრივი რეპრესიების შეწყვეტის ბრძანება. მიუხედავად ამისა, წითელი ტერორი საქართველოში კიდევ დიდხანს გაგრძელდა. კომიტეტის წევრების უმრავლესობა სიკვდილით დასაჯეს.

მიუხედავად დამარცხებისა, 1924 წლის აგვისტოს აჯანყებას ჰქონდა დიდი მნიშვნელობა ეროვნული სულისკვეთების განმტკიცებისათვის, რისი დასტურიც არის 1937-1939 წლების “წითელ ტერორამდე” ქართველი ერის პერმანენტული ბრძოლა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის. ყოველივე ამას თვალნათლივ ადასტურებს ის დიდძალი დოკუმენტური მასალა, რომელიც დაცულია თბილისში, საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმში.

ქართველების სისხლის ღვრა არც 20-იანი წლების მეორე ნახევარში შემწყდარა, რადგან ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა აჯანყების ჩახშობის შემდეგაც გრძელდებოდა. მართალია, მას მასობრივი ხასიათი არ ჰქონია, მაგრამ ანტისაბჭოთა პოლიტიკური პარტიები საქმიანობას კვლავაც განაგრძობდნენ.

განსაკუთრებით აქტიურობდა სოციალ-დემოკრატიული პარტია. მან აღადგინა და გააძლიერა ადგილობრივი ორგანიზაციები, შეიარაღებული რაზმები, აღადგინა არალეგალური სტამბა და ეწეოდა აქტიურ პროპაგანდისტულ მოღვაწეობას. გამოცოცხლდა ახალგაზრდა მარქსისტული ორგანიზაციების მუშაობაც. 1927 წლისათვის ორგანიზაციაში 6 000 ახალგაზრდა ირიცხებოდა.

ადგილობრივ ანტისაბჭოთა მოძრაობებს ზურგს უმაგრება სამშობლოდან გადახვეწილი პოლიტიკური მოღვაწეები. ემიგრანტ ქართველებს ფარ-ხმალი მრავალი წლის განმავლობაში არ დაუყრიათ. 1924 წ. პარიზში მათ შექმნეს ორგანიზაცია “თეთრი გიორგი”. დაჯგუფების მიზანი იყო აქტიური კონტრრევოლუციური მოძრაობა და ანტისაბჭოთა აგიტაცია.

“თეთრი გიორგი” საქართველოშიც შეიქმნა. კონსპირაციულ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა ევგენი ღვალაძე (“სამეულის” ოქმები, დასჯის თარიღი 15.10.1937).

ამ პერიოდში არც საბჭოთა ხელისუფლება იყო პასიურად. მან თავისი აგენტურის დახმარებით ემიგრაციაში მყოფი ქართველებისათვის შექმნა ორგანიზაცია “სამშობლოში დაბრუნებისათვის”, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა გრიგოლ ვეშაპელი (ენციკლ., ტ. 4, 389).

რეპრესიებითა და აგენტურული მუშაობის მეშვეობით ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა თანდათანობით დასუსტდა როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საზღვარგარეთ, რასაც მნიშვნელოვანი დარტყმა კოლექტივიზაციის მოსამზადებელ პერიოდში გატარებულმა სადამსჯელო ღონისძიებებმა მიაყენა. მხოლოდ 1926-1927 წწ. თითქმის 10 000 კაცი დააკავეს და დასაჯეს საზღვრის გადაკვეთის ბრალდებით, ხოლო 1930 წ. 4 თებერვალს დაახლოებით 1 500 კაცი დააპატიმრეს.

მარო მაყაშვილი

მარო მაყაშვილი
მოწყალების და, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ 1921 წლის თებერვალში, საქართველოს ანექსიის დროს წარმოებულ თავდაცვით ბრძოლაში გმირულად დაღუპული.

დაიბადა ცნობილი საზოგადო მოღვაწეების ოჯახში – მამა, კონსტანტინე (კოტე) მაყაშვილი ცნობილი პოეტი და მწერალთა კავშირის ერთ-ერთი დამააარებელი იყო, ხოლო დედა – თამარ გაბაშვილი, ცნობილი მწერლის, ეკატერინე გაბაშვილის ასული გახლდათ. მარო სწავლობდა ქალთა ქართულ გიმნაზიაში, რომლის დასრულების შემდეგ ჩააბარა თბილისის უნივერსიტეტში სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე. სურდა უცხო ენების შესწავლა, მაგრამ არ დასცალდა. მეორე კურსის სტუდენტი იყო, როდესაც 1921 წლის თებერვალში ბოლშევიკურმა რუსეთმა დაიწყო საქართველოს ანექსია.

როდესაც საბჭოთა რუსეთის XI არმია შემოესია საქართველოს, მის თავისუფლებას დაემუქრა, ქართული უნივერსიტეტის რექტორმა, ბატონმა ივანე ჯავახიშვილმა სიტყვით მიმართა სტუდენტებს, სამშობლოს დასაცავად მოუწოდა მათ. მაშინ დაირაზმა მთელი ქართველი ახალგაზრდობა, ერთი სულისკვეთებით მოცულნი ფარად და მახვილად ექცნენ სამშობლოს. სტუდენტებს არც გიმნაზიელები ჩამორჩენიან, მათაც შეუქმნიათ ასეული… მათ შორის ერთ-ერთი პირველთაგანი იყო შალვა მაყაშვილი. “მივდივარო” – მოულოდნელად განუცხადა ოჯახის წევრებს, პოეტმა მამამ, კოტე მაყაშვილმა გზაც დაულოცა ნაუცბათევად დავაჟკაცებულ შვილს.

… წადი, შვილო, შეასრულე,

რაც გიბრძანა შენმა გულმა…

და კიდევ:

საქართველოს მე ვაღმერთებ,

არას ვეტრფი იმის გარდა,

ეხლა მით ვარ ბედნიერი,

რომ შენც იგი შეგიყვარდა…

მშობლების წინააღმდეგობის მიუხედავად, 19 წლის მარომაც ფრონტზე მოხალისედ წასვლა გადაწყვიტა. მასთან ერთად მოხალისეებად წავიდნენ ქეთო ჯაფარიძე, სუსანა ღამბაშიძე, სოფიო ჭრელაშვილი, ნათელა ერისთავი და სხვა. 17 თებერვალს ისინი წითელ ჯვარში ჩაეწერნენ მოწყალების დებად და ისე შეუერთდნენ კოჯრისკენ მიმავალ სანიტარულ რაზმს, სადაც უკვე გააფთრებით იბრძოდნენ ქართველები დამოუკიდებელი საქართველოსთვის. შემორჩენილია ამ პერიოდის მაროს წერილები, რომლებიც სავსეა პატრიოტული სულისკვეთებით.

1921 წლის 19 თებერვალს მაროს გვერდით ყუმბარა გასკდა, ნამსხვრევი კეფაში მოხვდა…

მარო მაყაშვილთან ერთად  დაიღუპნენ იუნკები: ალექსანდრე ახვლედიანი, პლატონ დოლიძე, შალვა ერისთავი, პავლე იაკობაშვილი, ლევან კანდელაკი, ოთარ ლორთქიფანიძე, მიხეილ ლოლუა, ილია ჯანდიერი, იოსებ ჯანდიერი.

23 თებერვალს, 21 იუნკერი სამხედრო ტაძრის ეზოში გათხრილ საძმო საფლავში დაკრძალეს, მათ შორის არის დასაფლავებული მარო მაყაშვილიც. წირვა მათთვის დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ ჩაატარა.

ზაქარია ფალიაშვილის “დაისის” მთავარ გმირს სახელი მარო მაყაშვილის პატივსაცემად ჰქვია, ასაკიც იგივეა…

ცნობილია, რომ მარო წერდა მოთხრობებს, მაგრამ შემორჩა მისი ჩანაწერების მხოლოდ მცირე ნაწილი.  

მარო მაყაშვილის დღიურების ფრაგმენტებ

ასე იწყება მარო მაყაშვილის დღიური, საქართველოს დროშაც მაროს დაუხატავს და ყდის მარჯვენა ზედა კუთხეში მიუწერია: “რასაცა გასცემ შენია, რაც არა დაკარგულია…”

