1832 წლის შეთქმულება

მას შემდეგ, რაც 1801 წელს რუსეთმა ქართლ-კახეთის სამეფო გააუქმა და საქართველოს დანარჩენი ნაწილების დაპყრობას შეუდგა, თავისუფლებისმოყვარე ქართველმა ხალხმა წართმეული სახელმწიფოებრიობის დაბრუნების მიზნით არაერთხელ ააფრიალა აჯანყების დროშა. ჩვენს ისტორიაში აჯანყების ერთ-ერთი ასეთი მცდელობა „1832 წლის შეთქმულების“ სახელითაა ცნობილი.

ის რუსეთში, იქ გადასახლებულ ბატონიშვილთა წრეში ჩაისახა. კერძოდ, 1825 წელს პეტერბურგში მცხოვრებმა დიმიტრი იულონის ძემ, ხოლო 1826 წელს მოსკოვში იძულებით მყოფმა ოქროპირ გიორგი მეთორმეტის ძემ (ბაგრატიონებმა) გარს შემოიკრიბეს რუსეთში სასწავლებლად ჩასული ქართველი ახალგაზრდები და შეუდგნენ მომზადებას მომავალი შეიარაღებული აჯანყებისათვის.

1827 წელს კი პეტერბურგიდან სამშობლოში დაბრუნდა დიდი ქართველი განმანათლებელი, საზოგადო და პოლიტიკური მოღვაწე სოლომონ დოდაშვილი და შეთქმულების ცენტრმაც თბილისში გადმოინაცვლა. სოლომონ დოდაშვილი ღრმად განათლებული პიროვნება იყო, დამთავრებული ჰქონდა პეტერბურგის უნივერსტეტი.

რუსეთიდან დაბრუნებულ ახალგაზრდა ქართველ პატრიოტებს სამშობლოში თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელში გამოზრდილი ახალგაზრობა დახვდა. აქ თანდათანობით გამოიკვეთა შეთქმულების ხელმძღვანელი ბირთვი სოლომონ დოდაშვილის, ელიზბარ ერისთავის, ალექსანდრე ორბელიანისა და იასე ფალავანდიშვილის შემადგენლობით.

ფარული საზოგადოების აქტიური წევრები იყვნენ ის მოღვაწეებიც, რომელთაც შემდგომში ფასდაუდებელი ამაგო დასდეს ქართული ენის, ლიტერატურის, კულტურის აღორძინებასა და განვითარებას: ალექსანდრე ჭავჭავაძე, დიმიტრი ყიფიანი, გრიგოლ და ვახტანგ ორბელიანები, გიორგი ერისთავი, მანანა ორბელიანი და სხვები.

საგანგებოდ უნდა მოვიხსენიოთ სასულიერო პირი – ფილადელფოს კიკნაძე. იგი იყო ავტორი შეთქმულების წესდებისა, რომელსაც „აკტი გონიური“ ეწოდებოდა. მანვე შექმნა საიდუმლო მიმოწერისათვის საგანგებო ანბანი.

შეთქმულებს გადაწყვეტილი ჰქონდათ საქართველოდან რუსების განდევნა და აქ კონსტიტუციური მონარქიის დამყარება. მეფედ კი თავისი ქვეყნის თავისუფლებისათვის დაუცხრომლად მებრძოლი, სიცოცხლეშივე ლეგენდად ქცეული, სპარსეთში გადახვეწილი ალექსანდრე ბატონიშვილი (ერეკლე მეორის ძე) უნდა მოეწვიათ.

აჯანყება, წარმატებით დამთავრების შემთხვევაში, მთელ კავკასიას უნდა მოსდებოდა, რათა საბოლოოდ ალაგმულიყო აქ რუსთა თარეში. მაგრამ შეთქმულებს რუსეთთან პოლიტიკური კავშირის სრულიად გაწყვეტა არ ჰქონდათ განზრახული, არამედ სურდათ, რუსეთ-საქართველოს შორის დამყარებულიყო საერთო ინტერესებზე დაფუძვნებული ურთიერთობა. სწორედ ამას ითვალისწინებდა 1783 წელს რუსეთთან დადებული ტრაქტატიც.

შეთქმულება დიდხანს და საფუძვლიანად მზადდებოდა. აჯანყება 1832 წლის დეკემბერში უნდა დაწყებულიყო.

აჯანყებამდე რამდენიმე დღით ადრე შეთქმულების ერთ-ერთმა ხელმძღვანელმა იასე ფალავანდიშვილმა, საკუთარი ტყავის გადარჩენის მიზნით, შეთქმულება გასცა.

შეთქმულნი დააპატიმრეს, ყაზარმებში გამოამწყვდიეს და მათი „ანტისახელმწიფოებრივი საქმიანობის“ გამოსაკვლევად საგანგებო კომისია დანიშნეს, რომელმაც 145 „დამნაშავე“ გამოამჟღავნა.

რუსეთის მაშინდელმა იმპერატორმა ნიკოლოზ პირველმა შეთქმულებს სიკვდილით დასჯა გადაუწყვიტა, მაგრამ შემდეგ გადაწყვეტილება შეცვალა და ისინი რუსეთის შორეულ მხარეებში გადაასახლა.

მღვდელი ფილადელფოსი გამოძიების დასრულებამდე გარდაიცვალა ყაზარმაში.

ერთი სიტყვით, სასამართლო პროცესიდან რამოდენიმე წლის შემდეგ ყველა შეთქმული სამშობლოში დაბრუნდა, მაგრამ მათ შორის არ იყო სოლომონ დოდაშვილი, რომელმაც შორეულ ვიატკაში დაასრულა თავისი ხანმოკლე სიცოცხლე (იგი 31 წლისა გარდაიცვალა).

ასე დაესვა წერტილი ქართველი მამულიშვილების თავგანწირულ მცდელობას, შეიარაღებული აჯანყების გზით თავი დაეღწიათ რუსეთის იმპერიის ბატონობისაგან და შელახული ეროვნული ღირსება აღედგინათ.

1832 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობდნენ:

დიმიტრი ბატონიშვილი
თამარ ბატონიშვილი
თეკლე ბატონიშვილი
ოქროპირ ბატონიშვილი
სოლომონ დოდაშვილი
გიორგი ერისთავი
ელიზბარ ერისთავი
გრიგოლ ორბელიანი
გიორგი ერისთავი
დიმიტრი ორბელიანი
ვახტანგ ორბელიანი
სოლომონ რაზმაძე
ალექსანდრე ჩოლოყაშვილი
ალექსანდრე ორბელიანი
ფილადელფოს კიკნაძე
ზაალ ჩოლოყაშვილი
ალექსანდრე ჭავჭავაძე
დიმიტრი ყიფიანი
თ.ამილახვარი
მანანა ორბელიანი
ლევან ორბელიანი
ნ.ორბელიანი
გ. ავთანდილაშვილი
დ. პაუშენკო
მელნიკოვი
ლეტელიე
მოლა ზამანა
იასე ფალავანდიშვილი
1832 წლის აჯანყებამ წარუსლელი კვალი დატოვა საქარტველოს ისტორიაში.1832 წლის შეთქმულება გახდა სტიმული შემდგომი თაობის დიდი ეროვნული მოძრაობისა

გრიგოლ ლორთქიფანიძე

See full size image

პოლიტიკური, სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწე. დაამთავრა ქუთაისის სათავადაზნაურო გიმნაზია (1902), სწავლობდა ნოვოროსიის უნივერსიტეტში, ჯერ სამედიცინო, შემდეგ ისტორიულ-ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე.

რევოლუციურ საქმიანობაში მონაწილეობისათვის დააპატიმრეს, შემდეგ რუსეთში გადაასახლეს. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის დროს რუსეთში იმყოფებოდა. იყო ბელგოროდის ოლქის ერობის სახალხო გაზეთის რედაქტორი.

1918-1921 წლებში, სხვადასხვა დროს, საქართველოს სამხედრო და განათლების მინისტრისა და მთავრობის თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობები ეკავა. ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს მოლაპარაკებას აწარმოებდა რევკომთან.

1921 წლის 18 მარტს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მხრიდან გრიგოლ ლორთქიფანიძემ და ‘რევკომის’ წარმომადგენელმა მამია ორახელაშვილმა ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებას საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შესახებ, რომლის თანახმად ერთადერთ კანონიერ მთავრობად კვლავ, ვიდრე მას ქართველი ხალხი არ გადააყენებდა, ‘რჩებოდა’ დემოკრატიული მთავრობა.

20-იან წლებში რუსეთში გადაასახლეს. გრ. ლორთქიფანიძე 1937 ჩეკას ჯურღმულებში გარდაიცვალა.

მიწაში ჩაფლული “ფიქრები საქართველოზე”

ვიქტორ ლორთქიფანიძე

“თუ ვინიცობაა, ვეღირსო სამშობლო მიწის გულში ჩასვენებას, მე ავირჩევდი დავფლულიყავი… დიად ისტორიულ მესხეთში. ჩემი გვარეულობა, ჩემო ძვირფასო შვილებო, იქედანაა. იქ დღესაც ცხოვრობენ ჩვენი გვარის კაცები. ისინი ისლამის სჯულზე არიან ძველ დროს იძულებით გადანათლულნი, მაგრამ მაინც ჩვენი ძმები, ჩვენი სისხლი და ხორცი არიან.”

გრიგოლ ლორთქიფანიძე (1881-1937)

პარლამენტის საკონსტიტუციო საგანგებო სხდომებზე იხილებოდა საშვილიშვილო, საკვანძო საკითხი – როგორი უნდა იყოს საქართველოში ხელისუფლება, საპარლამენტო თუ საპრეზიდენტო.

მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მხარე იფიცებოდა, კონსტიტუციას პერსპექტივაში ვხედავ და არა ერთ ადამიანზე მორგებაშიო, საპრეზიდენტო მმართველობის მომხრე ყველა დეპუტატს ბატონ ედუარდ შევარდნაძის ტანზე მორგებული საპრეზიდენტო სმოკინგის თარგი გამოჰყავდა და, პირიქით, საპარლამენტო ხელისუფლების მომხრეებს ძონძებში გამოწყობილი უფლებააყრილი დღევანდელი სახელმწიფოს მეთაური ელანდებოდათ.

ყველას თავისის თქმა უნდოდა და, ვინაიდან ამის დრო და საშუალება არ იყო, პარლამენტმა სამწუთიანი რეგლამენტი დააწესა და დროის ათვლა მიუკერძოებელ ელექტრონულ ტაიმერს მიანდო.

საპარლამენტო ხელისუფლების მომხრეთა შეუვალ, რკინის არგუმენტს, დემოკრატიული საქართველოს კონსტიტუციაში არ იყო პრეზიდენტის პოსტი და ვინაიდან ჩვენ მისი სამართალმემკვიდრენი ვართ და არც ჩვენ გვეკუთვნის პრეზიდენტიო, მოულოდნელად ცივი წყალი გადაასხა ბატონმა რომან მიმინოშვილმა, როცა წაიკითხა დემოკრატიული საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარის მოადგილისა და სამხედრო მინისტრის, ბატონ გრიგოლ ლორთქიფანიძის, 1924 წელს სუზდალის საპყრობილეში დაწერილი სტრიქონები:

“1921 წელში მიღებული კონსტიტუციით უარყოფილია პრეზიდენტის თანამდებობა. უნდა გადაჭრით ითქვას, რომ ეს გადაწყვეტილება მეტად მწიგნობრივი და დოგმატური იყო. ესაოდა, თითქოს ყველა დემოკრატიებზე უფრო დემოკრატობა უნდა დაგვემტკიცებინა…”

აქ ტაიმერმა მიკროფონი გამოთიშა. ბატონ რომანს აღარ დაუჩემებია სხვებივით, ბოლომდე მათქმევინეთ, თორემ ტრიბუნიდან არ ჩამოვალო (რომან მიმინოშვილი პარლამენტის ეთიკის კომისიის თავმჯდომარეა) და გულნატკენი ჩამოვიდა პოდიუმიდან.

რა მომასვენებდა, სანამ ბატონ რომანს სათქმელი ციტატის მეორე ნაწილს არ გამოვძალავდი. აი, ისიც: “არავითარ შემთხვევაში არ უნდა ილახებოდეს ერისა და სახელმწიფოს სიმრთელე და სიძლიერე. ხოლო თუკი სადმეა საჭირო საკმაო უფლებით აღჭურვილი პრეზიდენტი, ეს გახლავთ სწორედ საქართველო, რომელიც დღეს იმყოფება გამთლიანების პროცესში, სადაც გადაჭარბებული პარტიულ-პოლიტიკური და სხვა სახის პარტიკულარიზმი უფრო ფეოდალურ-ტომობრივი ნაშთის ელფერს ატარებს, ვიდრე კანტონალური დემოკრატიის იერს, და სადაც სახელმწიფოს მთლიანობისა და სიმტკიცის ემბლემა და ფაქტი მეტი იდეალობით უნდა იხატებოდეს. პრეზიდენტი, დაახლოებით ამერიკა-გერმანიის პრეზიდენტის უფლებებით აღჭურვილი, სრულიად აუცილებელი და მიზანშეწონილია საქართველოსთვის. სხვანაირად კითხვის გადაჭრა იქნება არა ცხოვრებით ნაკარნახევი, არამედ წიგნებიდან მონაბერი დოქტრინობა და, უკაცრავი პასუხია, შეიძლება მეტიჩრობაც…”

ასე რომ, ვინც დღეს პრესითა და ტელევიზიით გვამადლის, რამოდენა დაგითმეთო, პრეზიდენტობის ამერიკულ მოდელზე დაგთანხმდითო და ამაში პოლიტიკურ საზღაურებს მოითხოვს, თავად საქართველოს ამადლის ქვეყნის ინტერესებში მოქმედებას და გრიგოლ ლორთქიფანიძის იმ “უკაცრავი პასუხის” ღირსია.