გაზაფხული

დიდი ძილის შემდეგ ამოჰყო მზემ თავი, თვალები დაისრისა, ზარმაცად გადმოხედა დედამიწას და გაიფიქრა: “ნეტა რას აკეთებენ იქ, დიდი ხანია, არ ჩამიხედნია”. დედამიწამაც იგრძნო სითბო და ნელ-ნელა გადაიხადა თვისი თბილი საბანი. აჩუხჩუხდნენ რუები, აღელდნენ ხეები, მოუთმენლად ელოდნენ თავიანთ კეკლუც კაბებს. ცამაც გადაიფარა ცისფერი სარტყელი. გაცოცხლდა ბუნება და გააცოცხლა სულდგმულიც. ჭიაღუამ აიდგა ფეხი და მუშაობას შეუდგა. ფრინველები თანდათან იკრიბებიან შორეული ქვეყნებიდან და ერთმანეთში ჭორიკანობენ. საღამო მშვენიერი არის. მთვარე მფლობელი ღამის სივრცისა დაბრძანდება თავის ციმციმა ამალით. სიჩუმეა. სიოც განაბული სთვლემს ტოტებში. ზოგან წამოიკვნესებს ბულბული და ისევ მალე წყდება მისი ჰანგი. ყვავილები ერთმანეთს ეკონებიან. მთვარემ გადაავლო ყველაფერს თვალი, დარწმუნდა რომ ყველგან მშვიდობაა, გამოესალმა აქაურობას და ისევ მიიძინა. მის მაგივრად მზემ გაუცინა კვლავ გაღვიძებულ დედამიწას. სოფლები ახმაურდნენ. ყველა ჩქარობდა წასულიყო ყანაზედ და მოეთოხნა პური, რომ წლის სარჩო შეეძინათ. ყველა ფუსფუსებდა, უმეტესად დედაკაცები. კაცები აქა-იქ სჩანდნენ, ისიც ან ძალიან ახალგაზრდები ან ბებრები. ყველა მირბოდა მდელოებისაკენ. ამ ფუსფუსში ბევრს ცრემლი ადგებოდა თვალთ. რა ამბავი იყო? აი რა: მუშა ხელი გამოილია. რამდენმა ყმაწვილმა ბიჭმა შესწირა თავი მამულს და რამდენი სხვა ქვეყანაში იყო და თავისი სამშობლო გასაუბედურებლად დაუგდო. ამ ომმა ბოლო მოუღო მუშაობასაც და ბედნიერებასაც. რამდენმა დედამ გაგზავნა თავისი შვილი სასიკვდილოთ. რამდენმა დედამ ღამეები ლოცვაში და ტირილში გაატარა. საბრალო არსებანი. გაზარდეს რა წვალებით და ეხლა რა დღე დაადგათ. ნუთუ მაგისთვის შეწირა დედამ თავისი სიცოცხლე, რომ ვიღაცა გარეული ადამიანისათვის შესწიროს შვილი. სამშობლო, საქართველო აღარ იყო. მტერი სამშობლოს კი არ აწუხებდა, სამშობლოს უცხო პატრონს, რომელსაც მტერი უნდა მოეგერიებინა და საბრალო ქათველი წაასხა. სად არის სამართალი. ერეკლე, ერეკლევ რაზედ დაგვღუპე. მართალია, შენც სხვა გზა არ გქონდა, მაგრამ რუსს რათ მიგვეცი. იმიტომ რომ მთელი ჩვენი სიცოცხლე ვიტანჯოთ, რათ? რა დაგიშავა საბრალო ერმა, ღმერთო!
გაზაფხულია, მოალერსე, მომღიმარი, მაგრამ ეს არავისზედ არ მოქმედობს. მათი ფიქრები სულ სხვაგან არის ან შვილებთან, ან ქმრებთან და ძმებთან, რომელნიც იქნება განგმირულნი გდიან ბრძოლის ველზედ. მოხუცებული კაცები მიიზლაზნებოდნენ მინდვრებისკენ გადაგდებული თოხებით და ხორბლით. უკანაც ბავშვები მისდევენ წყლითა და პურით, მთელი დღის საგზლით. სიმღერა აღარ ისმის. სად არის ურმული და ჰოროველა? ყოველი ხორბალი ცრემლებით ითესება. მისი მთესველი იმას არ ევედრება ღმერთს, რომ კარგი მოიყვანოს ყანა და შიგ ღვთის თვალი დატრიალდეს და თავთავმა მიწაზედ დახაროს სიმძიმისაგან თავი. არა! ის ლოცულობს მისი შვილი ან მახლობელი მშვიდობით დაბრუნდეს ბრძოლიდან და მაგაზედ მეტი მას არა უნდა რა. შინაც დედაკაცი მხიარული არ არის, მოწყენით და ოხვრით ასრულებს თავის მოვალეობას. მისი ჭკუა დაბნეულია და ხანდისხან იმას აკეთებს, რაც საჭირო არ არის. ბავშვსაც კი ესმის ესეთი მდგომარეობა. “დედა ნუ გეშინიან, მამილო მალე მოვა, და თუ არ მოვიდა, ღვთის ნებაა, მე მალე გავიზრდები და ნახავ, როგორ შეგინახავთ”. მაგრამ ამ სიტყბევზედ ბავშვსაც სტკივა გული. დედას ამხნევებს, თვითონ კი იტანჯება. სოფლის ქუჩები მთელი დღე ცარიელია. ან ყველა მინდორშია, ან სახლში ჩაკეტილი. ბალღობა ზოგიერთ ალაგას აბუზულან ან მოწყენით ლაპარაკობენ. ზოგიერთნი კი სულ პატარები, დალასლასებენ ან ყვირიან ან ჩხუბობენ. აი ესენი არღვევენ სიჩუმეს. სახლში შეხვალ, იქ ცრემლებით არწევს დედა ბავშვს და ეუბნება: შე საბრალო, იქნება მამაშენის ნახვა ვერ დაგცალდეს. და ამაზედ უფრო ამოუჯდება გული საბრალოს. მოხუცებული დედა კი იგონებს თავის შვილის ყოველ ნაბიჯს და დასტირის, იქნებ ჯერეთ ცოცხალს. თუ ძველად სამშობლო თავისუფალი ყოფილიყო, ნუთუ დედა არ შესწირავდა სიხარულით შვილს თავის მამულის დასაცავად. ეხლანდელი დედა დაემსგავსებოდა უწინდელს თუ კისერს უღელი არ ჰქონდა. ოჰ, მონობა რა ცუდი ყოფილა. შენ გინდა და სხვა გიშლის. რუსეთმა, რაც კი კარგი გვქონდა, ჩვენი კულტურა სულ დასცა და ახალიც არაფერი შემოიტანა ენის გარდა. ამისთანა მფარველი რომ ღმერთს არ გაეჩინა, უფრო კარგი იქნებოდა. ეს მეტად ცუდი იყო გლეხებისათვის, რომლებსაც თავს დაადგნენ და ტყავს აძრობდნენ. ამ რუსობამ გლეხებიც კი ძლიერ გააფუჭა და სინდისი დაუკარგა, ნამუსიც. ეხლა თავისუფლება გამოვაცხადეთ, კვლავ დამოუკიდებლები ვართ. ამისდა მიუხედავად გლეხი სულით და ხორცით დაეცა, დაივიწყა რწმენაც და პატიოსნებაც. იმის მაგივრად, რომ ყველანი ერთად იცავდნენ ამ მონობის განთავისუფლებისგან. აქ გლეხი გამხეცდა და თავის მოძმე ქართველს ჰკლავს. საზღვარი არ არის. ადამიანი დაიღუპა. გაფუჭდა. აი რუსობამ რა შედეგი მოუტანა ჩვენ ერს. ნუთუ დადგება ის დრო როდესაც ძველებურად აუძგერებს ყველას გულს. ღმერთო, მალე, მალე მოვიდეს ის დღე და ქედ მოხრილნი მარტო შენი მონები ვიყნეთ.
რა იქნა ძველი ჩვენი განათლება, სწავლა და კულტურა. მანდილი გადააფარა ამას ყველაფერს ოხრათ დარჩენილმა რუსმა. ოჰ, როგორ მძულან, მეტადრე ეხლა, ამ ომის დროს და მერე: ვკითხულობ ყაზბეგის წიგნს, სადაც რუსეთის მთავრობის მოქმედებაა! ეგ ერთი ერია მგონი ესეთი უღმერთო, უბედური, გაუნათლებელი და ღმერთისაგან დაწყევლილი, ღმერთო, მოგვიმართე ხელი.

1918 წლის 20 მაისი
10
საათი საღამოსი
თბილისი

…დღეს დაგვიდგა უბედური დღე. დღეს შემოვიდა გერმანელის ჯარი და ქართველების ჯარი სიმღერით დაუხვდა. ჩვენ წავედით სანახავად… ჩასუქებული მხარბეჭიანი გერმანელები ხიშტებით ხელში შუა ქუჩაში იდგნენ და ხალხი მათ გარს შემოხვეოდა… მე ისეთი გრძნობა მქონდა, ვითომ ვიღაცა მახლობელს ასაფლავებდნენ. მღეროდნენ ქართველები, მაგრამ გულში რა ჰქონდათ? სევდა და დაღონება. მოვიშორეთ ერთი ბატონი, მონობისაგან გავთავისუფლდით, ახლა კი ახალი უღელი დავიდგით. ღმერთო, მამაზეციერო, რა დააშავა ამ პატარა ერმა, რომ მთელ თავის ჯავრს ჩვენზედ იყრი… ჩემზე ამან ისე იმოქმედა, რომ ტირილიც კი მინდოდა. აი, რისთვის ვიბრძოდით. 1918 წლის 12 ივნისი.

…ჩვენ წინ გაიარა პაოლო იაშვილმა. მასთან ჩემი შორეული ნათესავი იყო. მე დავუკარი მას თავი. პაოლომ შეამჩნია… ისე მიყურებდა, რომ ძალიან გამიკვირდა… ბოლოს, ერთ კუთხეში დავდექით. ჩვენ პირდაპირ დადგნენ პაოლო, ტიტე ტაბიძე და ორი პოეტი, არ ვიცი მათი გვარები. მე ვდგევარ და ვწითლდები. ყველანი მე მიყურებენ… ელიჩკამ ხომ გამიწყალა გული – ”იჰ, მარო, ნუ ღელავ, ნუ წითლდები…” პაოლოს უკითხავს ჩემზედ, ვინ არის ესო. ნინა მაყაშვილი ეუბნება: ”ეს კოტე მაყაშვილის ქალიაო, ”კოტესი!” გაუკვირდათ, ყველანი მობრუნდნენ, დამიწყეს ყურება. პაოლომაც. მე გავწითლდი, მოვავლე ხელი ქეთოს და გავიქეცით… 1918 წელი, 28 ივნისი.

…ამას წინათ მეხუთედ შემხვდა ”ის”. არ ვიცი არც მისი სახელი და არც გვარი. ძალიან მომწონს. კარგი სახე აქვს. ძალიანაც მინდა გავიცნო. როგორც შევხვდები ხოლმე, ისიც მიყურებს, არ ვიცი, რისთვის, იმიტომ, რომ ვწითლდები, თუ… ღმერთო, გამაგებინე, ვინ არის… ამას წინათ თეთრ ჩოხაში ვნახე, შესანიშნავი იყო…
რაღაც მემართება. ახლა ძალიან შემემჩნა მარტოობა. მინდა დედა მალე ჩამოვიდეს, მოწყენით ვარ… 20 მარიამობისთვე.