მანამდე გრიგოლ ლორთქიფანიძის შესახებ მხოლოდ ის გამეგონა, რომ მისი ხელწერა ამშვენებს 26 მაისის თავისუფლების აქტს და რომ ის იყო დემოკრატიული საქართველოს რწმუნებული ბოლშევიკურ რევკომთან მოლაპარაკებაზე 1921 წლის მარტში ქუთაისში.

დაინახა რა ჩემი ასეთი დაინტერესება ამ პიროვნებით, ბატონმა რომანმა მათხოვა წელს თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობის მიერ დასტამბული გრიგოლ ლორთქიფანიძის “ფიქრები საქართველოზე”. ამ ეგზემპლარს წარწერა აქვს: “ბატონ რომან მიმინოშვილს, ღრმა პატივისცემით გრიგოლ ლორთქიფანიძის შვილებისაგან, თეიმურაზ, დარეჯან და ნოდარისაგან. 22.06.95. თბილისი.”

კრებულში თავად 225-გვერდიანი “ფიქრები საქართველოზე” იწყება მინიშნებით: “რუსეთი, ქ. სუზდალი, ვლადიმერ. გუბ. საგანგებო ბანაკის სამონასტრო საპყრობილე: საკანი N13. თებერვალის 11 დღე. 1924 წელი” – და მთავრდება მინაწერით: “მოვასწარი მხოლოდ განზრახულის დაახლოებით ერთი მესამედის დაწერა და ისიც შავათ, გაუშალაშინებლად… უკვე დაწერილს მე და ჩემი მეგობარი მის დღიურებთან ერთად ვფლავთ დღეს ერთ საიდუმლო ადგილს, რადგან ჩეკისტები ჩვეულებრივად გვართმევენ ხოლმე ყოველგვარ ხელნაწერს.

1 დეკემბერი, 1924 წ. დილის 11 საათი. გრ. ლორთქიფანიძე.”

grigol lortqifanidze

ერთ ღამეში “ფიქრები საქართველოზე”, “პოლიტიკური ანდერძი” და სხვა თანდართული დოკუმენტები სულმოუთქმელად წავიკითხე და დავრწმუნდი, რომ გრიგოლ ლორთქიფანიძის სახით საქმე გვაქვს უსამართლოდ მივიწყებულ, ბუმბერაზი აზროვნების უშიშარ ერისკაცთან. “ფიქრები საქართველოზე” სამშობლოზე უზომოდ შეყვარებული პატრიოტის მიერ დაწერილი საქართველოს ისტორიაა, ლიტერატურული ესეს პათოსით, არა ლენინის ბიბლიოთეკაში პირველწყაროებით გარშემორტყმულის, არამედ ჭრაქის შუქზე, ციხის საკანში, ავტორის ენციკლოპედიური ცოდნის დასტური, ისტორია საქართველოს 20-საუკუნოვანი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისა. და იმავე დროს ის ბოლომდე რჩება ერთგული სოციალ-დემოკრატიული პოზიციებისა.

ყოველთვის მიმაჩნდა, რომ ეროვნულ-განმათავისუფლებელი იდეა, როდესაც ოკუპირებული და კოლონიზებული ერი უპირისპირდება მეტროპოლიას, შეუთავსებელია სოციალ-დემოკრატიულ აზროვნებასთან. როცა ერთმანეთს უპირისპირდებიან სოციალური კლასები, ეროვნული ინტერესები მეორე პლანზე გადადის.

მრწამსით რევოლუციონერი სოციალ-დემოკრატი გრიგოლ ლორთქიფანიძე, ჯერ კიდევ ნოვოროსიის (ოდესა) უნივერსიტეტში სწავლისას, 1904 წელს, ცარიზმის წინააღმდეგ პოლიტიკური გაფიცვების ორგანიზებისთვის ჩასვეს ციხეში და სამი წელი პატიმრობასა და გადასახლებაში ამყოფეს, ბოლომდე დარჩა მარქსისტად და ამავე დროს 1918 წლიდან იყო საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თვალსაჩინო მოღვაწე; მან დიდი ძალისხმევა შეალია საქართველოში წამყვანი, ინტერნაციონალური მრწამსის პოლიტიკური აზროვნების, ძალის ეროვნულ-გამნათავისუფლებელი მოძრაობის რელსებზე გადაყვანას.

ვეთანხმები გრიგოლ ლორთქიფანიძის აზრს, რომ საქართველოს სოციალ-დემოკრატია “რაოდენიმეთ გულუბროყვილო კოსმოპოლიტიზმის მორევში ტოპავდა… ზედმეტად ხრიდა ჯოხს ანტიეროვნულად” და ვერ დავეთანხმები, რომ “მისი ინტერნაციონალური ხაზი, დემოკრატიული მეთოდი, სოციალური გეზი და რევოლუციური ტაქტიკა იყო ის ფართო და საიმედო შარაგზა, რომლითაც ნაკლები მსხვერპლით შეიძლებოდა ქართველი ხალხის თავისუფლების აღორძინების სამეფოში შეყვანა.”

მე ეჭვქვეშ არ დავაყენებდი “ფიცს” – “უბრალო ცილისწამებაა სოციალიზმის წინააღმდეგ, როდესაც ამბობენ, თითქოს… ეროვნებას ჭეშმარიტი სოციალისტური წყობილება ემუქრებოდეს”, რომ არ მენახოს “კუდი”, რომლის ნახვას ბატონი გრიგოლი ვერ მოესწრო.

არ გამოვრიცხავ, რომ ასეთი გაორებაც იყო 1918-1921 წლების დემოკრატიული საქართველოს ადვილად დამარცხების ერთ-ერთი მიზეზი.

ამ და სხვა მიზეზთა გამო მე ჩემი დიდი თანამედროვის პოლიტიკური თანამოაზრე ვერ გავხდები, მაგრამ, თუ საშუალება მომეცა ისევ და ისევ დავუბრუნდები მის წიგნს და ვეცდები, სიღრმემდე ჩავწვდე ამ ბრძენკაცის ფიქრებს საქართველოზე.

ამაში სხვანიც რომ დავაინტერესო, მოვიყვან რამდენიმე ფრაგმენტს წიგნიდან, მცირე კომენტარებით.

* * *
ამონაწერი 1921 წლის 17 მარტს ქუთაისში დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობისა და რევკომის მოლაპარაკების ოქმიდან:

“გრ. ლორთქიფანიძე: … ჩვენ ვდგავართ იმ პრინციპულ ნიადაგზედ, რომ როგორიც უნდა იყოს საქართველო, იქნება მისი ხელისუფლება დემოკრატიული რესპუბლიკა თუ საბჭოთა წყობილება, ჩვენი მოვალეობა არის, მოვალეობა სახელმწიფოებრივი და ეროვნული, რომ ბათუმის ოლქი ყოველ შემთხვევაში დარჩეს საქართველოს, ვიმეორებ, როგორიც უნდა იყოს ის… საჭიროა, რომ მოინახოს საერთო საშუალება, რომელიც აგვაცილებს საფრთხეს, რომელიც მოელის საქართველოს მთლიანობას.

მ. ორახელაშვილი: ჩვენ არა ვართ წინააღმდეგი, რომ ბათუმის საკითხი იქნეს განხილული კონფერენციის მიერ, მაგრამ ეს საკითხი მეორეხარისხოვანია.

გრ. ლორთქიფანიძე: დღეს ყველაზე დიდი საშური საკითხი და პირველ რიგში განსახილველი არის საქართველოს ტერიტორიის მთლიანობის შენარჩუნება”.

სამხედრო მინისტრი არ გაჰყოლია დემოკრატიული საქართველოს მთავრობას უცხოეთში. ის დარჩა და გენერალ მაზნიაშვილთან ერთად ხელმძღვანელობდა ბათუმის დაცვას. გენერალი მაზნიაშვილი ახსოვთ ბათუმში. აქ მისი სახელობის ქუჩაც არის. გრიგოლ ლორთქიფანიძის შესახებ კი არავინ არაფერი იცის.

* * *
ქართველი და ზღვა (ფრაგმენტი “პოლიტიკური ანდერძიდან”, 1925 წელი, სუზდალის საპყრობილე, საკანი N33).

“მაშინ დაეცა საქართველოს საბედისწერო ლახტი, როდესაც მისი დიდი სატრანზიტო არტერია – შავი ზღვიდან არტანუჯ-არტაანის რაიონზე აღმოსავლეთისკენ – ჩახშობილ და მოჭრილ იქნა მტრის მიერ საშუალო საუკუნეებში. საქართველო უნდა სცდილობდეს, რომ ეს მისი გეოგრაფიული მდგომარეობა სავსებით გამოყენებულ იქნას. ის არ უნდა გამოვიდეს იმ ბეც და წვრილმან მებაჟის როლში, რომელიც თავის წვრილმანი ჭინჭყლაობით და წარმავალი ანგარიშით ამოქოლავს და დააცუდებს თავის ხიდის ყურს. ფართო, თავისუფალი და მაქსიმალური გარანტიით უზრუნველყოფილი ტრანზიტი ყოველმხრითა და ყოველ მიმართულებით – აი, რა უნდა იქნეს საქართველოს პოლიტიკის ერთ-ერთი ძარღვი. ამასთან ერთად, ყოველმხრივ ხელის შეწყობა და შემსუბუქება სჭირდება სხვა და სხვა დიდი მნიშვნელობის ასეთი სატრანზიტო გზების გაყვანას, როგორიცაა ბათუმ-არტაან-ყარსი (თუ არტაანი ჩვენი იქნა, თუ არადა – ხულო-ახალციხე-ახალქალაქი-გუმბრი)-ჯულფა…
შავ ზღვას… უნდა შევეჩვიოთ და დავუძმობილდეთ; დროა, ვისწავლოთ ცურვა, თორემ საკაცობრიო კულტურამ გაიარა სამდინარო, საზღვაო, საოკეანო კულტურის პერიოდები და კინაღამ საჰაერო ოკეანის სტადიაში გადადის, და ჩვენ კი, ასე ვთქვათ, პალიასტომის ეპოქაშიც კი არ შევსულვართ მგონი…
მით უმეტეს უნდა დავუმეგობრდეთ ზღვას, რომ ჩვენთვის დიდი ხანია გადაწყვეტილია ერთი ძირითადი საკითხი – კულტურული ორიენტაცია ევროპაზე”.

* * *
ზოგიერთი ჩვენი ეროვნული ნაკლოვანებანი (ფრაგმენტი “პოლიტიკური ანდერძიდან”).

“ბეჯითად უნდა გვახსოვდეს ჩვენი სუსტი მხარეები, რათა მათთანაც განუწყვეტელი ბრძოლა ვაწარმოოთ. ქართველი ბუნებრივი ნიჭით უხვადაა დაჯილდოებული და ადვილად, თითქოს ამ კარგს თან ახლავს ცუდი სარჩულიც – ჩვენი გონებით მოვიზარმაცებთ, ადვილად, თითქოს ერთი თვალის გადაკვრით ვითვისებთ და ამიტომ სიღრმეს არ მივსდევთ, გონებრივ ნებისყოფას არ ვჭიმავთ; თითქოს მეტწილათ ტალანტიური დელიტანტობა და ერთგვარი ზერელობა ჩვენი დამახასიათებელია. ცალკერძა სპეციალისტობას თითქოს ცხვირს ვუბზუებთ. გვეადვილება სინთეზი და გაზოგადება, ანალიტიკური კირკიმალი და წვრილმანობა არ გვიყვარს… ჩვენი ინდუქცია უკუდოა. ჩვენი ემპირიზმი სულწასული და ნაჩქარევი… გვიყვარს ღიპერბოლები და გვემარჯვება დიდი მასშტაბები; სანტიმეტრებითა და მილიმეტრებით, გრამებითა და გრანებით ზომვა-წონა არ გვეხერხება. საერთოდ, ჩოთქისა და ანგარიშის ცოდნა და პედანტური ღწურობა არ არის ჩვენი დამახასიათებელი. თითქოს თბომატარებელი მასალისგან ვართ ნაკეთები: მალე ვთბებით, სწრაფად ვხურდებით, ჩქარა აღვიგზნებით, მაგრამ ასევე სწრაფად ვგრილდებით… კახურზე მალე გრძნობა გვათბობს, ადვილად მივენდობით და მივინდობთ… ვართ გადაჭარბებული ოპტიმისტები, მაგრამ იმავე დროს ისეთი გულდაკოდილი და ღრმა ტირილი და გლოვა ვიცით, რომელიც გვარღვევს და გვაუძლურებს. ჭირი და ლხინი, ქეიფი და ტირილი, ნაღველი და იუმორი, კრიმანჭული, ზარი და ბრძოლის ჰანგი – აი, რა არის თითქოს ჩვენი ცხოვრების უმთავრესი დამახასიათებელი… თითქოს შრომა, შრომა ყოველდღიური და პროზაული, იშვიათი და სხვათაშორისო რამ იყვეს, გვიყვარს… იოლი პარტიზანობა და მჩატე გაჯირითება ყოველგვარ ასპარეზზე. გვაკლია ბეჯითობა, დაჟინება, მუყაითობა, ფოლადი ნებისყოფაში, ვართ ერი-პოეტი ყველგან”.

* * *
1928 წელს ინდუსტრიალიზაციის წარმატებებით აღფრთოვანებულმა საქართველოს პარტიის ცეკამ ჩამოიყვანა დევნილი პატრიოტი, მოატარა საქართველო და სთხოვა, გამოეთქვა თავისი შეხედულებანი სოციალიზმის მშენებლობის თაობაზე. გრიგოლ ლორთქიფანიძემ პირუთვნელად კარგიც აღნიშნა და მიუღებელზეც მიუთითა ცეკას. განსაკუთრებით მოითხოვა ამიერკავკასიის ფედერაციის გაუქმება, როგორც საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის გზა. გრიგოლის რევოლუციამდელმა მეგობრებმა, მიხა კახიანმა და ლევან ღოღობერიძემ, ინანეს თავიანთი ასეთი დემოკრატობა და 1928 წლის ოქტომბრის პლენუმზე გამწარებული მიხა კახიანი გაჰკიოდა: “მოქ. ლორთქიფანიძის დახმარებაზე უარს ვამბობთ. იგი სრულიად არ გვჭირდება” და დანაპირები თბილისის უნივერსიტეტის ლექტორობის ნაცვლად ისევ გააძევეს საქართველოდან.

* * *
1929 წელს, როცა მთელი საბჭოთა ქვეყანა ბელადის დაბადებიდან 50 წლისთავს ზეიმობდა, იუბილარმა კურსიკიდან მიიღო დეპეშა:

“მოსკოვი. კრემლი. სტალინს.
დღეს თქვენ ტრიუმფატორი ხართ. რომის ტრიუმფებში მონაწილეობდა საგანგებო მონა, რომელიც დიდ გამარჯვებულს შეახსენებდა მის ცალკეულ შეცდომებს და ბედის ცვალებადობას. შუა საუკუნეების რუს მეფეებს კრიტიკოსებად სალოსები ჰყავდათ.
არ ვდგავარ რა ტრიუმფატორის უავგუსტოესი ეტლის ძარის უკან სატერფალზე და არც კარის სალოსი გახლავართ, რასაკვირველია, ასეთი იმუნიტეტის ქონას არ ვვარაუდობ, მაგრამ მაინც მივცემ ჩემს თავს უფლებას, რომ შევიტანო ერთგვარი დისონანსი (სულ ერთია, მას მაინც არავინ გაიგონებს) იმ ხოტბა-დიდების ქოროში, რომელიც გარს გახვევიათ თქვენი ნახევარი საუკუნის დღეს. რაც შეეხება ჯანმრთელობას, დღეგრძელობას და ა. შ., ბევრი ჩვენთაგანი მათ გულწრფელად გისურვებთ, მაგრამ მინდა მოგახსენოთ…” ამ “მაგრამ უნდა მოგახსენოთის” იქით სტალინის პოლიტიკის ისეთი კრიტიკაა, რომელსაც ძეხორციელი ვერ გაბედავდა.

სტალინის “ჭკუის მასწავლებელი” მეორე დღესვე ექვსი თვით ციხეში ჩაკეტეს და კურსკში გადასახლებულს ვორონეჟში სამი წლით იძულებითი ცხოვრება მიუსაჯეს.

* * *
1935 წელს სსრკ საბჭოების მეექვსე ყრილობაზე გადაწყდა “გამარჯვებული სოციალიზმის” კონსტიტუციის შემუშავება. იმავე წლის 24 მარტს გრიგოლ ლორთქიფანიძე საკონსტიტუციო კომისიის თავმჯდომარეს, სტალინს და წევრებს: მოლოტოვს, ლიტვინოვსა და რადეკს უგზავნის 36 გვერდის მოცულობის წერილს კონსტიტუციაში ეროვნულ საკითხებზე თავისი მოსაზრებებით. გრიგოლთან ერთად წერილს ხელს აწერენ იმხანად ვორონეჟში გადასახლებული ა. დგებუაძე და კ. კანდელაკი.

ამდენ ჭკუის სწავლებას ვინღა აპატიებდა და სწორედ მაშინ, როდესაც გადასახლების ვადა უთავდებოდა, 1936 წლის 21 დეკემბერს, გამოუცხადეს, რომ მიესაჯა ახალი 5 წელი გამასწორებელ ბანაკებში. გრ. ლორთქიფანიძე გაიგზავნა ციმბირის უმძიმეს ბანაკში, გორნოშორიაში, რკინიგზის მშენებლობაზე.
ავბედით 1937 წელს ქობულოვმა მოახსენა ბერიას, რომ ემიგრაციაში ნოე ჟორდანიას უთქვამს გრიგოლ ლორთქიფანიძეზე, საქართველოში ყველაზე საიმედო ძალად მიმაჩნიაო.

1954 წელს მეუღლის უკანასკნელ განცხადებაზე მოვიდა პასუხი: “გრიგოლ სპირიდონის ძე ლორთქიფანიძე 1937 წლის 2 სექტემბერს ბერიასა და ქობულოვთან დაკითხვის დროს გარდაიცვალაო”.

2 სექტემბერი, გრიგოლის დაბადების დღე, მისი გარდაცვალების დღედ იქცა.

მხოლოდ მაშინ გახსნეს შვილებმა გრიგოლის მეგობრების მიერ საიდუმლოდ ჩამოტანილი თვითნაკეთი ჩემოდანი და მიწაში ჩამარხულმა “ფიქრებმა საქართველოზე” იხილეს დღის სინათლე.

ვიქტორ ლორთქიფანიძე

საქართველოს პარლამენტის წევრი, 1995 წელი, 7-13 სექტემბერი
“ახალი 7 დღე “
# 5
8-15 თებერვალი, 2007 წელი

სპირიდონ კედია

ქუთაისში გატარებული წლები, განსაკუთრებით ცნობილი ქართველი პედაგოგის იოსებ ოცხელის ოჯახში ცხოვრება და მისი შეგირდობა პატარა სპირიდონისათვის პატრიოტული აღზრდის ჩინებული სკოლა გამოდგა. სპირიდონ კედიამ «რევოლუციური ნათლობა» მოწაფეობისას მიიღო, როცა 1904 წლის თებერვალში თანაკლასელებთან ერთად ხმა აღიმაღლა რუსეთ-იაპონიის ომის წინააღმდეგ. მომდევნო წელს გიმნაზიელ ჭაბუკს სიტყვა წარმოუთქვამს უკვე თბილისში გამართულ საპროტესტო მიტინგზე, რომელიც პოლიტიკური რეჟიმის სისასტიკეს და ხელისუფლების ძალმომრეობას ამხელდა.

საქართველოს თავისუფლების იდეის ერთგულებამ ჭაბუკი კედია თავიდან ფედერალისტურ პარტიას დააკავშირა, მაგრამ იგი არ იზიარებდა ამ პარტიის სოციალისტურ მიმართულებას, რის გამოც მისი და ფედერალისტების გზები მალევე გაიყარა.

1905 წელი იმპერიის მასშტაბით რევოლუციის ბობოქარი აზვირთებით აღინიშნა. მღელვარებამ ქუთაისიც მოიცვა და გიმნაზიის კედლებშიც შეაღწია. «პროკლამაციებს ისე ვწერდით, როგორც სასკოლო თემებსო», _ იგონებდა ტიციან ტაბიძე. გახშირდა შეკრებები, გაფიცვები, პოლიტიკური დემონსტრაციები და სხვ. სპ. კედია ამ მოძრაობის ხელმძღვანელთა რიგებში აღმოჩნდა, რისთვისაც სასწავლებლიდან გარიცხეს და ქალაქიდან გაასახლეს.

ზუგდიდში დაბრუნებული «მეამბოხე» გიმნაზიელი ახლა გლეხთა საპროტესტო გამოსვლების ორგანიზატორად იქცა და ჟანდარმერიის ყურადღება კიდევ ერთხელ მიიპყრო. ამჯერად მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა და დაპატიმრების შემთხვევაში მძიმე სასჯელი არ ასცდებოდა.

სპირიდონ კედია დროებით სვანეთში მიიმალა, მერე ჩერქეზეთშიც გადავიდა, საბოლოოდ კი მეფის მთავრობის რისხვას თავი უცხოეთში გახიზვნით დააღწია. 1906 წლის შემოდგომაზე იგი უკვე საფრანგეთშია.

პარიზში მყოფი სპ. კედია თავდაპირველად კოლეჟ დე ფრანსის მსმენელი ხდება და ცოდნას ფრანგულ ენაში იღრმავებს. 1907 წელს ქართველი ახალგაზრდა სორბონის უნივერსიტეტში შედის და ძირითად სპეციალობად ბუნების შემსწავლელ მეცნიერებას ირჩევს.

სტუდენტი კედია, მართალია, ფულად შემწეობას ჭიათურის შავი ქვის მრეწველთა საბჭოსგან იღებდა თვეში 25 მანეთის ოდენობით, მაგრამ ეს თანხა სრულიადაც არ იყო საკმარისი ევროპაში ნორმალური ცხოვრებისა და სწავლისათვის. ხელმოკლეობის მიუხედავად, სპირიდონი ბეჯითად მეცადინეობდა და გარკვეულ წარმატებებსაც მიაღწია. მეორე კურსიდან, ჯანმრთელობის გაუარესების გამო, იგი იძულებული გახდა სამხრეთ საფრანგეთში გადასულიყო, თუმცა სწავლას არც აქ ჩამოშორებია. ლექციებს ტულუზის უნივერსიტეტში ისმენდა, დამთავრებით კი მონპელიეს უნივერსიტეტი დაამთავრა. მერე ისევ სორბონში დაბრუნდა და ფიზიოლოგიაში დოქტორის ხარისხისათვის მუშაობას შეუდგა.

ილია ჭავჭავაძის სულიერ მემკვიდრეობაზე აღზრდილი სპირიდონ კედია შორეულ საფრანგეთშიც სამშობლოს ჭირ-ვარამზე ფიქრობდა, ცდილობდა, რამეში გამოდგომოდა თავის ქევყანას. ამის დასტურია მისი საქმიანობა პარიზის ქართველ სტუდენტთა სათვისტომოში, მისი წერილები იაკობ გოგებაშვილის, გიორგი ზდანოვიჩისა თუ არჩილ ჯორჯაძისადმი.

მოახლოებული მსოფლიო ომის წინ სპ. კედიამ სამშობლოში დაბრუნება გადაწყვიტა. მან იცოდა, რომ ეს სერიოზულ საფრთხესთან იყო დაკავშირებული და თადარიგიც დაიჭირა. მაგრამ რუსეთში გამოჩენისთანავე დააპატიმრეს და კრონშტატის ციხეში ჩასვეს. პეტერბურგის ქართული კოლონიის წევრების, მათ შორის ივანე ჯავახიშვილისა და სხვ. დიდი ძალისხმევა გახდა საჭირო, რომ ახალგაზრდა თანამემამულე საპყრობილედან გაენთავისუფლებინათ.

1914 წელს სპირიდონ კედია თბილისში ჩამოვიდა. ევროპაში გატარებულმა წლებმა მომავალ პოლიტიკოსს უმაღლესი განათლების გარდა ცხოვრებისეული გამოცდილებაც შესძინა. უკან დარჩენილიყო მისი ფედერალისტური გატაცებაც, რომელიც სამშობლოს განთავისუფლების ეროვნულ-პატრიოტულ სულისკვეთებას დაეძლია.

საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრების ასპარეზი იმხანად სოციალისტურ მიმდინარეობებს ჰქონდათ დაპყრობილი. ამ კოსმოპოლიტური მოძღვრების მიმდევარი ხალხი სპ. კედიას თანამოაზრედ ვერ გაუხდებოდა. საჭირო იყო ახალი ძალის შეკავშირება, რომლის გაერთიანების საფუძველი «მამულის სიყვარული და მსახურება», იმ ეროვნული საუნჯის დაცვა და მოვლა-პატრონობა იქნებოდა, რომელიც ილია ჭავჭავაძემ ღვთაებრივი ტრიადის – მამულის, ენისა და სარწმუნოების სახით გამოჰყო.

ქართველი მრეწველების აკაკი ხოშტარიას, ძმები ზუბალაშვილების, იოსებ დადიანისა და სხვათა თანადგომით, რომლებიც ცნობილი ქველმოქმედები და ეროვნულ საქმეთა დიდი გულშემატკივარნიც იყვნენ, სპირიდონ კედიამ განიზრახა ყოველდღიური გაზეთის გამოცემა, რაც მოკლე დროში რეალობად აქცია.