…მინდა საზღვარგარეთ ძალიან და ძალიან. წავალ უსათუოდ. სწავლის შემდეგ ერთ წელიწადს ვიმსახურებ, მოვაგროვებ ფულს და გავუადვილებ ჩემს მშობლებს ამითი… ძალიან მინდა პარიზში და იტალიაში. ნუთუ რამე შემიშლის ხელს? 17 ენკენისთვე.

…თუ გავთხოვდები, ქმრის კისერზედ არასგზის არ ვიქნები. ჩემთვის ვიმუშავებ და ჩემთვის ფულს შევიძენ. რა სამართალია, სხვისი ამაგით ცხოვრება. მე მაგის წინააღმდეგი ვარ. 10 ოქტომბერი, 1918 წელი.

user posted image..ეჰ, რა დროს პირად გრძნობაზეა ლაპარაკი. ამ დღეებში წყდება საქართველოს ბედ-იღბალი. გათავდა მსოფლიო ომი. ვიფიქრეთ, პატარა და დიდი მტრები ეხლა მოისვენებენო. არა! ახლა პატარებმა, უმნიშვნელო, უსინდისო და კიდევ სხვა ერმა – სომხებმა გამოუცხადეს ომი! მერე ვის? ქართველებს. ლაჩრები. რამდენი სიკეთე ვუყავით, ათასობით ლტოლვილი, გლეხები, შიმშილს და სიკვდილს გადავარჩინეთ, მეზობლებათ და მეგობრებათ ვთვლიდით… გუშინ ულტიმატუმი წამოუყენა სომხის მთავრობამ ერევანისა – ქართველებს. ახალქალაქი, ახალციხე, ჯავახეთი დაგვიცალეთო, თბილისი ნეიტრალურ ქალაქად გახადეთო. შორიდან გულადები, უნამუსოები… ეხლა ისე დავეცემით და გავლაჩრდებით, რომ ესენი ავასრულოთ? სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე ვიბრძოლებთ. ქართველი ძალიან მომთმენია, მაგრამ მოთმინებასაც აქვს საზღვარი. მსხვერპლი დიდი იქნება. აი, რა არის საშიში, ღმერთო! ნუთუ მაგისთანა უსინდისო ხალხზე შენი კურთხევა წამოვა! არა მგონია, არა! მაშ დაიცადეთ, მგონი, დაგავიწყდათ ქართველების მუშტის გემო? ძალა რომ მქონდეს მე…
რა არის უმაღლესი და ულამაზესი სამშობლოსადმი სიყვარულის გრძნობისა. 17 დეკემბერი (ახ. სტილით).

…თბილისი თანდათან ივსება ინგლისელების ჯარით… ხან ფრანგები გვეწვევიან, ხან გერმანელები, ხან სომხები, ახლა ინგლისელები. რას გააკეთებენ აქ, არ ვიცი…
თანდათან რაღაც მეპარება მე გულში, რაღაც ახალი გრძნობა, ტკბილი, სასიამოვნო. ერთ ვინმეს რომ დავინახავ ხოლმე, გული ძგერას დამიწყებს და სისხლი თავში ამივარდება. მე არ ვიცნობ მას. არ ვიცი მისი სახელი, ამგვარი ნეტავ ვინ არის? მაგრამ მგონია, გავიგებ მალე. 4 იანვარი, 1919 წ.

… გუშინ სასწავლებელში გვქონდა დიდი საღამო-ბალი. ჯერ მანამ ეს გაიმართებოდა, დიდ ფუსფუსში ვიყავით, ვღელავდით და გვეშინოდა, რომ ცუდათ ჩაივლისო, მაგრამ ჩვენი მოლიდინი არ გამართლდა. 7 საათზე ხალხმა დაიწყო თავის მოყრა. სანამ კონცერტი დაიწყებოდა, რაღაც უცხო ხალხი იყო, მოსწავლეები და წვრილფეხობა. სასიამოვნო არ იყო. თამარა ილინიშნამ მე, ქეთო და ვავა საჩაიეს ოთახში დაგვაყენა. ბუფეტი შესანიშნავი იყო. ბევრი რამის გემოც ვნახეთ. 9 საათზე არტისტებიც მოვიდნენ: ვანო სარაჯიშვილი, ინაშვილი, სპიტკო. გავიცანით ინაშვილი. წინად უფრო მომწონდა, როცა ახლო გავიცანი არ მომეწონა. რას ნიშნავს ახლო? აი, როცა დაველაპარაკე, ახლო ვნახე მისი სახე. შორიდან უკეთესია. თავისი სურათები გვაჩვენა დემონში გადაღებული. პირველმა სპიტკომ იმღერა, რადგანაც კომერციულ სასწავლებლის საღამოზედაც იყო მიწვეული. სწორედ იმ საღამოს თითქო ჯიბრზე კომერსანტებმაც გამართეს ბალი. კონკურენცია იყო ჩვენ და მათ შორის. საკონცერტო განყოფილება ძალიან კარგი იყო. 12 საათზე ცეკვა გაიმართა. ბევრი ვითამაშე, ძალიან დავიღალე კიდეც. თვალებიუ მიჭრელდებოდა, როცა მაგდენ თავებს ვხედავდით. კორიდორებში გამოვედით დასასვენებლად, როცა გოგა, მე, ქეთო, გუგული და ბევრი სხვა ჩვენი ჯგუფისა შევედით პატარა სასტუმრო ოთახში და ცალკე ცეკვა გავმართეთ. იქვე როიალი იდგა, გუგული მამაცაშვილი უკრავდა. ჩვენ კი ყველაფერს ვცეკვავდით, ტანგოსაც კი. მერე ჩაჩნური მათამაშეს, ყველას ძალიან მოეწონა. მუსიკა მშვენიერი იყო. ხალხი ძალიან ბევრი იყო და კინაღამ ჩხუბი არ მოუვიდათ ზოგიერთ სამხედრო პირებს, მაგრამ გააშველეს. 11 საათზე პაულო იაშვილი მოვიდა. მივესალ;მეთ და ყვავილები მივეცით. შემდეგ კოპალიც მოვიდა და ვახშმისთვის სულ კარგი ხალხი დარჩა. პირველ საათზე თუ ორის ნახევარზე ვახშამზე დასხდნენ. პაულო პულუმბაშათ იყო. აუქციონზე შამპანური ორ ათასად გაჰყიდა. ძალიან ყვიროდა და დაიღალა. ესტრადაზე მე და ქეთო აგვიყვანა და იქ გვეჭირა ბოთლი. სხვები ფულს აგროვებდნენ. კაბარეს დროს პაულომ და კოპალმა ლექსები წაიკითხეს. სახაზინო თეატრიდან მოიპატიჟეს მოცეკვავეები და მომღერლები. ძალიან კარგი იყო. ჩემ მაგიდიდან ბლომად ავიღე ფული. ძალიან ბევრნი მოვიდნენ კომერციულ სასწავლებლის საღამოდან ჩვენ ვახშამზე. 4 საათზე ხალხო წავიდ-წამოვიდა. თამარ ილინიშნამ ძლივს გააბრძანა ზოგიერთი მთვრალი სამხედრო პირი. მერე დავრჩით მე, ელო, ტასო, ნიცა, ბეჟანიშვილი და რცხილაძე. თითქმის მთელო მეექვსე კლასი, ზოგიერთნი VI-ა-ადან, პაულო, ლელი, კოპალი, ყველა მასწავლებლები, დირექტორი, გამგე თავის მახლობლებით, 8 აფიცრებამდინ, სუნანა, მედია, აფხაზი ნიკუშა და სხვ. გავმართეთ ცეკვა. მუსიკა წავიდა და როიალზე უკრავდით. აქ უფრო კარგად გავატარეთ დრო, მე პირველად ვიყავი საღამოზე და ისე ნასიამოვნები არასოდეს არ დავრჩენილვარ. მათამაშეს ჩაჩნური. პაულო და კოპალი არ მშორდებოდნენ. იცინოდნენ და მიხაროდა, რომ ჩემ მიერ დაპატიჟებულნი კარგად ატარებდნენ დროს. ხუთ საათზე ვახშამი გაგვიშალეს. ერთი უშველებელი საერთო მაგიდა. ქეთო 4 საათზე წავიდა. მეც მეუბნებოდა, მაგრამ ამხანაგებმა დამარჩინეს. ჩვენი გერმანულ ენის მასწავლებელი ძალზე დაითვრა და ყველას ქათინაურებს ეუბნებოდა. საცინელი იყო ციმთვრალეში და ცეკვაში. ბ-ნი ლეოც ჩამოვიდა ზუგდიდიდან ჩვენ საღამოზე. ძალიან გაგვეხარდა და ისიც გახარებული იყო. როცა ცოტ გადაჰკრა, აღარ გვშორდებოდა, გვეხუმრებოდა და ოხუნჯობდა. ვახშმის დროს დირექტორმ მოგვილოცა ჩვენ და გვისურვა ბედნიერება. მან სთქვა: მე მინდა, რომ თქვენ ცხოვრებაში თქვენი აზრით და ჭკუით იყოთ და არავის, არავის არ მიბაძოთ, მაგაზე საშინელება არაფერი არ არის. მერე პაულომ და კოპალმა დალიეს, ალავერდი ჩემთან იყო. დაუკრეს ჩაჩნური, ვიცოდი, რომ მათამაშებდნენ. გავიქეცი და დავიმალე სხვა ოთახში. ყველკანი გამომეკიდნენ ” კნიაჟნა”, “კნიაჟნა”! სულ ერთია, არ დაგანებებთ თავსო, მანამ არ ითამაშებთ. რა მექნა, მეც დავსთანხმდი. ტასო და რცხილაძე აქ ძალიან დაითვრნენ. ტასო ძლივს იჯდა სკამზე. ხან მე დამადებდა მხარზე თავს, ხან ელოს. მეც სანაძლეოზე ვჭყიპავდი. რცხილაძე ხომ კინაღამ მოკვდა. სულ გასულელდა და რაღაცეებს ბუტბუტებდა. ოჰ, რამდენი ვიცინეთ.
8 საათზე სახლში დავაპირეთ წასვლა. არ გვიშვებდნენ, მაგრამ მაინც წავედით. მე-6 კლასი და დანარჩენი წინ წავიდნენ. ვაჟები, მე, სუნანა და მედია ერთად გამოვედით. აი, აქ იყო, რაც იყო. სახლამდინ არ მომიკუმია პირი, გიჟივით ვიცონოდით. სასწავლებლიდან რომ გამოვედით, პაულომ მოტეხა ერთი დიდი ტოტი ხისა, შუა ქუჩაში დადგა და ყვირილი დაიწყო, გაიღვიძე, მინისტრო ევგენი გეგეჭკორო! გეგეჭკორი იქვე სდგას (ცხოვრობს). ქუჩაში ვინც კი არ შეხვდებოდა ხელს ართმევდა, ქუდს უხდიდა და ჰკოცნიდა კიდეც. ერთი “ტაჩკა” დაინახამ შიგ ჩაჯდა და ყვირის მცხეთაში მივდივარო, იმ დღეს კურთხევა იყო კათალიკოსის ლეონიდის. იქიდან ჩამოაბრძანეს, ისე ვხმაურობდით, რომ ყველა ფანჯარაში იყურებოდა ღამის საცვლებში. პაულო და კოპალი ქუდს უხდიდნენ და კოცნას უგზავნიდნენ. პირველნი სირცხვილისგან იმალებოდნენ. შეგვხვდა ერთი დროგი ჭარხლით. პაულომ მისცა მედროგეს 5 მანეთი და 4 დიდი ჭარხალი ამოაცალა და გადმოგვიგდო, ერთი საჩაიეში შეიტანა და უთხრა, სადილისთვის ჭარხლის სუფი გამიკეთეთო. მეორე მუშას ჩაუჩხირა პირში. ორი ვირი მოდიოდა, ზედ შეაჯდა და გარეკა. ტრამვაი გაივლიდა დ თავს უკრავდნენ ყვირილით: “Здравствуй душечка. Оля, Маруся, Таня!..” კოპალი და ერთი ავიატორი ციციშვილი აჰყვა. როცა სახაზინო თეატრს მიუახლოვდით მუსიკის ხმა მოგვესმა. დავინახეთ ქართული ჯარი ქართული დროშით მიმავალი მცხეთაში. კოპალმა და პაულომ ორი უშველებელი თაიგული იები გვიყიდეს. მე და სუსანას ყველაზე დიდები მოგვცეს. დავდექით შუა გზაში და ჯარი რომ მოგვიახლოვდა, ყველას დაურიგეთ პატარ-პატარა თაიგულები და მერე თავზე ვაშას ძახილით გადავაყარეთ. ჯარი შედგა და ქართული სიმღერა დასძახეს. პაულომ ექსპრომტები უთხრა. მერე ჯარს უკან მარშით გავყევით. ხალხი გვიყურებდა და უკან მოგვდევდა ცქერით. ყველა ფანჯრებიდან გვიცქერდნენ. 9 საათი იყო. ხალხი ძალიან ბევრი იყო. დავეწიეთ დანარჩენ მოწაფეებს დაყველა ერთდ წავედით. პაულომ, ციციშვილმა და კოპალმა დაინახეს ერთი მზარეული, რომელიც ფანჯარაში იდგა. რკინის ღობე ჰქონდა გაკეთებული. როგორც ნადირის, ისე ბრაზება დაიწყეს, თითს აჩვენებდნენ. ეღრიჭებოდნენ. იმანაც ვეღარ მოითმინა და წყალი შეასხა. ერთი თათრის დუქანში შევიდა პაულო, აიღო დიდი ვაშლი და მთელ ქუჩაში მიყვირის, მარო, მაყაშვილის ქალო, ვაშლი, ვაშლი დაიჭირეო და გადმომიგდო. მე ძლივს დავიჭირე. მერე აიღო რაღაცა და მეუბნება, რა მაქვსო თქვენთვის, რაო! მე მივედი და ხახვი ჩამიდო ხელში.