1915 წლის 24 მაისს თბილისში გამოსვლა იწყო პოლიტიკურმა, ლიტერატურულ-მხატვრულმა და ილუსტრირებულმა ქართულენოვანმა გაზეთმა, რომლის სახელწოდებად «საქართველო» შეირჩა. ახალი პერიოდული ორგანო 1912 წლიდან გამომავალ ეროვნული და დემოკრატიული მიმართულების ჟურნალ «კლდის» ბაზაზე დაფუძნდა. გაზეთმა «კლდის» ჯგუფის გარდა (რ. გაბაშვილი, შ. ამირეჯიბი, დ. ვაჩნაძე, შ. ქარუმიძე და სხვ.), ქართველი ინტელიგენციის ბევრი სხვა თვალსაჩინო წარმომადგენელი გააერთიანა. მათ შორის, შიო არაგვისპირელი, შალვა დადიანი, მიხეილ ჯავახიშვილი, კოტე მაყაშვილი, სანდრო ახმეტელი, რაფიელ ივანიცკი (ინგილო) და სხვ. რედაქტორობა პოეტსა და დრამატურგ სანდრო შანშიაშვილს მიენდო. «საქართველოში» თანამშრომლობდნენ ნიკო ნიკოლაძე, ექვთიმე თაყაიშვილი, ვასილ ბარნოვი, ტიციან ტაბიძე…

ბევრს წერდა თვითონ სპირიდონ კედიაც. მის მოწინავეებსა თუ სხვა პუბლიკაციებს სათქმელის სიცხადე და პირდაპირობა, მიმზიდველი და დახვეწილი სტილი გამოარჩევდა. რაც მთავარია, ყველა წერილი შთაგონებული იყო სამშობლოს მაღალი იდეითა და ეროვნული ინტერესით. სპ. კედიას მიაჩნდა, რომ სამშობლო უზენაესი ღირებულებაა, რომ «ყოველი ნაბიჯი, ყოველი დასაწყები საქმე ეროვნული თვალსაზრისით უნდა განიზომებოდეს: იგი უნდა იყოს გზისა და ხერხის მაჩვენებელი კანდელი».

გაზეთ «საქართველოს» ფურცლებზე სპ. კედიას რამდენიმე ათეული სტატიაა გაბნეული. ეს მასალა ქართველი ერის ცხოვრების მრავალ მხარეს ასახავს და მნიშვენლოვან წყაროს წარმოადგენს პირველი მსოფლიო ომისა და მისი შემდგომი პერიოდის საქართველოში განვითარებული მოვლენების შესწავლა-გაშუქებისათვის. ხსენებული პუბლიკაციების შეკრება და ცალკე წიგნად გამოცემა ერთობ საშური და სასარგებლო საქმეა. აქ მკაფიოდ წარმოჩნდება XX საუკუნის პირველი ათწლეულის ქართული პოლიტიკური ელიტის ერთი საუკეთესო წარმომადგენლის სპირიდონ კედიას საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ნააზრევი.

დაბეჯითებით შეიძლება ითქვას, რომ ამ ნაწერებში მკითხველი ბევრ საინტერესოს იპოვის. ვფიქრობთ, ზოგი რამის გათვალისწინება ხსენებული მემკვიდრეობიდან თანამედროვე სახელმწიფოებრივ აღმშენებლობასაც სასიკეთოდ წაადგება.

«საქართველო» მკაფიოდ გამოკვეთილ ეროვნულ-დემოკრატიულ გზას ადგა. ეს გზა და მისი თეორიული საფუძვლები ქართველ თერგდალეულთა ნააზრევში მომწიფდა და ჩამოყალიბდა. რუსეთის პირველი რევოლუციის წლებში ილია ჭავჭავაძემ ამ მიმართულების პოლიტიკური პარტიის შექმნაც დააპირა. შედგა და გამოიცა მომავალი ორგანიზაციის პროგრამა, დაუბეჭდავთ წესდებაც, მაგრამ საქმე ამას იქით ვეღარ წავიდა. წამოწყება დაუსრულებელი დარჩა. ერის უგვირგვინო მეფის მუხანათურმა მკვლელობამ კი მისი განზრახვის ხორცშესხმა კიდევ უფრო შორს გადასწია. ეროვნულ-დემოკრატიზმი პოლიტიკურ პარტიად ვერ იქცა და არსებობას იდეური მიმდინარეობის სახით განაგრძობდა.

1909 წელს თბილისში ჟურნალ «ერის» გარშემო თავი მოიყარა ეროვნული და დემოკრატიული მიმართულების მძლავრმა გაერთიანებამ, რომელშიც შედიოდნენ: პ. სურგულაძე ნ. ლორთქიფანიძე, სვ. ყიფიანი, ს. მგალობლიშვილი, გ. გვაზავა და სხვ. 1912 წელს ეროვნულ-დემოკრატების მეორე სოლიდური ჯგუფი ჟურნალმა «კლდემ» შემოიკრიბა.

ამავე მსოფლმხედველობის ქუთაისელი მიმდევრები (ვ. წერეთელი, ი. ოცხელი, ი. ეკალაძე, ტ. ჯაფარიძე, გ. ჭელიძე, ა. თორაძე) 1912 წლიდან გაზეთ «იმერეთს», ხოლო 1915 წლიდან «სამშობლოს» გამოსცემდნენ.

სპირიდონ კედიამ ამ დაქსაქსული ჯგუფების შეკავშირებისა და მათი გაერთიანებით პოლიტიკური პარტიის ჩამოყალიბების გეგმა შეიმუშავა. ამ მიზნით იგი ეწვია საქართველოს ყველა კუთხეს, გამოძებნა თანამოაზრე ადამიანები, შეუდგა ადგილობრივი ორგანიზაციების ფორმირებას და სხვ.

1917 წლის მარტში ჩამოყალიბდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის საორგანიზაციო კომიტეტი სპირიდონ კედიას, გიორგი გვაზავას, გრიგოლ ვეშაპელის, დავით ვაჩნაძის, ვასილ წერეთლის, შალვა ქარუმიძის და სხვ. შემადგენლობით. კომიტეტმა მოამზადა და გამოაქვეყნა პარტიის ფუძემდებლური დოკუმენტების პროექტები, რომლებიც ძირეულ რგოლებში ფართო განხილვის საგნად იქცა.

1917 წლის 4-10 ივნისს თბილისში მოწვეულ ეროვნულ-დემოკრატთა I ყრილობას 200-მდე დელეგატი დაესწრო. ყრილობა ერის სულიერმა მოძღვარმა, ყოვლადსამღვდელო ლეონიდემ დალოცა და აკურთხა. დელეგატებმა დაამტკიცეს პარტიის პროგრამა და წესდება, ხოლო დასკვნით სხდომაზე აირჩიეს მთავარი კომიტეტი და დააკომპლექტეს ორგანიზაციის ხელმძღვანელი სხვა სტრუქტურები. ასე ჩამოყალიბდა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია – პირველი არასოციალისტური პოლიტიკური გაერთიანება საქართველოში, რომლის თავმჯომარედ ერთხმად იქნა არჩეული სპირიდონ კედია.

ახალი პარტია არ ყოფილა ერთი რომელიმე კლასის ან სოციალური ფენის ჯგუფური გაერთიანება. მის წიაღში თავი მოიყარა მთელი ქართველი ერის წარმომადგენლობამ განურჩევლად წოდებისა, სქესისა თუ სარწმუნოებისა. პარტიამ უმთავრეს მიზნად საქართველოს თავისუფლება, მისი ეკონომიკური აღორძინება და სახელმწიფოებრიობის აღდგენა დაისახა.

ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის შექმნა და სამოღვაწეო ასპარეზზე გამოსვლა მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო საქართველოს ახალ ისტორიაში. დაირღვა აქამდე არსებული პოლიტიკურ პარტიათა ერთფეროვანი – სოციალისტური სპექტრი და ჩამოყალიბდა სრულიად განსხვავებული მისწრაფების, სოციალური შემადგენლობისა და იდეოლოგიის მემარჯვენე ძალა, რომელმაც მაღლა აღმართა ეროვნული დროშა და საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ავანგარდში მოგვევლინა.

სპირიდონ კედია ჯერ კიდევ პოლიტიკური პარტიის დაფუძნებამდე დაკავშირებული იყო ევროპაში აღმოცენებულ «საქართველოს განთავისუფლების კომიტეტთან», რევაზ გაბაშვილთან და დავით ვაჩნაძესთან ერთად შედიოდა ამ კომიტეტის საქართველოს ფილიალში. კომიტეტი გერმანიის ხელშეწყობით მოქმედებდა და საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის მისაღწევად იღწვოდა. საქართველოს ფილიალის წევრებს მუშაობა არალეგალურად უხდებოდათ. ეს მით უფრო ძნელი იყო მსოფლიო ომის პირობებში, როცა საქართველო ფრონტისპირა ზოლს წარმოადგენდა.

1917 წლის შემოდგომაზე სპ. კედიამ შეძლო ფრონტის ხაზის გადაკვეთა და განთავისუფლების კომიტეტთან შესახვედრად დანიასა და შვედეთში ჩავიდა. არანაკლებ ძნელი გამოდგა სამოქალაქო ომის ქარცეცხლში გახვეული რუსეთის გზით უცხოეთიდან სამშობლოში დაბრუნება. თბილისში ჩამოსვლისთანავე სპირიდონ კედია აქტიუარდ ჩაერთო საქართველოს ეროვნული საბჭოს საქმიანობაში, რომლის წევრადაც იგი 1917 წლის ნოემბერში დაუსწრებლად აირჩიეს.

1918 წლის მაისში სპირიდონ კედია მონაწილეობს ამიერკავკასია-ოსმალეთის ბათუმის საზავო კონფერენციაში, საიდანაც, როგორც ქართველი ერის სრულუფლებიანი წარმომადგენელი, გაიგზავნა გერმანიაში ამ ქვეყნის მთავრობასთან შესახვედრად. მოლაპარაკება საქართველოს რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადებასა და ქართულ-გერმანული ურთიერთობების დასახვას შეეხებოდა.

1918 წლის 26 მაისს ეროვნულმა საბჭომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შექმნა გამოაცხადა. ახლად შექმნილი ქართული სახელმწიფოს ოფიციალური დელეგაცია საგარეო საქმეთა მინისტრის აკაკი ჩხენკელის ხელმძღვანელობით 3 ივნისს გერმანიას ესტუმრა. სპ. კედია ამ დელეგაციის შემადგენლობაში მიიწვიეს და მისი მდივნობა დააკისრეს, რასაც თავი ღირსეულად გაართვა.

1918 წლის აგვისტოდან სპირიდონ კედა საქართველოშია. მას, როგორც ერთ-ერთი პოპულარული პარტიის ლიდერს, თავისუფალ სამშობლოში საქმიანობის ფართო ასპარეზი ელოდა. საქართველოს ეროვნული საბჭოს მეშვეობით სპ. კედიას უნარი და შესაძლებლობა საქვეყნოდ გახდა ცნობილი. ფართო ევროპულმა განათლებამ, ღრმა ერუდიციამ, აქტიურმა საპარლამენტო თუ პუბლიცისტურმა მოღვაწეობამ სპ. კედია გამორჩეულ პოლიტიკურ ფიგურად აქცია, საიმედო და ჭკვიანი პოლიტიკოსის სახელი დაუმკვიდრა.

1919 წლის თებერვალში ჩატარდა სქართველოს დამფუძნებელი კრების არჩევნები. სრულიად ახალგაზრდა ეროვნულ-პოლიტიკურმა პარტიამ სერიოზული წარმატება მოიპოვა, გადალახა საარჩევნო ზღვარი და 8 სადეპუტატო მანდატს დაეუფლა. ეს ფაქტობრივად მეორე შედეგი იყო სოციალ-დემოკრატების შემდეგ, რომლებმაც ხმების აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს და ერთპარტიული მთავრობა შეადგინეს ნოე ჟორდანიას თავმჯდომარეობით.

საქართველოს უმაღლეს საკანონმდებლო ორგანოში არჩეულმა ეროვნულ-დემოკრატებმა _ სპ. კედიამ, ნ. ნიკოლაძემ, გ. გვაზავამ, ე. თაყაიშვილმა, ა. ასათიანმა, გ. ქიქოძემ, ი. მაჭავარიანმა და პ. სურგულაძემ დამოუკიდებელი ფრაქცია შეადგინეს და მმართველი უმრავლესობის – სოციალ-დემოკრატიული პარტიის მემარჯვენე ოპოზიცია ჩამოაყალიბეს.

ერისა და ქვეყნის წინაშე დიდი პასუხისმგებლობით გამსჭვალული სპირიდონ კედიასა და მისი მემგობრებისათვის ხელისუფლების ოპოზიციაში ყოფნას ხელი არ შეუშლია ქმედითად ჩართულიყვნენ ახალი ქართული სახელმწიფოს აღმშენებლობაში.

ეროვნულ-დემოკრატიული ოპოზიცია იყო «საქმიანი და კონსტრუქციული. ის არ გაურბოდა მმართველ სოციალისტურ ძალებთან თანამშრომლობას, სადაც კი ეძლეოდა ამის საშუალება, რათა ამით შეენელებინა და შესწორებები შეეტანა რეალურ სინამდვილეს დაცილებულს და უტოპიურ გეგმებით გამსჭვალულ პოლიტიკაში», _ წერდა ალექსანდრე ასათიანი.

ეროვნულ-დემოკრატიული ფრაქციის წევრები აკრიტიკებდნენ მთავრობას და მიუთითებდნენ მის შეცდომებზე განსაკუთრებით ქვეყნის თავდაცვის განმტკიცების საქმეში, საგარეო ორიენტაციის, ეკონომიკური პოლიტიკის თუ სხვა საკითხებში და სთავაზობდნენ თავიანთ ალტერნატიულ მოსაზრებებს.

პოლიტიკურ დებატებში ბადალი არ ჰყავდა სპირიდონ კედიას. იგი ჩვეული პირდაპირობით ამხელდა ხელისუფლების საქმიანობის ხარვეზებს, ებრძოდა მანკიერების გამომწვევ მიზეზებს და არა შედეგებს, უპირისპირდებოდა სოციალ-დემოკრატთა მიერ შექმნილ სისტემას და არა კონკრეტულ ფუნქციონერებს. სპირიდონი, «როგორც პოლიტიკოსი მოწინააღმდეგეს სიტყვიერად არ დაინდობდა, ულოღიკობაშიც მოიმწყვდევდა, მაგრამ ამის გარეშე მისთვის გაუგებარი იყო პიროვნული ბრძოლა, პოლიტიკური ინტრიგები, ვისიმე დამცირება» _ გადმოგვცემს სოფიო ჩიჯავაძე-კედია.

თანამედროვენი ხაზგასმით აღნიშნავდნენ სპირიდონ კედიას გამორჩეულ მჭევრმეტყველებასა და უბადლო ორატორულ ნიჭს, რის გამოც «საქართველოს ოქროპირს» ეძახდნენ. დამფუძნებელი კრების ტრიბუნიდან მისი ნებისმიერი გამოსვლა საყოველთაო ინტერესსა და ყურადღებას იწვევდა. «სპირიდონ კედიას სიტყვა ევროპის დიდ პარლამენტში მოსმენის ღირსიაო» _ ბრძანებდა ივანე ჯავახიშვილი.

1921 წლის თებერვალ-მარტში ბოლშევიკური რუსეთის აგრესიამ ბოლო მოუღო საქართველოს დამოუკიდებელ სახელმწიფოებრივ განვითარებას. ოკუპირებულ და ანექსირებულ საქართველოში საბჭოთა წყობილება დამყარდა. დამხობილი დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობა და დამფუძნებელი კრების დეპუტატთა ერთი ნაწილი ემიგრაციაში გაიხიზნა. უცხოეთს შეაფარა თავი საქართველოს არამარქსისტული პოლიტიკური ორგანიზაციების ბევრმა ლიდერმაც. სპირიდონ კედია ქართული ემიგრაციის პირველ ტალღას საზღვარგარეთ არ გაჰყოლია. ერის წინამძღოლობაზე პრეტენზიის მქონე პოლიტიკურ პარტიასა და მის მეთაურს არ შეეძლოთ უნუგეშოდ მიეტოვებინათ განსაცდელში ჩავარდნილი ხალხი და ქვეყანა. კედია საქართველოში დარჩა და დაპყრობილი სამშობლოს ხვედრი ერთან ერთად გაიზიარა.

ქართველი ხალხი არ შერიგებია დამპყრობელს. ბოლშევიკურ ოკუპაციასთან დაპირისპირებული ეროვნული ძალების ყველაზე თვალსაჩინო ლიდერად 1921 წლიდან სპირიდონ კედია იქცა. თავისუფლებისათვის მებრძოლი ქართველი ერის «პოლიტიკური და სამხედრო სარდლობა» ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ იკისრა.

ახალ რეალობაში აუცილებელი გახდა ტაქტიკის გადასინჯვა და თვით პოლიტიკური პარტიის რეორგანიზაცია. ლეგალურ საქმიანობას ახლა იატაკქვეშეთში მუშაობაც უნდა შერწყმოდა. ამ მიზნით დაარსდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის არალეგალური ცენტრალური კომიტეტი, რომლის თავმჯდომარედ სპირიდონ კედია იქნა დამტკიცებული.

სპირიდონ კედიამ შემოიკრიბა პატრიოტ სამხედროთა წარმომადგენლები და მათთან ერთად პარტიზანული რაზმების ჩამოყალიბების გეგმა განიხილა. ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა, ბიძინა პირველმა, მიხეილ გვალიამ და სხვებმა ეს გეგმა მალევე მოიყვანეს სისრულეში. მთელს საქართველოში წინააღმდეგობის მოძრაობა გაიშალა. საქართველოში წითელი არმიის შემოჭრის წლისთავის აღსანიშნავად ეროვნულ-პოლიტიკური ძალები 1922 წლის თებერვლისათვის მასშტაბურ საპროტესტო დემონსტრაციას ამზადებდნენ. გამოშვებულ იქნა ბროშურები, პროკლამაციები და სხვა. მაგრამ ჩეკამ წინასწარ მიიღო ზომები და ანტისაბჭოთა პარტიების თითქმის ყველა ხელმძღვანელი დააპატიმრა.

დააპატიმრეს სპირიდონ კედიაც, რომელიც ჯერ მეტეხის, ხოლო შემდეგ ორთაჭალის ციხეში მოათავსეს. ერთი წელი დაჰყო მან გაუსამართლებლად ბოლშევიკების საპყრობილეში, საიდანაც მხოლოდ იმ პირობით გაანთავისუფლეს, თუ საქართველოს გაეცლებოდა და უცხოეთში გაიხიზნებოდა…

1923 წლის ივნისში სპირიდონ კედიამ, სტამბოლში გარკვეული დროით დაყოვნების შემდეგ, საფრანგეთში ჩააღწია. იგი შეუერთდა ქართულ პოლიტიკურ ემიგრაციას, რომელიც საქართველოს განთავისუფლების პოლიტიკურ თუ სხვა გზებს სახავდა და პრაქტიკული მოქმედებისათვის ემზადებოდა.

სპირიდონ კედიას პარიტეტული კოლეგიისა და ემიგრაციაში დაარსებული საქართველოს დამოუკიდებლობის საზღვარგარეთის დელეგაციის წევრობა დაეკისრა. ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ თავისი ლიდერი ემიგრირებულ მთავრობასთან თანამშრომლობის სრული უფლებითაც აღჭურვა. სპირიდონი გატაცებით შეუდგა მუშაობას, მაგრამ მალე მისი და სოციალ-დემოკრატიული მთავრობის გზები გაიყარა. მიზეზად 1924 წლის აგვისტოს აჯანყება იქცა, რომლის იდეასაც სპირიდონ კედია არ იზიარებდა. მისთვის მიუღებელი აღმოჩნდა ამ აჯანყების ნოე ჟორდანიასეული პოლიტიკური შეფასებაც. სპ. კედიას სიტყვით, ეს შეფასება ცხადყოფდა, რომ «მთავრობის მეთაურმა დატოვა ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი სარბიელი და გადაინაცვლა პარტიულ ასპარეზზე. დაუბრუნდა კლასთა ბრძოლის ქადაგებას და საბოლოოდ დაადგა… სოციალისტური იდეოლოგიის პოლიტიკას». სპირიდონ კედიამ მიზნად დაისახა «ქართველთა მთლიანობის აღდგენა ემიგრაციაში» და ერთიანი ეროვნული ფრონტის შექმნა. ამ ფრონტის შემადგენლობა და ხელმძღვანელი ბირთვი არა პარტიული წარმომადგენლობის, არამედ პიროვნებათა შერჩევის გზით უნდა ჩამოყალიბებულიყო. ეს იდეა ემიგრაციაში პარტიული განცალკევების დაძლევას და ყველა ეროვნული ძალის სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის დროშის ქვეშ გაერთიანებას ითვალისწინებდა. ამ სულისკვეთებით იყო გამსჭვალული მის მიერ 1925 წელს დაარსებული ჟურნალი «სამშობლოსათვის» და 1932 წელს გამოცემული გაზეთი «საქართველოს გუშაგი».

სამწუხაროდ, სპირიდონ კედიას იდეამ ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის მხარდაჭერა ვერ ჰპოვა. მეტიც, მისი თვალსაზრისი არც თანაპარტიელებმა გაიზიარეს. სამშობლოში სამ ნაწილად გაყოფის შემდეგ ხელახლა გაერთანებულმა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ შეკავშირების ნაცვლად, მცირერიცხოვან და ურთიერთდაპირისპირებულ ჯგუფებად იწყო დანაწევრება.

ემიგრაციის გახლეჩას ხელს საბჭოთა ბოლშევიკური ხელისუფლებაც უწყობდა. იგი ყველა საშუალებით ცდილობდა ჩირქი მოეცხო ემიგრაციის პოლიტიკური ლიდერებისათვის. მიზანში სპირიდონ კედიაც ამოიღეს. შეეცადნენ მის გადაბირებას, სახელის გატეხას და სხვ., მაგრამ ვერას გახდნენ.

კომუნისტები ნერგავდნენ აზრს, რომ ემიგრანტობა საბჭოთა სახელმწიფოს ღალატია და იგი პოლიტიკურ და სამოქალაქო სიკვდილს ნიშნავს. სინამდვილეში ემიგრაცია პოლიტიკურადაც სიცოცხლისუნარიანი იყო და მოქალაქეობრივადაც აქტიური. ქართული ემიგრაციის ბევრ ლიდერს, მათ შორის სპირიდონ კედიას იცნობდნენ, ენდობოდნენ და აფასებდნენ დასავლეთის ანტიკომუნისტურ წრეებში. ეს უკანასკნელი თავის ურთიერთობებს და კონტაქტებს გავლენიან ადამიანებთან პირადი კეთილდღეობისთვის კი არ იყენებდა, არამედ სამშობლოს გასანთავისუფლებლად. ამ მხრივ მეტად საგულისხმოა სპირიდონ კედიას მონაწილეობა II მსოფლიიო ომის დროს გერმანიის მიერ შექმნილ ქართულ ეროვნულ კომიტეტში და სხვ.

ქართულ-გერმანულმა თანამშრომლობამ 1914-1918 წლებში ჩვენი ქვეყნისთვის სასარგებლო შედეგები გამოიღო, _ გერმანია საქართველოს დამოუკიდებლობის გარანტად იქცა. კაიზერ ვილჰელმ II-ისაგან განსხვავებით, ჰიტლერმა არ გაიზიარა საქართველოს სუვერენიტეტის აღდგენის გეგმა, რომელსაც ქართული ეროვნული კომიტეტი და მასთან დაკავშირებული გერმანელი მაღალჩინოსნები, _ სამხედროები თუ პოლიტიკოსები ერთობლივად ამზადებდნენ.

სპირიდონ კედიამ ოჯახი ჯერ კიდევ თბილისში შექმნა, ცოლად ქართული გიმნაზიის გამგე, ახალგაზრდა პედაგოგი სოფიო ჩიჯავაძე შეირთო. მათი ერთადერთი ქალიშვილი თეოც 1921 წელს თბილისში დაიბადა. სამშობლოდან გაძევებულ სპირიდონს ცოლ-შვილი საქართველოში დაატოვებინეს. დედა-შვილმა მხოლოდ 1928 წელს მოახერხა პარიზში ჩასვლა და სპირიდონ კედიასთან შეერთება.

ცნობილი პოლიტიკური მოღვაწის ოჯახმა საფრანგეთში ხელმოკლედ, მაგრამ ღირსეულად იცხოვრა. ეს პატარა ქართული კერა დღესაც არსებობს პარიზის შუაგულში. 20-30-იან წლებში ოჯახის არსებობის ერთადერთი სახსარი გიორგი მაჩაბლის პარფიუმერულ კომპანიაში სპირიდონ კედიას საქმიანობიდან მიღებული გასამრჯელო იყო. სპირიდონს, როგორც გ. მაჩაბლის კომპანიონს, შეეძლო ცხოვრება უკეთ მოეწყო, მაგრამ ამ ზნეობრივად უმწიკვლო კაცმა მაჩაბლის მემკვიდრეებისაგან ოფიციალურად კუთვნილიც კი ვერ მიიღო. სპირიდონ კედიას მთელი ცხოვრების არსი თავისუფალი სამშობლო და მისი კეთილდღეობა იყო. სხვა საფიქრალი, სხვა საზრუნავი მას არც საქართველოში და არც უცხოეთში არ ჰქონია. სიცოცხლის ბოლომდე სჯეროდა, რომ ადრე თუ გვიან საქართველო კვლავ აღიდგენდა დამოუკიდებლობას, რომ თვითონ თუ ვერ მოესწრებოდა ხუნდებაყრილი მამულის ხილვას, მისი მემკვიდრეობა მაინც არ დარჩებოდა გარიყული.

საქართველოს დიდი ჭირისუფალი და მოამაგე სპირიდონ კედია 1948 წელს 64 წლის ასაკში ისე გარდაიცვალა, რომ სამშობლოსთან კვლავ შეხვედრის ბედნიერება აღარ ღირსებია. მაგრამ მისი იმედი და რწმენა გამართლდა. საქართველომ გაუძლო განსაცდელს, შეინარჩუნა ეროვნული თვითმყოფადობა და კიდევ ერთხელ დაიბრუნა საკუთარი სახელმწიფოებრიობა.

წყარო: სპირიდონ კედია მასალები პირადი არქივიდან. – თბ. – 2007.

ეროვნული კომიტეტის დეკლარაცია

სპირიდონ კედია
1935 .