ჩაგვაცივდნენ მცხეთაში უნდა წამოხვიდეთო თქვენ და სუნანაო ავტომობილით…

user posted image..მდგომარეობა უცვლელია. დენიკინი ჯარით არც ახლოვდება, არც მიდის. კრებები გაუთავებელია. ამ დღეებში მობილიზაცია მოხდებაო. ოჰ! როდის უნდა ამოვისუნთქოთ თავისუფლად. როდის აყვავდება წალკოტივით ჩვენი ქვეყანა. რათ ვუნდივართ ჩვენ სხვებს… დაგვანებონ თავი…
…აბა, რას ვერჩით დენიკინს, რა უნდა ჩვენგან? არა. ქართველი ერი მხნე და გულადი არის, არავის დაანებებს თავის სამშობლოს. სამშობლოსადმი სიყვარული უდიდესია, სხვა ყველა გრძნობაზე მაღლა სდგას, შეებრძოლება მტერს სისხლის უკანასკნელ წვეთამდის. შეებრძოლება და ან სიკვდილი, ან გამარჯვება. 1919 წ.

..მთვარის შუქზე ვწერ ჩემს დღიურს, სასიამოვნოა…
გუშინ, არ ვიცი რათ, მგალობლიშვილებთან ამივარდა საშინელი ქვითინი, ისეთი, რომ თითქმის 1 საათი ვტიროდი. ამომიჯდა გული. ვეკითხები ჩემ თავს, რა არის, მაგრამ იგი სდუმს და პასუხს არ მაძლევს. რა მიზეზია, არ ვიცი… 30 ივლისი

სხვაზე ფიქრი უფრო კარგია, თავის თავზეც უნდა მაგრამ სულ მუდამ არა. ღმერთო რად დამბადე ქალად. ქალი უძლურია, მინდოდა ვყოფილიყავი მძლავრი და ჭკვიანი კაცი… ქალს პატრონობს კაცი, კაცს კი – ღმერთი რა არის სიცოცხლე წვრილმანი ადამიანისათვის? სულელური და უქმე, რამ ჩემი აზრით…

ოჰ მონობა რა ცუდი რამ ყოფილა, შენ გინდა და სხვა გიშლის. რუსეთმა რაც კარგი გვქონდა, ჩვენი კულტურა სულ დასცა ახალიც არაფერი შემოიტანა ენის გარდა. ამისთანა მფარველი, რომ ღმერთს არ გაეჩინა, უფრო კარგი იქნებოდა… ამ რუსობამ რა შედეგი მოუტანა ჩვენს ერს. ნუთუ დადგება ის დრო, როდესაც ძველებურად აუძგერებს ყველას გულს, ღმერთო მალე მოვიდოდეს ის დღე და ქედმოხრილნი მარტო შენი მონები ვიყვნეთ.. რა იქნა ძველი ჩვენი განათლება, სწავლა და კულტურა. მანდილი გადააფარა ამას ყველაფერს ოხრად დარჩენილმა რუსმა, ოჰ, როგორ მძულან, მეტადრე ეხლა ამ ომის დროს.

ჩემს უკან მოდიოდნენ ორი რუსი, ერთმა მათგანმა თქვა, როდესაც ქართული სიმღერა გაიგონა: “პოი ლასტოჩკა, პიო ი მოგილი სებე როი”, აი რუსების უკანასკნელი გამომშვიდობება. ამ სიტყვით მოგვეგებნენ. ეს აზრი დაგვილოცეს.

ჩემი ძმები და ამხანაგები,

ვინც შეიწირა ომმა წყეულმა,

ასე მგონია რაღაც განგებით

თეთრ წეროებად გადაქცეულან…

წეროთა გუნდი ყივის და ყივის

ისინი მართლაც ჩემი ძმებია.

სადღაც გამქრალა მიჯრილი მწკრივი

და, ალბათ, ჩემი შესავსებია…

…საყვარელო მამა! მე ჯერჯერობით კარგად ვარ. სულ ერთი პოზიციისგან 112 ვერსზე ვართ, მეორისგან 5 თუ 7-ზე. მტერი ჯერ შორს არის, ძალიან სცხებენ ჩვენები. ძალიან აღფრთოვანებულები არიან. ცოტა თხილი და თუ შესაძლებელია, რამე ტკბილეული გამოგზავნეთ… თავს გაუფრთხილდით. გკოცნით ბევრს. ისე არა ცივა. მოკითხვა ყველა ჩვენებს. ნუ გეშინიანთ. გავიმარჯვებთ სახელოვნად.

შენი მარო.


ჩემს მაროს

კოტე მაყაშვილი, 1921 .

დავიღალე, აღარ მალხენს მნათობთ ლბილი ციალი,
ჩემს ოცნებას აღარ ძალუძს ცად ნავარდი, სრიალი,
ჯადოსნური წრე მევლება, შიგ მიხდება ტრიალი,
ახ, უშენოდ, ჩემო მარო, დავრჩი ობოლ-ტიალი.

არც სიცოცხლის, არც სიკვდილის აღარა მაქვს ხალისი,
თებერვალმა დამიზამთრა სამუდამოდ მაისი!
გულზე სევდა შემომაწვა თავის მძიმე ლოდებით;
საქართველო გაიჟღინთა მაყაშვილთა გოდებით!