სოც. დემ. პარტიის ანტიეროვნულ პოლიტიკას მოყვა შედეგად ის, რომ დამოუკიდებელმა საქართველომ მხოლოდ სამი წელიწადი იარსება და მტრის ერთი სულის შებერვით გაჰქრა. სამშობლოდან გამოქცეულ საქართველოს მთავრობამ ნაცვლად იმისა, რომ მას ეღიარებია თავისი შეცდომანი, დაეგმო წარსული, პარტიულ პოლიტიკაზე ხელი აეღო და ეროვნულ გზას დასდგომოდა, თავის მთავარ პოლიტიკურ ლოზუნგად ისევ მარქსიზმის გამარჯვება დაისახა და საქართველოს ბედის გამგებლობა მარქსისტულ სულისკვეთების ქვაკუთხედით განიზრახა. ნ. ჟორდანიამ მენშევიკური კომიტეტის თავმჯდომარეობა არჩია იმ მაღალ დანიშნულებას, რომელზედაც იგი ისტორიულმა ბრმა პირობებმა სავსებით დაუმსახურებლად მოუწოდა. გავიდა 14 წელიწადი, რაც სამშობლო დავკარგეთ, დაიხარჯა მილიონები საქართველოდან წამოღებული და ჩვენი ქვეყნისათვის არაფერი გაკეთებულა. პირიქით, ჩვენი სოც. დემოკრატებისა და მათი ინტერნაციონალის წყალობით საქართველოს საკითხი დღეს მოხსნილია საერთაშორისო დღის წესრიგიდან, იგი გარიყულია და დამარცხებული.
დიდიხანია რაც პატრიოტულ წრეებში დაისვა საკითხი ეროვნულ ძალთა შეთანხმებული მოქმედებისა ქართული მარქსიზმის საბოლოოდ დასამარცხებლად, რომელიც არის ერთადერთი აუცილებელი პირობა ნაყოფიერი ეროვნული განმათავისუფლებელი ბრძოლის საწარმოებლად, მაგრამ ქართველი მენშევიკების სისტემატიურმა პროვოკაციამ ეს ძალები დაქსაქსა გაუტანლობის, შურის და ერთმანეთისადმი მტრობის დათესვით.
საბედნიეროდ, დღეს თანდათანობით ევოლუციის შემდეგ ეროვნულმა შეგნებამ სძლია ბოროტი სენი, რომელიც არის პარტიული ქიშპობა, ჯგუფური კინკლაობა და სექტანტური ფსიქოლოგია. ემიგრაციაში მყოფ ეროვნულ ძალებმა, უპარტიო მამულიშვილებმა, შეფიცულთა რაზმმა, ეროვნ. დემ. პარტიის, თეთრი გიორგის და ორნატის ორაგანიზაციებმა მიაღწიეს შეთანხმებას ქვემოთ ჩამოთვლილ დებულებებზე და დააარსეს საქართველოს განმათავისუფლებელი ეროვნული კომიტეტი, რომელიც მიზნად ისახავს საქართველოს განმათავისულებელი ბრძოლის წარმოებას და დამოუკიდებლობის აღდგენას.
ეროვნული კომიტეტის დევიზია: ,,საქართველო უწინარეს ყოვლისა” და აქედან გამომდინარეობს მისი მიმართულება და ტაქტიკა. იგი აღიარებს ეროვნული იდეალის უზენაესობას, ერის პრიმატობას სრული ანუ ინტეგრალური ნაციონალიზმის ნიადაგზე, ეროვნულ ძალთა ბელადის ხელმძღვანელობით, რომელიც ბრძოლის პროცესში წარმოიშვება.
ეროვნული კომიტეტი უარყოფს ქართველი ერის პარტიებად და კლასებად დაყოფას. აღიარებს კლასთა სოლიდარულ თანამშრომლობას თანასწორობის ნიადაგზე. ერის სიძლიერე და ნივთიერი სიმდიდრე შეადგენს ყოველი კლასის პირდაპირ ინტერესს, მუშა, გლეხი და დანარჩენ კლასთა მატერიალური მდგომარეობა ყოველთვის პროპორციონალურია ერის მატერიალურ მდგომარეობასთან და ერის გარეშე არ არსებობს არც ერთი კლასის ინტერესი. ყოველი კლასი ასრულებს საზოგადოებაში განსაზღვრულ ფუნქციას, რომელიც საჭიროა ერისათვის, ამიტომ მიზანი სახელმწიფოსი უნდა იყოს, რომ ეს ფუნქცია ერისა და თვით კლასის სასარგებლოდაც რაციონალურად მიიმართებოდეს. გლეხი, მუშა, ვაჭარი, მღვდელი და სხვა ერთგვარად ძვირფასი არიან და სწორად დასაცველნი ეროვნული სახელმწიფოსაგან.
საქართველოს სახელმწიფოებრივი პოლიტიკური ფორმა უნდა შეეგუებოდეს ჩვენი ერის სულიერ თვისებას, მისი კულტურის განვითარების დონეს, მის ტრადიციებს, მის წარსულს და აწმყოს, ხოლო სახელმწიფოს უნდა მართავდეს მტკიცე, მყარი ეროვნული ხელისუფლება დამყარებული განახლებულ დემოკრატიაზე, რეალურ, ჭეშმარიტ სახალხო წარმომადგენლობაზე, სადაც საუკეთესოდ იქნება გამოხატული მთლიანად ერის სულიერი და ნივთიერი ინტერესები, ხოლო ამ წარმომადგენლობაში შემავალ კლასთა არბიტრად და ხელმძღვანელად უნდა იყოს სახელმწიფო, ე.ი. ერი.
ეროვნული წარმატებისა და აღორძინებისათვის აუცილებელია, რომ მომავალი საქართველო აშენდეს ჩვენს საუკეთესო ისტორიულ ტრადიციებზე, წესებზე, ჩვეულებებზე, სარწმუნოებაზე, ოჯახზე და საერთოდ ყველა იმ სულიერ და ნივთიერ ფაქტორებზე, რომელიც ქართველ ერს ათასი წლების განმავლობაში ამოძრავებდა. ამავე დროს, ჩვენ უნდა ვისარგებლოთ სხვა ერთა გამოცდილებებით და ის დიდი ეროვნული იდეური მიმდინარეობანი, რომელიც დღეს მსოფლიოს ამოძრავებს, მოხდენილად შეუფარდოთ და გამოვიყენოით ჩვენი ეროვნული გაძლიერებისათვის.
ეროვნული კომიტეტი აღიარებს რუსეთს საქართველოს ისტორიულ მტრად. რუსეთი არის საქართველოს მტერი, როგორც ქვეყანა, როგორც ერი და არა ესა თუ ის რეჟიმი. რუსეთის გეოგრაფიული პირობები და რასიული ფსიქოლოგია ქმნის რუსეთის იმპერიალიზმის თავისებურებას; მის ინტერესს შეადგენს წინა აზიისაკენ ზრდა, ხოლო თუ წინა აზიაში ბატონობის გავლენის უმთავრესი ბაზა არის საქართველო, აქედან გამომდინარეობს რუსეთის დაპყრობითი პოლიტიკა საქართველოს მიმართ. ამიტომ ჩვენ უნდა ჩაუნერგოთ ჩვენს ერს სიძულვილი რუსეთისადმი რუსეთ-საქართველოს დამოკიდებულების შესწავლის ნიადაგზე.
საქართველოს კავკასიაში უჭირავს ცენტრალური ადგილი, კავკასიის მასშტაბით მას აქვს დაკისრებული დიდი მისია, ხოლო ამ მისიას ის ვერ შეასრულებს თუ მისი მეზობელი ერები არ იქნებიან დამოუკიდებელნი. ამიტომ საქართველომ უნდა შეკრას კავკასიის ერებთან მჭიდრო ეკონომიური, პოლიტიკური და სამხედრო კავშირი. მხოლოდ გაერთიანებული კავკასია შესძლებს ძლიერი მტრის წინააღმდეგ ბრძოლას.

საქართველოს პარლამენტის ი. ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა
უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოება
XX საუკუნის შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი

მასალები სპირიდონ კედიას პირადი არქივიდან
თბილისი 2007 წ.

ნოე ჟორდანიას შეფასებისათვის
სპირიდონ კედიას დაუმთავრებელი წერილი

ბნ. ნ. ჟორდანიას ნაწერი ადამიანში ზნეობის ტკივილს იწვევს. ამ მწერალს არ აქვს სიმართლის ოდნავი პატივისცემა. მასში ჩახშულია შინაგანი ხმა, სინდისს რომ ვეტყვით, ადამიანის უმაღლესი მსაჯული რომ არის და მას ღმერთებთან რომ აკავშირებს; ყოველთვის ცუდს რომ გვიშლის და კარგისათვის რომ გვაქეზებს. ზნეობა და მისი დასაბამი, ადამიანობას რომ გვანიჭებს და კაცთა სულიერი დაწინაურების წრფელი საფუარი რომ არის, მის არსების არც ერთ უჯრედს თითქოს არასოდეს გაჰკარებიაო. მის კალამს ნამუსი არ აქვს და მის მელანს სირცხვილის გრძნობა…
ბნ. ჟორდანიას შეუძლიან ცივად უარყოს ის, რაც მთელი სიცოცხლე უკეთებია და დაიჩემოს, რაც არასოდეს აზრადაც არ მოსვლია; თავისი შენ მოგაწეროს, შენი წაგართვას და მიითვისოს. და ამას ის ჩადის ისეთის თავმოწონებთ, თითქოს ეს
დასაძრახი კი არ იყოს, არამედ კანონიერი და სამართლიანი საქმე! (მოდით და ამისთანა ადამიანს ელაპარაკეთ).
კამათს მაშინ აქვს აზრი, როდესაც მხარეთა შორის ,,მოციქული ნამუსია”, როცა მათ ურთიერთობას საფუძვლად უდევს ზნეობის იგივე წესები, სინდისის იგივე ვალდებულებანი და აზროვნების იგივე ნორმები. უამისოდ ყველაფერი ფუჭია: ფაქტი არ ფაქტობს, არგუმენტი არ არგუმენტობს და ლოღიკა არ ლოღიკობს.
უბედურებაა ასეთი კაცი საზოგადოებისათვის. უბედურება მით უფრო დიდია, რაც უფრო ფართოა მისი მოქმედების ასპარეზი.

საქართველოს პარლამენტის ი. ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა
უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოება
XX საუკუნის შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი

მასალები სპირიდონ კედიას პირადი არქივიდან

სპირიდონ კედიას მოხსენება ბერლინში
საქართველოს დამოუკიდებლობის აღსანიშნავად გამართულ ქართველ ემიგრანტთა შეკრებაზე
1943 წლის 26 მაისს

ბატონო თავმჯდომარევ,
დიდად პატივცემულო სტუმრებო და ძვირფასნო თანამემამულენო,
საქართველოს ცხოვრებას მისი გრძელი ისტორია ასე გვაცნობს: საქართველო ან თავისუფალი იყო, ან თავისუფლებისათვის იბრძოდა. ამით იმის თქმა უნდა, რომ საქართველოს მუდამ თავისუფლებაში უცხოვრია – ან ნამდვილში ან ვირტუალურში, ხოლო არასოდეს მორჩილებაში. ფიზიკურად დამარცხებულს, სული ყოველთვის ამაყი და თავისუფლების შემომქმედი შემოუნახავს.
კულტი ეროვნული ხელმწიფებისა – ქართველი ხალხის მთელი შინაარსის გადმოცემაა, იგი მისი ისტორიის მამოძრავებელი საიდუმლოებაა. როდესაც საქმე ამ კულტს ეხება, ქართველი ხალხი ლოღიკის ცივ დასკვნებს აღარ ემორჩილება და გაურბის. მის თვალში ამ დროს ღირებულებას ჰკარგავს მტრის რიცხვი და სივრცე მის მიწა-წყალთა, – საერთოდ მთელი მისი საომარი პოტენციალი.
მოკლეთ, ამ შემთხვევაში იგი ასრულებს ერთგვარ ზეციურს ღვთით განწესებულ მოვალეობას, ბრძანებას, რომელსაც ამ ქვეყნიურ ანგარიშთან საერთო არაფერი აქვს. გარეთ გამდგარს: ის ეწირება თავისთავის კულტს, თავის შინაგან მისწრაფებას; აქ ის ანგარიშმიუცემელია ან უკეთ, ის თავისებურად ზომავს და წონის. თავისუფლების სიყვარულის გრძნობა, სამშობლოს ღირსების მაღალი ტრფიალი
სულ სხვანაირი კანონებით სცხოვრობს მასში. ამიტომ ქართველი კაცი სხვებისთვის, ცოტა არ იყოს, გაუგებარია და შეიძლება მას უგუნურის სახელიც კი დაუვარდეს, რომ ამ ჩვენს სამყაროში, სადაც ყველაფერი სანტიმეტრით იზომება და წონაში უკანასკნელი სიტყვა გრამებს ეკუთვნის! და ეს მაშინ, როდესაც დედამიწა მართლაც ფერადოვანია და ყოველი ეროვნული ერთეული თავისი საკუთარი განუმეორებელი სახით სცხოვრობს და რაც ერთსა რგებს, ის მეორეს წყენს, ან ყოველ შემთხვევაში, არაფრად გამოადგება!
ასე რომ არ იყოს, საქართველო როგორ უნდა შებმოდა პირში ვეებერთელა რუსეთს, დედამიწის მეექვსედი რომ უჭირავს და 200 მილიონი მცხოვრები რომ ჰყავს, ის საქართველო, რომელიც ძლივს 80 000 კვადრატიულ კილომეტრს შეიცავს და სამი მილიონი სულისგან შესდგება?!
სჩანს საკითხს ,,სხვა რამ” სწყვეტს და ამ ,,სხვა რამეს” წყალობაა, რომ საქართველომ გადმოარღვია უთვალავი მრისხანე საუკუნენი და დღემდე გამარჯვება-დამარცხებათა ბალანსი თავის სასარგებლოთ აწარმოვა! წარსულის დიდი იმპერიებიდან არაერთი დამხობილა და გამქრალა დედამიწის პირიდან. საქართველო კი _ ისე როგორც წარსულში, დღესაც პატარა, მტკიცედ დგას, მტერს მტრობს და მეგობარს მეგობრობს და მომავალს იმედით შეჰყურებს.
ჩვენი 26 მაისი საქართველოს ისტორიის ერთი ეტაპის დასრულებაა და მეორის დასაწყისი. ამ მეოთხედი საუკუნის წინად ბოლო მოეღო საქართველოში რუსეთის ბატონობას, რომელიც ასჩვიდმეტი წელიწადი გაგრძელდა და რომელსაც ამდენივე წლის განმავლობაში ებრძოდა შეუპოვარი ქართული სული.
1918 წ. 26 მაისს საქართველომ კვლავ აღმართა თავისუფლების დროშა და თავი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გამოაცხადა.
აი ამ ეტაპის შეცვლას (დღეს) – ტყვეობიდან თავისუფლებაზე გადასვლას – ვზეიმობთ თქვენს წინაშე დღევანდელი 26 მაისის სახით. ჩვენ გვგონია, რომ ეს უკანასკნელი 26 მაისია და რომ საქართველოს ახალი აღორძინების აღსანიშნავად შემოღებული იქნება სხვა კალენდარი და სხვა თარიღი.
როგორც ხედავთ და ნახავთ, ეს ბედნიერება დიდხანს არ გაგრძელებულა საქართველოსთვის, ვინაიდან 1918 წლიდან მხოლოდ 24 წელიწადია გასული და აქედან 22 წელიწადი ჩვენ აქ ემიგრაციაში ვცოდვილობთ და იქ საქართველოში კიდევ, ჩვენი ხალხი მტრის უღელს ებრძვის.
მაგრამ ბნელს ნათელი მოსდევს და ღამეს – დღე და ქართველი ხალხის ღონიერი ფილტვები დღეს უკვე თავისუფლების ჰაერსა გრძნობენ!..
…აქ მინდა შევჩერდე, რომ ის ახალი მისტიკა გიამბოთ, რომელიც საქართველოში იშვა პირველი 26 მაისის არე-მარეში და რომელმაც ქართველ ხალხს მისცა მისი განსაკუთრებული დანიშნულების თვითცნობიერება და გულშიც იმედი მტკიცედ ჩაუსახა.
მე სახეში მაქვს გერმანია-საქართველოს პირველი შეხვედრა ისტორიის ასპარეზზე და მათი ბედის სიმბოლიური გადაბმა და ამის შეგნება ქართველ ხალხში. ეს მოხდა მაშინ, როდესაც გარედან გერმანიის ძლევამოსილი ჯარი, ხოლო შიგნიდან ორი ერთიმეორის მომდევნო რევოლიუცია ღრმად თვით უფსკრულამდე არყევდა რუსეთის არსებობის საფუძვლებს…
ამ ღელვაში აჩქარებით ისახებოდა და ხორცს ისხამდა საქართველოს თავისუფლების იდეა და მთელი ქართველი ხალხი დიდს ეროვნულ აღგზნებაში სცხოვრობდა…
პირველი თავისუფლება ამ საერთო რღვევაში, ჩვენმა მხცოვანმა ეკლესიამ იხვედრა მცხეთის ძველთაძველ დიდებულ ტაძარში, საქართველოს ყოველ სხვა ეკლესიათა ზარების მოძახებით, გაისმა ღაღადი საქართველოს ეკლესიისგან, თავისუფლების მახარობელი. 1917 წ. ამგვარად, 1811 წელს რუსეთის მიერ გაუქმებული ივერიის ეკლესიის უზენაესობა კვლავ აღსდგა, საქართველოს ყველა მიცვალებულთა და ყველა მის ცოცხალთა სულის საცხოვნებლად და გულის გასახარად…
უნდა გითხრათ, ბატონებო, რომ ამით მხოლოდ ქართულის ცხოვრების წესი განმეორდა. ეკლესიის პირველობა ამ დარგში საქართველოს ბუნების კანონშეწონილი გამოვლინება იყო. ვინაიდან ჩვენს ეკლესიას ქართველთა მოდგმის ჩამომავლობა თავის წიაღში ბევრად უფრო ადრე გაუერთიანებია, ვიდრე ამქვეყნიურ მიწიერ ხელისუფლებას…
მაგრამ ეროვნული სახელმწიფოებრივი სუვერენობის აქტი ჯერ კიდევ შორს იყო. ქართული ხელმწიფება თავის გზას უფრო მძიმე-მძიმედ იკაფავდა, გასაჭირი ბევრი ჰქონდა და დაბრკოლება მრავალი, მაგრამ ყველა ამ დაბრკოლებას განგებამ ერთი დამხმარე ძალა შეაბრძოლა და საბოლოოდ პირველი 26 მაისის ბედი სწორედ ამ ძალამ გადასწყვიტა.
რა ძალა იყო ეს ძალა?
ეს იყო ძლევამოსილი გერმანია და მისი პირველი ფეხის შემოდგმა ჩვენი ქვეყნის კურთხეულ მიწა-წყალზე… აწ განსვენებული გენერალ ფონ ლოსოვის სახით…
და ერთბაშად მოსწყდა საქართველოს ცას მძიმედ ჩამოწოლილი შავი ღრუბელი და მის ტატნობზე მკვიდრად ჩამოჯდა იმედის კაშკაშა ვარსკვლავი! აგვშორდა სამხრეთის საფრთხე, რომელიც სიკვდილით ემუქრებოდა გასაფურჩქვნად განმზადებულ ქართულ თავისუფლებას ჩვენს მიწა-წყალზე.

საქართველოს პარლამენტის ი. ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა
უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოება
XX საუკუნის შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი

მასალები სპირიდონ კედიას პირადი არქივიდან

სპირიდონ კედიას იძულებითი ემიგრაცია

ლია კერესელიძე

“… რამეთუ მრავალ არიან ჩინებულნი და მცირედ – რჩეულნი”