დავიღალე… დავიჩაგრე… და შენი ვარ მხმობელი,
ჩემო გმირო და წმინდანო, გამამხნევე მშობელი,
სამშობლო თუ შენ რომელი, ახ, ვიტირო რომელი?..
დავდნი ცრემლად ორივესთვის, სხვათა ცრემლის მშრობელი!

მაგრამ არა! წუთიერი სისუსტეა! შემინდე!
მაროს მამა – ლაჩარივით როგორ უნდა შევშინდე?
როს იღვიძებ, შვილო ჩემში, მფეთქავ ალად ვიგზნები!
შენ ღირსი ხარ ჩემი და მეც შენი ღირსი ვიქნები!

შემომხედე, მუხასავით ვდგევარ მაგრად, წყნარადა,
სადარაჯოს არა ვსტოვებ, ავდარს ვაგდებ არადა,
და თუ ბედმა წამაქცია მეხით ცეცხლის მკვესავით,
წავიქცევი უდრეკელი, რაინდულად, შენსავით!

მარო მაყაშვილს

კოტე მაყაშვილი, 16 თებერვალი , 1921 .

“შენც მიდიხარ იქ, საითკენ ქართველები იჩქარიან,
გული სევდით მეკუმშება და თან… და თან მიხარიან!
მართალი ხარ: საქართველო გაჭირვების წუთს განიცდის,
ამ გარ წუთში წმინდა გრძნობა, წრფელი გრძნობა აღარ იცდის,
რომ გაფუჭდე უსარგებლოდ?! არ მიჯერებ, თქმას არ მაცდი –
ჯერ ბავშვი ხარ უსუსური და სულით – კი დავაჟკაცდი!
წადი შვილო, შეასრულე, რაც გიბრძანა შენმა გულმა,
თავდადებულ გმირთ წინაპართ გიწინამძღვროს დიდმა სულმა.
ჩემი სისხლი და ხორცი ხარ – და მისმინე, რის ვარ მთქმელი:
შენ მიყვარხარ მე იმდენად, რამდენადაც ხარ ქართველი,
საქართველოს მე ვაღმერთებ, არას ვეტრფი იმის გარდა,
ეხლა მით ვარ ბედნიერი, რომ შენც იგი შეგიყვარდა.”


რაჟდენ გვეტაძე – “ტირილი პროსპექტზე მთვარიან ღამეში” (მარო მაყაშვილს)

მე არ გიცნობდით ამორძალო, სწორო თამარის,
მაქვს სანანებლათ თქვენი სახის უნახველობა.
მაგრამ ამბობენ: რაფაელის უნდა ხელობა
თქვენს ნამდვილ პორტრეტს, დღეს რომ ვარდი ფარავს სამარის.

ო, არ დაგცალდათ ნაზი ცქერა მზიურ კამარის,
და როს იგრძენი გშორდებოდა უნაღველობა
გტანჯავდა უხმოთ განწირული ბედის ქველობა
და სიყვარული საქორწილო თეთრი ქამარის.

მოსჩანს მთვარეზე განწირული მამაცი ჯარი
და უჩვევ შიშით ვეფარები ქვის მოაჯირებს:
მოულოდნელათ თქვენს საფლავებს მოძვრება ჯვარი

ვით ქაფის სვეტი წამოდგებით გაშლილ ქოჩორით.
და მოგონებით გულდაწყვეტილს დიდხანს გაჩერებს:
ქოროღლის ციხე, ტაბახმელა, რუხი კოჯორი.

კონსტანტინე გამსახურდია, ნაწყვეტი წიგნიდან – “დიდი იოსები

“…ჩემს თვალწინ სანიტარულ ეტლს დაეცა ყუმბარა და თვრამეტი წლის ქალწული, შროშანივით ნაზი არსება, ჭიანჭველასაც რომ არ გასრესდა ფეხით, აიტაცა ასეთმა ყუმბარამ და იმ ადგილზე მხოლოდ ადამიანის სხეულის ნამუსრევები ვიპოვნეთ მერმე…”

მარო მაყაშვილი

თამარ ერისთავი

იყო დრო, როცა მთელი საქართველო მღეროდა – „კაცი ვარ და ქუდი მხურავს, ქედს არ ვუხრი არავის“. ეს სიმღერა ამოუხსნელ სიამაყეს უღვიძებდა ქართველ კაცს. ამ სიმღერას დღესაც მღერიან, მაგრამ ბევრმა არ იცის, რომ ის 60-იან წლებში სტუდენტმა გოგონამ, თამარ ერისთავმა თარგმნა შოტლანდიური პოეზიიდან. დამწყებ პოეტსა და მთარგმნელს შოტლანდიელი პოეტები ქართველებთან ბედის მსგავსების გამო შეუყვარდა, – ეს ქვეყანაც ისეთივე დაპყრობილი და გაუტეხელი იყო, როგორიც საქართველო. მაშინ, 60-იან წლებში, როცა ნათარგმნი თამარ ერისთავის ლექტორმა, თავად მთარგმნელმა გივი გაჩეჩილაძემ ნახა, გაოგნებულმა და კიდევ უფრო გახარებულმა უთხრა, – მე ვმუშაობდი რობერტ ბერნსის თარგმანზე, მაგრამ ახლა ამ საქმეს თავს ვანებებ და შენ გადმოგცემო…
ლექტორს კარგი ინტუიცია აღმოაჩნდა, – თამარ ერისთავმა შემდგომში ბევრი გაახარა თარგმნებითა და ლექსებით, რომელსაც თავის მყუდრო ბინაში წერს და რომელშიც თავისი ქვეყნის დარდს აქსოვს…
მარადიული ღირებულებების გადაფასების დროში თამარ ერისთავის პოეზია მარადიული ღირებულებების მსახურად დარჩა.

თამარ ერისთავი: – მე ვერ შევეგუები ამ გადაფასებებს. ჩემთვის ეროვნული ღირებულებები ის ყველაფერია, რითაც და რისთვისაც ვცოცხლობ მას შემდეგ, რაც ჩემმა ბებია-ბაბუამ ხელი მომკიდა და ქართულ ანბანთან დამაყენა. ისინი სამშობლოთი და პოეზიით იყვნენ „შეპყრობილები“. დედის მხრიდან ჩემი დიდი ბებია ეკატერინე გაბაშვილი გახლდათ, ბაბუა კი კოტე მაყაშვილი. მამის მხრიდან პოეტები არ მყოლია ნათესაობაში, მაგრამ ბაბუაც და ბებიაც ქართული სიტყვის მსახურები იყვნენ. და თუკი მაინც პოეზიის გვერდით უნდა იყო, განა სულერთი არ არის, პოეზია ისე გიყვარს, მის გარეშე სიცოცხლეს ვერ ახერხებ თუ ლექსებს წერ და ასე ცოცხლობ პოეზიით?
როცა წერა-კითხვის სწავლას ვიწყებდით, მე და ჩემი ძმა მამის მშობლებთან – ალექსანდრე ერისთავსა და როსკან ნიჟარაძესთან ვცხოვრობდით.
მამა 1937 წელს დამიხვრიტეს და ისინი გვზრდიდნენ. რას არ აკეთებდნენ, რომ ქართული ანბანი მაშინ შეგვეყვარებინა, როცა წერა-კითხვას ვიწყებდით. ბაბუამ იწვალა და ხისგან ულამაზესი ქართული ასოები გამოჭრა – აბა, როგორია? უნდა გადაგველაგ-გადმოგველაგებინა და ასე შეგვედგინა სიტყვები. ჩვენს დაწერილ ყველა სიტყვაზე ეს ნატანჯი კაცი სიხარულს ვერ ფარავდა. ნელ-ნელა რუსულ ენასაც გვასწავლიდა და თარგმანსაც მაჩვევდა… ბებიამ კი, როსკან ნიჟარაძემ, რომელიც ქართული პოეზიის გარეშე ვერ სუნთქავდა, წერა-კითხვა და ქართული ლექსები ისეთი ხერხით მასწავლა. შეუძლებელი იყო, არ შემყვარებოდა: თეთრი აბრეშუმის სუფრები ჰქონდა, ბოლოში არშიებიანი, აიღებდა ნემსს და ფერად ძაფს და ამ არშიებზე ქართულ ლექსებს აქარგავდა. მე თან სუფრის გარშემო უნდა მევლო, თან, ეს ლამაზი ნაქარგი მეთვალიერებინა და მეკითხა. დღემდე მახსოვს არშიებში ჩაქარგული „გახსოვდეს, რომ ხარ ადამიანი“ ან „ვფიცავ სამშობლოს, ჩემსა დაცემულს, ბედისგან დასჯილს, განაწამებსა, ჩაბალახახდილს, ჯაჭვებით შეკრულს და წითლად ნაღებს მისსა მიწებსა“…
ასე ვსწავლობდი წერა-კითხვასაც, ლექსებსაც და სამშობლოს სიყვარულსაც, ხოლო იმას, რასაც ბავშვობაში ისწავლი, ვერაფერი ამორეცხავს მეხსიერებიდან. გარშემო ვინც მყავდა, ყველა იმ დარდით იყო მოცული, რაც იმ დროს ჩვენს ქვეყანას სჭირდა… საირმის წყალი ბაბუაჩემის მიგნებულია, მას ეკუთვნოდა ის მამულები. მერე, ბაღდათიდან საირმემდე რომ რკინიგზა გაეყვანა, ქუთაისში სახლ-კარი გაყიდა, უნდოდა, ამ წყლებით ქვეყანას შემოსავალი ჰქონოდა, მაგრამ არ გამოუვიდა – მიწები მენშევიკებმა ჩამოართვეს. მერე, მენშევიკები რომ მიდიოდნენ ემიგრაციაში, მაინც გააცილა. თურმე საშინლად ციოდა. ბაბუაჩემს კრაველის ქურქი ეცვა და კრაველისვე ბობოხი ეხურა. ნოე რამიშვილს უთქვამს, თუ არ წამოხვალ, ბოლშევიკები მოგკლავენ და მაგ ქუდსა და ნაბადს წაგართმევენო. ბაბუას უთქვამს, ტყე და მიწები თქვენ წამართვით და ესეც იმათი ფეშქაში იყოსო. არსად წასულა. სამშობლოში დარჩა. ბებიაჩემს ეუბნებოდა თურმე, სად წავსულიყავი, ეს მიწა როგორ დამეტოვებინაო. მიუხედავად იმისა, რომ მისი ერთადერთი ვაჟი ამ მიწას შემოსეულმა ბოლშევიკებმა შეიწირეს, ისე როგორც ჩემი დეიდა, მარო მაყაშვილი…

– 1921 წელს თქვენი ბიძა, შალვა მაყაშვილიც იბრძოდა…

– იბრძოდა და მამამისმა, კოტე მაყაშვილმა, როცა 17 წლის შვილი ომში გაამგზავრა, ეს ლექსი დაუწერა:

შენც მიდიხარ იქ, საითკენ ქართველები იჩქარიან,
გული სევდით მეკუმშება და თან… და თან მიხარიან!
მართალი ხარ: საქართველო გაჭირვების წუთს განიცდის,
ამგვარ წუთში წმინდა გრძნობა, წრფელი გრძნობა აღარ იცდის.

რომ გაფუჭდე უსარგებლოდ?! არ მიჯერებ, თქმას არ მაცდი, –
ჯერ ბავშვი ხარ, უსუსური და სულით კი დავაჟკაცდი!
წადი, შვილო, შეასრულე, რაც გიბრძანა შენმა გულმა,
თავდადებულ გმირთ წინაპართ გიწინამძღვროს დიდმა სულმა.

საქართველოს მე ვაღმერთებ, არას ვეტრფი იმის გარდა,
ეხლა მით ვარ ბედნიერი, რომ შენც იგი შეგიყვარდა.

შალვას დეიდაჩემი, მარო მაყაშვილი მიჰყვა ფრონტზე და შეეწირა კიდეც კოჯორთან. ასე ზრდიდნენ მაშინ მშობლები შვილებს – სამშობლოს სიყვარულით… მარო მხოლოდ 19 წლის იყო, რომ დაიღუპა.

როცა ივანე ჯავახიშვილს სხვა გზა აღარ ჰქონდა, მთელი ახალგაზრდობა იმხანად საქართველოზე შემოსეულ ათასი ჯურის მტერს იყო უკვე შეწირული, – გამოვიდა და სტუდენტებს მიმართა, – ახლა სწავლის დრო არ არის, სწავლა მოიცდის, სამშობლოს სჭირდება დაცვაო. დეიდაჩემმა თურმე სხვას დაათმობინა სიაში ადგილი, – შენ მერე ჩაეწერე, გინდა თუ არა, ახლა მე უნდა წავიდეო… ასე იყო აღზრდილი და იმიტომ… 19 წლის გოგონა დღიურში წერდა, ახლა რა დროს პირად გრძნობებზე ლაპარაკია, სამშობლო იღუპებაო. მის დაკრძალვაზე ბიძაჩემი შალვა ფრონტიდან პოლკოვნიკმა კოტე ჯანდიერმა მოიყვანა და გზაში მკაცრად გააფრთხილა, – აღარ გაბედო ნაწილში დაბრუნება, კმარა შენი ოჯახისთვის მსხვერპლიო. მივიდა, ქაშუეთში დასვენებული და დაიტირა და მერე გორში დაეწია მშიერ, ტიტველ და გაყინულ ქართულ არმიას, რომელიც ბათუმის გასათავისუფლებლად მიდიოდა.

დეიდაჩემის დაკრძალვა ეროვნულ გლოვად იქცა. ქაშუეთის ტაძარში საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა აღასრულა პანაშვიდი. მერე იქვე, სამხედრო ტაძრის გალავანთან, იუნკრებთან ერთად დაკრძალეს. დრომ მისი საფლავი იუნკრების საფლავებთან ერთად გააქრო. ხშირად ასეც ხდება. თუმცა ერის ცნობიერება ამგვარ მოვლენებს ინახავს, რომ გაჭირვებისას მტკიცედ დადგეს. დედაჩემის ოჯახისთვის კი ეს სიკვდილი ტრაგედიაც იყო და ამქვეყნად მოვლინების გამართლებაც, – ბებიაჩემი მთელი სიცოცხლე ერიდებოდა თურმე ამ ადგილებთან გავლას… მამიდაჩემი, ნათელა ერისთავიც იყო კოჯრის ფრონტზე მოწყალების დად. როცა წლები გავიდა, მეორე მამიდამ, მზიამ მიამბო, როგორ გააღვიძა ერთ დღეს წყლის ხმამ და ეგონა, წვიმსო… თურმე ნათელა მამიდა ტიროდა კოჯორში დამარცხებას, – ახლა საბოლოოდ დავიღუპეთო…

– ასეთი ხალხი რომ არ ყოფილიყო, არც საქართველო იქნებოდა. ვერც მათი შთამომავალი შეძლებდა ეროვნული ღირებულებების დაცვას…

– ჩემმა წინაპრებმა, მათ, ვინც ცოცხალი დარჩნენ, ეროვნული ღირებულებების დაცვა, ალბათ, იმითაც მოახერხეს, რომ ისეთ სამშობლოში დარჩენა ირჩიეს, სადაც ეროვნულ ღირებულებებს საგანგებოდ სპობდნენ, – ადამიანურსაც… ვაკეთებდით იმას, რაც შეგვეძლო, რაც ყოველმა ქართველმა უნდა გააკეთოს. უნივერსიტეტში ვმუშაობდი, როცა შემომთავაზეს, ინგლისში გაგგზავნით და ინგლისური ენის ცოდნა გაიღრმავეთო. მახსოვს, ძალიან გამიხარდა, – საბჭოთა წლებში ეს სასწაულს უდრიდა. გავიხედოთ და ერთხელაც იმავე უნივერსიტეტში უცნობი ახალგაზრდა მომიახლოვდა და მითხრა, – ამა და ამ დაწესებულებაში მობრძანდითო. რაღა თქმა უნდა, მაშინდელ უშიშროების სამსახურში. როცა მივედი, მითხრეს, – შენ ახლა ინგლისში საბჭოთა ქვეყნის შესახებ დაგელაპარაკებიან და რასაც გეტყვიან, ყველაფერი ჩვენ უნდა გვიამბოო… ერთი სიტყვით, ჯაშუშობას მთავაზობდნენ. არ ვიცი, საიდან მოვიფიქრე, რა უნდა მეპასუხა, მაგრამ ვუთხარი, – იცით, სულაც არ მინდა ოჯახთან მოშორება, არ შემიძლია. ამიტომაც მირჩევნია, მოსკოვში გამგზავნოთ-მეთქი. რას ამბობ, სად მოსკოვი და სად ინგლისიო?! დავიჟინე, გინდა თუ არა, მოსკოვში მინდა-მეთქი და… გამიშვეს!.. ეს ამბავი მხოლოდ მამიდას ვუთხარი. მერე ჩემი ძმაც გამოიძახეს უცხოეთში გასამგზავრებლად. მამიდამ გამაფრთხილა, არაფერი უთხრა, ყველას თავისი გზა აქვსო… მეც თავი შევიკავე, დაბრუნდა ჩემი ძმა და… კინაღამ მომკლა, რატომ არაფერი მითხარიო! თურმე მისთვისაც იგივე შეუთავაზებიათ და გაგიჟებულა კაცი. რა თქმა უნდა, ისიც არსად წასულა!.. აი, ასე ვიცხოვრეთ და ვიცხოვრეთ იმიტომ, რომ ქვეყანა შეგვენახა. ეს არ არის გადაჭარბებული ფრაზები. ერს რიგითი ადამიანების სამსახური აცოცხლებს.

– თქვენ ხართ პოეტი და მთარგმნელი. თქვენს ნათარგმნ შოტლანდიურ პოეზიას მთელი საქართველო იცნობს, მღეროდნენ კიდეც…

– ჩვენი ქვეყნების ბედი ერთმანეთს ჰგვანან. ეს ხალხი ინგლისელებმა უფრო უარეს დღეში ჩაყარეს, ვიდრე ჩვენ რუსებმა. ინგლისელებმა შოტლანდიური სოფლები ისე გადაწვეს, რომ კვამლით დაბურულ პორტებს გემები ვეღარ აგნებდნენ. შოტლანდიის ეროვნული ღირსება პოეტმა ჰიუ მაკდაიერმიდმა ააღორძინა. ამ პოეტს დიდ პატივს ვცემ. ძალიან მიყვარს რობერტ ბერნსიც. მისი პოეზია გაჟღენთილია შოტლანდიური ენისა და ეროვნულობის დაკარგვის ტკივილით…

მე მთარგმნელობით კოლეგიაში ვმუშაობდი, სადაც უნიჭიერესი მთარგმნელები იყვნენ და ვთარგმნიდი, ვწერდი კიდეც. გიორგი ლეონიძე ხშირად მეუბნებოდა, – თამარ, ლექსები წერე, თორემ მთარგმნელის სახელი რომ მოგეკერება, ვეღარ მოიცილებო… შესაძლოა, მართლაც ასე გამოვიდა, თუმც გულწრფელად ვფიქრობ, რომ დღეს ბევრად უკეთეს ლექსებს ვწერ, ვიდრე იმ დროს ვწერდი. სამწუხაროდ, დღეს პოეტობა დაფასებული საქმე აღარ არის. უფრო სწორად, ხალხს პოეზია ისევ უყვარს, ამ სიყვარულს რა გადააჩვევს, მაგრამ სახელმწიფოს აღარ აინტერესებს. გული მტკივა, როცა ტელევიზიებში მხოლოდ პოლიტიკაზე ლაპარაკობენ. განა რამდენი წელიწადი შეიძლება იარსებოს ერმა პოლიტიკით?! პოლიტიკა ერის სულიერ ღირებულებებს ვერ ჩამოაყალიბებს, ამის გარეშე კი ქართველები აღარ ვიქნებით. გარდა ამისა, მწერლობისადმი ასეთი დამოკიდებულებით ისედაც დაცემული წიგნიერების ინტერესი კიდევ უფრო ეცემა, თუმცა ამას, მგონი, მიხვდნენ და ჩვენ გარდა, ყველამ ბრძოლა დაუწყო. რამდენიმე ხნის წინ ხელში ჩამივარდა რეი ბრედბერის „ფარენჰაიტი 493“-ის გამოცემა. იგი შესანიშნავი ფანტასტი მწერალი გახლავთ. წიგნში აღწერილია, როგორ იფერფლება წიგნები, რომელთაც ცეცხლში ყრიან; როგორ დევნიან იმ ადამიანებს, რომელთაც წიგნი უყვართ. განა ეს დევნა არ გვაგონებს ჩვენში წიგნიერ ადამიანებთან დამოკიდებულებას? რატომ არის ასე? – იმიტომ, რომ წიგნიერი ადამიანის დამონება ძნელია…

გული მტკივა ჩემი თაობის მწერლების იგნორირების გამო, მტკივა ახალგაზრდა მწერლების გამოც. საქართველო პოეტების ქვეყანაა და ხალხს საშუალება არ აქვს, პოეტებს იცნობდეს, – წიგნი ძვირი ღირს და ყიდვა ჭირს. ტელევიზიებში პოეზიასა და მწერლობაზე თითქმის აღარ ლაპარაკობენ. ეს კი ახალგაზრდა თაობაზე მოქმედებს… თუმც, თავს იმით ვინუგეშებ, რომ განგებისგან ნაბოძები ნიჭი არავის მისცემს იმის საშუალებას, ჩვენი ღირებულებები განადგურდეს. მე მყავს მოწაფეები ინგლისურ ენაში, უმეტესობა ვაჟებია და როცა თავიანთ ნაწერებს მაკითხებენ, აღტაცებული ვარ, – იქ სამშობლოს სიყვარული აშკარად იკითხება. ასე რომ, თვითგადარჩენის ინსტინქტი ფხიზლად არის და რისი დაცვაც ჩემმა თაობამ ვერ შეძლო, მომავალი თაობა დაიცავს.

თამარ ერისთავის მოგონება მარო მაყაშვილზე

ჩვენ ხომ ღმერთმა ისეთი ქვეყანა გვარგუნა, რომელიც ყოველთვის გადასარჩენი იყო!
სტოლიპინი გაოგნებულა ამ ხალხის კეთილშობილებითა და განსწავლულობით
ეს მიწა თითოეული ჩვენგანის შესანახია იმის მიხედვით, ვის რა შეგვიძლია

ჩვენი ისტორია მხოლოდ ალესილი ხმლების ქნევით არ იქმნებოდა. არც მხოლოდ დასავლეთსა თუ აღმოსავლეთს მიჩერებულ მეფეთა თავგანწირვით, – მას უსახელო ქართველების ხელიც ქმნიდა. ეს ხელი მარადიული სიჯიუტით უვლიდა ერის მარადიულობას. თუკი ყურს მივუგდებთ, დღესაც ვიგრძნობთ იმ ჯიუტი ძარღვის ფეთქვას, რომელიც საქართველოს ინარჩუნებს. ამიტომაც – მიუხედავად იმისა, რომ ისევ ისე ვირწევით “ვითარცა ლერწამი ქართაგან ძლიერთა”, ჩვენ არასოდეს გადავშენდებით! თამარ ერისთავიც წარსულს უვლის, – მომავლისთვის ინახავს. ქალბატონი დიდებულთა გვარიდან მორჩილი მსახურია თავისი ერისა. ჩაიხედეთ ჩვენს წარსულში და ერის ყოფნა-არყოფნისა აღარ შეგეშინდებათ.

* * *

მე მხოლოდ ერთი უმნიშვნელო ნაწილი ვარ საქართველოსი. როცა მეკითხებიან, მეფობის აღდგენაზე რა აზრისა ხართო, ვპასუხობ, – მხოლოდ ბაგრატიონობას რა აზრი აქვს, კაცი უნდა გამოჩნდეს, ვისაც ერის პატრონობა შეუძლია-მეთქი. თავად მე, მაშინ, როცა 17 წლის მაია ჩიბურდანიძე მსოფლიო ჩემპიონი გახდა ჭადრაკში, – ვთქვი: აი, გამობრწყინდა ახალი ვარსკვლავი და ბევრი არისტოკრატიული გვარი განზე უნდა გადგეს-მეთქი. გვარები და გვარიშვილები წავლენ და მოვლენ, ხოლო საქართველო დარჩება. ამას მასწავლიდა ჩემი მამა-პაპა და ამას ვასწავლი ჩემს შეგირდებს. ეს ქვეყანა თითოეული ჩვენგანის შესანახია იმის მიხედვით, ვის რა შეგვიძლია. ასე იყო მუდამ და ასე იქნება მომავალში…

* * *

ვინც კი ამქვეყნად გამაჩნდა და გამაჩნია, ყველა სამშობლოს გადარჩენის მცდელობაში იყო. დეიდაჩემიც და მამიდაჩემიც – მარო მაყაშვილი და ნათელა ერისთავი მოწყალების დები იყვნენ კოჯრის ფრონტზე. მარო მაყაშვილი იქ დაიღუპა – ქვეყანას იმ დროს ეს სისხლი დასჭირდა. მაგრამ ბაბუაჩემი – ალექსანდრე ერისთავი ქაქუცა ჩოლოყაშვილთან მიმავალ ვანელ გლეხებს წინ გადაუდგა, არ გაუშვა – ტყუილად დაიხოცებით, სად მიდიხართ, თქვენი მთავრობა მოდის, გასწავლით და გამუშავებთ, თოხებითა და ცულებით როგორ უნდა იომოთო. ბაბუას მიზეზი ჰქონდა ბოლშევიკების სიძულვილისა, მაგრამ ვისი სისხლით უნდა ეძია შური? თავადაც ბედს დამორჩილდა და ისეთ სამშობლოზე ზრუნავდა, როგორიც ბედმა არგუნა. მას შემდეგაც, რაც ოცდარვა წლის მამაჩემი, ლევან ერისთავი დახვრიტეს 1937-ში.

მამაჩემის აშენებულია აჭარის წყალზე ელექტროსადგური. ამ მშენებლობის ნაწილი მოსკოვში დაუმტკიცეს და ორჯონიკიძემ უთხრა, – თუ თბილისში ბინა არ გაქვს, აგიშენებთო. ჩვენ იქ ვიღა გვაცხოვრებდა!.. მე და ჩემი უმცროსი ძმა ვანში, ბებია-ბაბუასთან ვიზრდებოდით, დედა და უფროსი ძმა – თბილისში იყვნენ. დედა კოტე მაყაშვილის ქალიშვილი იყო. აი ასე გავნაწილდით. მაგრამ არავის დაუწუწუნია, ასეთ ქვეყანაში რატომ დავრჩითო – გულმა არ დაანებათ ამ ქვეყნიდან წასვლა – სამშობლო მაშინაც სამშობლოა, როცა დაპყრობილი, დაჩაგრულია, ღატაკია და ცუდად ხარ.

**** * *

ან გალაღებულები როდის ვიყავით? ჩვენ ხომ ღმერთმა ისეთი ქვეყანა გვარგუნა, რომელიც ყოველთვის გადასარჩენი იყო! 1905 წელს, გურიის აჯანყებისას, გურიის სოფლები რომ გადაწვეს, იმერეთის სოფლების გადაწვაც უნდოდათ. ხუთი ასეთი სოფელი ჰქონდა სიაში დამსჯელი რაზმის მეთაურს ლარიონოვს. თავზარდაცემული ბაბუაჩემი ქუთაისში გავარდნილა. მაშინ დასავლეთ საქართველოში ასე თუ ისე დემოკრატი რუსი გუბერნატორი სტაროსელსკი მჯდარა და მასთან მივარდნილა, – გვიშველეო. იმას – შეწყვიტეთო, დაუწერია და ბრძანება ბაბუაჩემისთვის გაუტანებია. ჭენებითა და თეთრი ცხვირსახოცის ფრიალით მივარდა ლარიონოვს. იმას უკვე ორი-სამი სახლი გადამწვარი ჰქონდა და ბაბუაჩემმა ბრძანება რომ გადასცა, ისე დაიბოღმა, რომ მერე მოსაკლავად დასდევდა.

უფრო დიდი საშინელებისგან ქართველები ბაბუაჩემის ცოლისძმამ, დავით ნიჟარაძემ გადაარჩინა. დავითი იმერეთის თავადაზნაურთა წინამძღოლი იყო, როცა იქ გუბერნატორი სლავიჩინსკი დასვეს (შემდეგ სვოლოჩინსკის ეძახდა). სწორედ ამ გუბერნტორმა მისწერა რაპორტი რუსეთის იმპერატორს: ქართველები ყალთაბანდები, მოქეიფეები და უმსგავსოები არიან, მაგრამ თავად ქვეყანაა სამოთხის მსგავსი და ამიტომ ეს ხალხი აქედან გადავასახლოთ და რუსები ჩამოვასახლოთო. კანცელარიაში თავადაზნაურებს ნიკოლიკა თაყაიშვილი ჰყავდათ მსტოვრად და იმან გამოიტანა ეს ამბავი. განსაკუთრებით მეგრელებს ლანძღავდა ეს სლავიჩინსკი – ველურები არიანო. დავით ნიჟარაძემ სასწრაფოდ იხმო სამსონ თოფურია და პეტერბურგში წაიყვანა. ეს სამსონ თოფურია ევროპაში განათლებამიღებული ექიმი იყო. ჩავიდნენ პეტერბურგში. მეფეს ვერა, მაგრამ სტოლიპინს შეხვდნენ, სახელმწიფოს პირველ კაცს…

სტოლიპინი იმდენად გაოგნდა ამ ხალხის კეთილშობილებითა და განსწავლულობით, მაშინვე მოახსენა იმპერატორს ეს ამბავი. იმპერატორმა თავისი გულისნადების გახმაურება არ აპატია გუბერნატორს და ქუთაისიდან გაიწვია. სხვათა შორის, ეს ნიჟარაძეები ძალზე ლამაზი ხალხი იყო. იმდენად ლამაზი, რომ იმპერატორმა დავით ნიჟარაძის ძმის, გურიის დრუჟინის მეთაურის ერმალოზ ნიჟარაძის ფოტო ღია ბარათზე დააბეჭდვინა და მთელ იმპერიაში გაავრცელა.

* * *

აი, ასე გახლდათ ეს ამბავი. უნდა გახსოვდეს, როგორი ქვეყნის შვილი ხარ და რა შეიძლება მისთვის გააკეთო. ბაბუაჩემმა, ბაღდათიდან საირმემდე რომ რკინიგზა გაეყვანა, ქუთაისში სახლ-კარი გაყიდა. საირმე მისი აღმოჩენილია – საერთოდ აჭარა-ახალციხის ქედის ნაწილი ერისთავებს ეკუთვნოდათ, ბაბუაჩემი კი პეტერბურგში განსწავლული მეტყევე იყო და ხშირად დადიოდა აქაურ ტყეებში. ხედავდა, როგორ ჩამოდიოდნენ მთიდან ირმები და მჟავე წყალს სვამდნენ. ცნობილი ლიტველი წყლების სპეციალისტი კუფცისი ჩამოიყვანა წყლის შესასწავლად და კურორტის მშენებლობა დაიწყო, რომ ქვეყანას ამ წყლებით შემოსავალი ჰქონოდა. მაგრამ მიწები მენშევიკებმა ჩამოართვეს. მაინც გააცილა სამშობლოდან მიმავლები. თურმე ცივი დღე იყო, ბაბუაჩემს კრაველის ქურქი ეცვა და ბოხოხი ეხურა. ნოე რამიშვილს უთქვამს, თუ არ წამოხვალ, ბოლშევიკები მოვლენ და მაგ ქუდს და ქურქს წაგართმევენო. ბაბუას უპასუხია – ტყე და მიწა თქვენ წამართვით და ესენიც ფეშქაში იყოს, აქაურობას ვერ დავტოვებო… ვერც დატოვა – ერთხელ ბებიაჩემი ქედზე აუყვანია, რიონის დაბლობი დაუნახვებია და უთქვამს, – ეს მიწა როგორ დამეტოვებინაო…

ბაბუა და ბებიაჩემი როსკანი ოთხივე შვილს სამშობლოს სიყვარულით ზრდიდნენ. ორი მამიდა დამრჩა – მზია და ნათელა. ნათელა კოჯრის ომში იყო. ვემუდარებოდი, კოჯორზე რაიმე დაწერე-მეთქი. უარობდა… მზია მამიდა მიამბობდა, – თებერვლის ერთ დილას წყლის ხმამ გამაღვიძა. მზიანი დღე იყო – მივიხედე. კუთხეში ნათელა ზის და ცრემლები იატაკზე სცვივა. შემომხედა: – დავიღუპეთ, საბოლოოდ დავმარცხდითო. მზია მამიდა პიონერთა სასახლეში ასწავლიდა და ყოველ ზაფხულს ბავშვებს დაატარებდა მთელ საქართველოში. მზია უთმელიძემ მიამბო, – მამიდაშენმა რომ დიდგორში აგვიყვანა და დიდგორის ომზე მოყოლა დაიწყო, სახე ისე შეეცვალა, გეგონებოდა, პირდაპირ ომიდან მოდისო. მეც თან დავყავდი. ერთხელ, ურმებით იმერეთიდან რაჭაში გადავედით. სასაფლაოსთან შემოგვაღამდა. თურმე სოფელში ვყოფილვართ. დილით მზე რომ ამოდიოდა, გავიხედე და ვაჟა რომ ამბობს, “სადაც კი გაიხედავდი, ყოველი გასაშტერონიო” – ისე ლამაზი იყო იქაურობა… დღესაც გულით დამაქვს მამიდაჩემის ნათქვამი გრიშაშვილის ლექსი “თამარ მეფის გაბზარული სახე”… როგორი ხატია? ახლა ამ ხატის წინ ბავშვს რომ დააყენებ, როგორ ქართველად გაიზრდება?!

* * *

1921 წელს, როცა დედაჩემის ძმა, 17 წლის შალვა მაყაშვილი საქართველოს მტერთან საბრძოლველად არმიაში ჩაეწერა, ერთადერთ ვაჟს ბაბუაჩემმა კოტე მაყაშვილმა ასეთი ლექსი დაუწერა: – “შენც მიდიხარ იქ, საითკენ ქართველები იჩქარიან, გული სევდით მეკუმშება და თან… და თან მიხარიან! ჩემი სისხლი და ხორცი ხარ და მისმინე, რის ვარ მთქმელი: შენ მიყვარხარ მე იმდენად, რამდენადაც ხარ ქართველი. საქართველოს მე ვაღმერთებ, არას ვეტრფი იმის გარდა, ეხლა მით ვარ ბედნიერი, რომ შენც იგი შეგიყვარდა.”

როცა ივანე ჯავახიშვილმა უნივერსიტეტის სტუდენტებს მიმართა: “ქართველსა გული რკინისა, აბჯარი თუნდა ხისაო”… სწავლა მოიცდის, სამშობლოს დაცვა სჭირდებაო, მთელი უნივერსიტეტი გაემზადა საომრად. გოგონები მოწყალების დებად ეწერებოდნენ, მარომ, შემდგომში ცნობილ მომღერალს, ქეთო ჯაფარიძეს ხვეწნით დაათმობინა სიაში ადგილი – შენ მერე ჩაეწერეო… მხოლოდ 17 წლის იყო, როცა დღიურში წერდა, – რა დროს პირად გრძნობებზეა ლაპარაკი, საქართველოს ბედ-იღბალი წყდებაო… დის დაკრძალვაზე შალვა მაყაშვილი ბიძამ, პოლკოვნიკმა კოტე ჯანდიერმა გამოიყვანა ფრონტიდან და გზაში მკაცრად გააფრთხილა, – აღარ გაბედო ნაწილში დაბრუნება. კმარა შენი ოჯახისთვის მსხვერპლიო, მაგრამ მარო დაკრძალეს თუ არა, შალვა გორში წავიდა. მშიერ, ტიტველ, გაყინულ ქართულ არმიას ბათუმის თურქებისგან გასათავისუფლებლად გაჰყვა.

მარო ქაშვეთიდან გაასვენეს. საქართველოს პატრიარქმა აღუსრულა პანაშვიდი. იუნკრებთან ერთად სამხედრო ტაძრის გალავნის ახლოს დაკრძალეს. მერე ის ეკლესია დაანგრიეს, მთავრობის სასახლე ააშენეს და დეიდაჩემის საფლავიც დაიკარგა…

* * *

ქართველობას დღესაც საფრთხე ემუქრება. ყველა თითქოს ჩვენს ჩანთქმას ცდილობს. ბევრი რამ უნდა მოვიგერიოთ, მათ შორის – უწიგნურობასთან ომი. წიგნი და წიგნიერება მომავალ თაობას უნდა შევუნახოთ და ამით წარსულიც შეინახება… მე შოტლანდიური პოეზიის მთარგმნელი ვარ, 25 შოტლანდიელი პოეტის ლექსები მაქვს ნათარგმნი, საგანგებოდ ავირჩიე შოტლანდია, – მიყვარს იმიტომ, რომ ქართველებს გვგვანან თავისუფლების სიყვარულითა და ხასიათითაც კი, – აი, რობერტ ბერნსის “კაცი ვარ, და ქუდი მხურავს”, ჩემი ნათარგმნია, ხომ გვგავს? და იცით ვინ გაამძაფრა XX საუკუნეში მათში ეროვნული გრძნობები? სწორედ პოეტმა – ჰიუ მაკდაირმედმა (სხვათა შორის, ის ამბობდა, შოტლანდიელები საქართველოდან არიან წამოსულებიო). შოტლანდიელებს კი უფრო საშინლად მოექცნენ ინგლისელები, ვიდრე ჩვენ რუსები. ისე გადაწვეს მთის სოფლები, რომ გემები ნავსადგურს ვეღარ აგნებდნენ. მაგრამ შოტლანდიელების ეროვნულობა სწორედ გლობალიზაციის ხანაში გამძაფრდა და ამ ეროვნულობის გამოხატვას არსად არ ერიდებიან. ჩვენც არ უნდა დავკარგოთ ჩვენი თავი. ვინც არ უნდა მოინდომოს, – თურქმა, რუსმა თუ მოდაში შემოსულმა ამერიკელმა, ჩვენი გადაჯიშება არ უნდა გამოუვიდეს. ასეც იქნება!

ესაუბრა ეთერ ერაძე
კვირის პალიტრა
21-27 იანვარი, 2008 წელი