საფრანგეთში, პარიზის მახლობლად, ლევილის სასაფლაოზე, ასობით ქართველი ემიგრანტის ნეშტი განისვენებს, სამშობლოდან ნებსით თუ უნებლიედ გადახვეწილ ასობით ადამიანს სტანჯავდა ნოსტალგიის მწარე სენი, ასობით ქართველი ათენებდა და აღამებდა მონატრებულ საქართველოში დაბრუნების იმედით. ძალიან შორს წაგვიყვანს იმის ანალიზი, თუ რატომ, როგორ და რის გამო მოხდა, რომ XX ს.-ის დასაწყისშიც, ისტორიული წარსულის ამდენი ,,ვაისა” და ,,ვუის” გაცნობიერების შემდეგ, ძლივს აღდგენილი საქართველოს დამოუკიდებლობა ლანგრით მიერთვა რუს დამპყრობელს და კიდევ ერთხელ მოხდა რჩეული საზოგადოების, ინტელექტუალური ძალისა და სამშობლოსათვის ანთებული გულების გადინება. ერთის თქმა კი აუცილებელია, სამწუხაროდ, მე-20 საუკუნის დასაწყისში გაიმარჯვეს სოციალისტურმა ძალებმა. 1919 წელს არჩეულ დამფუძნებელ კრებაშიც უმრავლესობა მათ მოიპოვეს. ჭეშმარიტად ეროვნული ძალა, ეროვნულ-დემოკრატები კი, რომლებიც ჯანსაღ, ეროვნულ, ქართულ პოლიტიკას მიზანმიმართულად ატარებდნენ, უმცირესობაში მოხვდნენ: ასოცდაათი დეპუტატიდან ას ცხრა სოციალ-დემოკრატი გახლდათ, რვა – სოციალ-ფედერალისტი, ხუთი – სოციალ-რევოლუციონერი, მხოლოდ რვა ადგილი ერგო ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიას (სპ. კედია, ნ. ნიკოლაძე, გ. გვაზავა, ე. თაყაიშვილი, ა. ასათიანი, გ, ქიქოძე, ი. მაჭავარიანი, პ. სურგულაძე), რომელიც თავიდანვე ოპოზიციაში ჩაუდგა მმართველ ძალას და ბოლომდე ერთგული დარჩა დიდი ილია ჭავჭავაძის ეროვნული იდეალებისა. ამ მემარჯვენე ოპოზიციურ ფრაქციას სათავეში სპირიდონ კედია ჩაუდგა.
მოვლენები როგორც განვითარდა, ყველამ კარგად ვიცით. 1921 წლის თებერვალ-მარტში ახლა უკვე წითელმა რუსეთმა დაიპყრო საქართველო და შეეცადა მის გაწითლება – დამორჩილებას. მენშევიკური მთავრობა საფრანგეთს შეეხიზნა, საქართველოში დარჩა ხალხი, ვისაც ბოლშევიკური რუსეთი უფროს ძმად, მხსნელად მიაჩნდა, და დარჩა ხალხი, ვისაც არ შეეძლო სამშობლოს ბედის ანაბარად მიტოვება, მტრის ხელში ჩაგდება, არ შეეგუა არსებულ სინამდვილეს და სიცოცხლის მთავარ მიზნად ქვეყნის გათავისუფლება დაისახა. ზოგი იარაღით ხელში ტყე-ტყე იბრძოდა (გავიხსენოთ თუნდაც 1921 წლის ზაფხულის აჯანყება სვანეთში, 1922 წლის ზაფხულის აჯანყება ხევსურეთში, 1924 წლის აგვისტოს აჯანყება), ზოგი _ დიპლომატიური ხერხებით ცდილობდა შველას!
მაგრამ არ ეძინა ახალგაზრდა საბჭოთა ხელისუფლებასაც… სოციალისტურ-იმპერიალისტური მანქანა თანდათან ძლიერდებოდა და ობობასავით ქსელში, ოღონდ რკინის ქსელში აბამდა და ხუთავდა თავის მსხვერპლს, რომელსაც ეროვნულად და თავისუფლად მოაზროვნე ადამიანი ერქვა…
შეიქმნა საგანგებო კომისია (ЧК), სახელმწიფო პოლიტსამმართველო (ГПУ), შინსახკომი (НКВД), რომლის ჯალათებიც ფხიზლად მუშაობდნენ და გასაქანს არ აძლევდნენ იმ ადამიანებს, ვისაც თავისუფლება სწყუროდათ!
ასე დაიჭირეს 1922 წლის 12 თებერვლის ერთ სუსხიან დღესაც ვოზნესენსკის (ყოფილი ამაღლების) ქ. #7_ში მცხოვრები სპირიდონ კედია, მისი დაპატიმრება მოხდა საგანგებო კომისიის მიერ 10 თებერვალს გამოწერილი ორდერ #2464 _ის საფუძველზე, რომელიც გაიცა ვინმე კომისარ კოჩაროვის სახელზე, მაგრამ მანამდე მოკლედ გავიხსენოთ მისი პიროვნება და ცხოვრების მნიშვნელოვანი ეპიზოდები: სპირიდონ კედია დაიბადა 1884 წლის 20 სექტემბერს ქ. ზუგდიდში. ხუთწლიანი რუსული სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლა ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში გააგრძელა. ქუთაისში სპირიდონი პატრიოტი პედაგოგის _ იოსებ ოცხელის ოჯახში ცხოვრობდა, რამაც დიდი გავლენა იქონია მის, როგორც სამშობლოს კეთილდღეობისთვის მებრძოლი ადამიანის, ჩამოყალიბებაში. 1905 წლის რევოლუციის დროს მონაწილეობდა მიტინგებში, რის გამოც იძულებული გახდა რეაქციის წლებში თავი ჯერ სვანეთისთვის, შემდეგ კი პარიზისთვის შეეფარებინა.
სწავლობდა სორბონის უნივერსიტეტში, საბუნებისმეტყველო დარგზე, შემდეგ სამხრეთ საფრანგეთში, აიღო დიპლომი “ლისანს ეს სიანს”; მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ საქართველოში სხვისი პასპორტით ბრუნდებოდა, მაგრამ პეტერბურგში დააკავეს და მხოლოდ ქართველი გენერლის – ნაკაშიძის ჩარევის შემდეგ გაათავისუფლეს.
1917 წლის ივნისში ჩამოყალიბდა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, რომლის თავმჯდომარედაც სპირიდონ კედია აირჩიეს. მას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა ბერლინში მოქმედ ,,საქართველოს თავისუფლების კომიტეტთან”, მაგრამ ძირითადად დაკავებული იყო პარტიის გაზეთით “საქართველო” და დამფუძნებელ კრებაში მოღვაწეობით, რომელშიც, როგორც უკვე ვთქვით, ოპოზიციურ ფრაქციას ედგა სათავეში. საბჭოთა ხელისუფლების ძალით დამკვიდრების შემდეგ სპირიდონი ემიგრაციაში არ წასულა, აქ დარჩა და ბრძოლა განაგრძო. ეროვნულგანმათავისუფლებელ ბრძოლას სათავეში სწორედ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია ჩაუდგა, რომელმაც არალეგალური, მიწისქვეშა საქმიანობაც შეითვისა, სპირიდონმა შემოიკრიბა პატრიოტი მებრძოლები _ ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, ბიძინა პირველი, მიხეილ გვალია. წითელი არმიის შემოჭრის წლისთავის აღსანიშნავად, 1922 წლის 11 თებერვალს, თბილისში განზრახული ჰქონდათ მასობრივი ანტისაბჭოთა საპროტესტო დემონსტრაციის მოწყობა, გამოუშვეს ბროშურები, პროკლამაციები, რაც, რა თქმა უნდა, გაუგებარი არ დარჩენიათ ,,ჩეკას” ჯალათებს და… ორდერი #2464_იც გამოიწერა. გამოიწერა და მეორე დღესვე დააპატიმრეს 38 წლის სპირიდონ კედია თანამოაზრეებთან _ იასონ ლორთქიფანიძესთან, მიხეილ ღვამიჩავასთან, სამსონ ფირცხალავასთან ერთად (სხვათა შორის, მოგვიანებით მიხეილ ღვამიჩავა დახვრიტეს 1937-38 წლების რეპრესიების დროს უფრო ზუსტად კი დახვრიტეს 1938 წლის 30 აპრილს).
გთავაზობთ ნაწყვეტს მისი დაკითხვის ოქმიდან, რომელიც შსს არქივშია დაცული:
“1905-ში, როგორც ემიგრანტი, ევროპაში წავედი, იქიდან დავბრუნდი 1914 წელს, ამავე წლის მარტში დამიჭირეს პეტროგრადში, ბრალი მედებოდა ცარიზმის წინააღმდეგ შეიარაღებული მოქმედების წარმოებაში, თავი გავითავისუფლე იმავე წელს, ზაფხულზე სამშობლოში დავბრუნდი, სადაც შეუდექი არსებულ ჟურნალგაზეთებთან თანამშრომლობას, შემდეგ ჩემი პირდაპირი მონაწილეობით ვსცემდი ახალ ყოველთვიურ ორგანოს ვიდრე საბჭოთა ხელისუფლების დამკვიდრებამდე საქართველოში, ვიყავი დამფუძნებელი კრების, წინათ საქართველოს პარლამენტის წევრი. წამოყენებული ბრალდების საპასუხოდ ვაცხადებ კატეგორიულად, რომ საქართველოს საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ არ მიმოქმედნია არც კალმით, არც სიტყვით და არც სხვა ღონისძიებით, პარტია და მისი ცენტრალური კომიტეტი დარჩა გაუქმებულად, რაკი ლეგალური მუშაობის შესაძლებლობას სპობდა დამყარებული ხელისუფლება და ვაცხადებ გადაჭრით, რომ არც პარტიას და არც ცენტრალურ კომიტეტს არ გადაუდგამს არავითარი აქტიური ნაბიჯი არც მიწისქვეშა და არც სხვა სახით, ამის პასუხისმგებელი ვარ მთელი იმ ხნის განმავლობაში, რომელმაც გაიარა საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებიდან ჩვენი დაპატიმრების დღემდე, აქედან გამომდინარე, ჩვენი დამოკიდებულება საბჭოთა ხელისუფლებისადმი ლოიალურია”… (სტილი დაცულია). მაგრამ არ იყო ლოიალური საბჭოთა ხელისუფლების დამოკიდებულება მისადმი.
სპირიდონი დააპატიმრეს, ექვსი თვე ჯერ მეტეხის ციხეში, შემდეგი ექვსი თვე კი საგუბერნიო ციხეში გაატარებინეს. თუ რა პირობებში უხდებოდა პატიმრობა სპირიდონს, ამაზე ნათლად მიუთითებს მისი მეუღლის განცხადება, მიმართული საქართველოს საგანგებო კომისიის თავმჯდომარისადმი:
,,ამა წლის თიბათვეში ჩემმა მეუღლემ, პოლიტიკურმა პატიმარმა სპირიდონ მალხაზის ძე კედიამ განუცხადა იმ კომისიას, რომელსაც მინდობილი ჰქონდა პოლიტიკურ პატიმართა საქმის გადახედვა, რომ სპეციალური წამლობა ესაჭიროებოდა და რომ ციხის საავადმყოფოში, თანახმად ციხის ექიმის განცხადებისა, საამისო პირობები არ მოიპოვებოდა; ამიტომაც სთხოვა კომისიას, ან სრულიად თავისუფალი მკურნალობის ნება დაერთო, ან, თუ ეს შესაძლებელი იქნებოდა, როგორმე სპეციალურ საავადმყოფოში გადაეყვანა. კომისიის თავმჯდომარემ პ. საყვარელიძემ ამ განცხადების გამო მიიყვანა ექიმი – სპეციალისტი და მას გაასინჯვინა ჩემი მეუღლის დაზიანებული ფეხი. ექიმმა დაუმოწმა სპეციალური წამლობის საჭიროება, რომ მდგომარეობა არ გართულებულიყო და ფეხი სამუდამოდ არ გაჰფუჭებოდა…
…იძულებული იყო გამასწორებელ სახლთა საავადმყოფოში მაინც გადასულიყო, აქ ექიმთა მთელმა კომისიამ გასინჯა და შეადგინა აქტი მისი ჯანმრთელობის შესახებ. სხვა და სხვა ორგანიულ დეფექტების ჩამოთვლის შემდეგ კომისიამ დაასკვნა სპეციალური წამლობის საჭიროება, რომელსაც ციხის საავადმყოფო ვერავითარ შემთხვევაში ვერ აღმოუჩენდა…
ჩემი მეუღლის ჯანმრთელობა კი უარესდება და საშიშ ხასიათს იღებს, საჭიროა სწრაფი და სერიოზული წამლობა, ამიტომ გთხოვთ მისცეთ ამის საშუალება და დართოთ ნება საზღვარგარეთ გასვლისა, მით უმეტეს, რომ თქვენს პრაქტიკაში უკვე იყო იზოლაციის წესით დაპატიმრებულთათვის საზღვარგარეთ გასვლის ნებართვის პრეცენდენტები და რუსეთშიაც ამგვარ ადმინისტრაციულ ღონისძიებას თითქმის სისტემის ხასიათი მიეცა, ამიტომ ვფიქრობ, რომ ეს შუამდგომლობაც დაკმაყოფილებული იქმნება”.
ბოლოს, როგორც იქნა, მისცეს საზღვარგარეთის პასპორტი, სადაც შავით თეთრზე მკაფიოდ ეწერა: ,,გთხოვთ მთავრობის წარმომადგენელთ, რომელთაც დავალებული აქვთ წესიერების დაცვა, თავისუფალი გზა მისცენ ბატონ სპირიდონ კედიას (მეუღლითურთ) საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეს, რომელიც სცხოვრობს საქართველოში და მიემგზავრება უცხოეთს…”
_ ასე კულტურულად მოიშორეს კიდევ ერთი საშიში ეროვნული ძალა, კიდევ ერთი დაუღალავი მებრძოლი, ,,საქართველოს ოქროპირად“ წოდებული კიდევ ერთი სასიქადულო მამულიშვილი… თუმცა სამშობლოდან გადახვეწილი სპირიდონ კედია მაინც განაგრძობდა პოლიტიკურ და ლიტერატურულ მოღვაწეობას, გახლდათ პარიტეტული კოლეგიისა და ემიგრაციაში დაარსებული საქართველოს დამოუკიდებლობის საზღვარგარეთის დელეგაციის წევრი, სცემდა გაზეთ ,,ერის გუშაგს”, ჟურნალს _ ,,სამშობლოსათვის” და ურთიერთობდა ემიგრაციის არამარქსისტულ ნაწილთან, რადგან ნოე ჟორდანიას პრინციპები მისთვის მიუღებელი იყო, იგი ხშირად საყვედურობდა მთავრობის მეთაურს ეროვნული პრინციპებისთვის ღალატისა და მხოლოდ სოციალისტური იდეოლოგიის, კლასთა ბრძოლის ქადაგების გამო.
რაც შეეხება მის საარსებო წყაროს, ჰქონდა ,,საპკურებელ სურნელებათა პატარა ლაბორატორია”, სადაც ამზადებდა სურნელოვან ესენციებს გიორგი მაჩაბლის სახელგანთქმული პარფიუმერული ფირმისთვის, ცხოვრობდა ოჯახით ამ ფირმის კუთვნილ სახლში პარიზის სამხრეთ_ დასავლეთ უბანში, კლამარ-ად წოდებულ პატარა ქალაქში, აქვე გარდაიცვალა 1948 წელს, დარჩა მეუღლე – ულამაზესი ქალბატონი – ქართული გიმნაზიის ყოფილი გამგე, იოსებ გრიშაშვილის შემოქმედების მუზა – სოფიო ჩიჯავაძე და ქალიშვილი თეონა კედია.
დაკრძალულია ლევილში…

სიმონ ბერეჟიანი

დაიბადა ქუთაისში, ერმილე თაყაიშვილის მრავალშვილიან ოჯახში. დაამთავრა თბილისის ქართული სათავადაზნაურო გიმნაზია (1917). 1918-1920 წლებში იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ეროვნული არმიის ოფიცერი და მონაწილეობა მიიღო ყველა მნიშვნელოვან ბრძოლაში, რომელთა გადატანა მოუხდა პირველ ქართულ რესპუბლიკას.
1920 წელს სიმონ ბერეჟიანი უმაღლესი განათლების მისაღებად გაიგზავნა გერმანიაში. სამი წლის მანძილზე სწავლობდა ბერლინის ჰუმბოლდტის სახელობის უნივერსიტეტში.
1921 წლის თებერვალ-მარტში ბოლშევიკურმა რუსეთმა მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია და ფაქტობრივი ანექსია. ამიტომ, ს. ბერეჟიანი იძულებული გახდა სამუდამოდ დარჩენილიყო ემიგრაციაში. 1923 წლის დამლევს იგი ჩავიდა პარიზში, სადაც ჩაება ქართული ემიგრაციის საზოგადოებრივ, კულტურულ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში.

1924 წელს იგი აქტიურად მონაწილეობდა ეროვნული პოლიტიკური ორგანიზაციის “თეთრი გიორგი”-ს დაარსებაში და სიცოცხლის ბოლომდე იყო მისი თვალსაჩინო წევრი. 1926 წელს მისივე უშუალო მონაწილეობით დაარსდა აღნიშნული ორგანიზაციის გაზეთი “თეთრი გიორგი”.
პარიზში გადასვლისთანავე სიმონ ბერეჟიანი შეუდგა მეტად ნაყოფიერ ლიტერატურულ და პუბლიცისტურ მოღვაწეობას. “სიმონ ბერი”-ს ფსევდონიმით მისი ლექსები და პუბლიცისტური წერილები სისტემატურად ქვეყნდებოდა ხსენებულ გაზეთში და ჟურნალში “ქართლოსი” (რომელიც ასევე პარიზში გამოდიოდა). მისი რამდენიმე წერილი გამოქვეყნებულია, აგრეთვე, ჟურნალში “კავკასიონი” (რედაქტორ-გამომცემელი: დოქტორი ვიქტორ ნოზაძე, რუსთველოლოგი და საზოგადო მოღვაწე). ს. ბერეჟიანის პუბლიცისტური წერილებიდან და ფელეტონებიდან აღსანიშნავია: “ილია ჭავჭავაძე” (გაზ. “თეთრი გიორგი”, #9, 1927), “მოხსენება შოთა რუსთაველზე” (“თეთრი გიორგი”, #38, 1931), “ემიგრანტის დღიურიდან” (“თეთრი გიორგი” 1927), 1924 წლის ამბოხებისადმი მიძღვნილი წერილი (“თეთრი გიორგი”, #7, 1927), “ჭირსა შიგან გამაგრება” (“თეთრი გიორგი”, #98, 1936), “ქართული კონცერტი პარიზში” (ჟურნ. “ქართლოსი”, #16-18, 1939) და ა.შ. გარდა ლექსებისა და პუბლიცისტური წერილებისა, “თეთრი გიორგი”-ს და “ქართლოსი”-ს ფურცლებზე ხშირად ქვეყნდებოდა სიმონ ბერეჟიანის შესანიშნავი კარიკატურები, რომელთა დიდი ნაწილი პოლიტიკურ თემებზეა შექმნილი. იგი სამართლიანად ითვლება ქართული პოლიტიკური კარი კარიკატურის ერთ-ერთ საუკეთესო ოსტატად.
1941 წელს ს. ბერეჟიანი ჩავიდა გერმანიაში და “სიმონ ბერგერ”-ის სახელით ჩაირიცხა ვერმახტის ქართულ ლეგიონში, რომელსაც მეთაურობდა ვერმახტის ქართველი გენერალი შალვა მაღლაკელიძე. აქვე უნდა ითქვას, რომ ქართული ლეგიონი ემსახურებოდა არა ნაცისტურ იდეოლოგიას, არამედ საქართველოს საბჭოთა იმპერიის მარწუხებიდან დახსნას. იმავდროულად, ს. ბერეჟიანი აქტიურად მონაწილეობდა გერმანიაში მოქმედი ქართული სამოკავშირეო შტაბი-ს მუშაობაში.
იგი გაურკვეველ ვითარებაში დაიღუპა 1942 წლის დამლევს. სამწუხაროდ, მისი საფლავი დაკარგულად ითვლება.
1943 წელს ვიქტორ ნოზაძის რედაქციით და დოქტორ მარკოზ ტუღუშის ვრცელი წინასიტყვაობით ბერლინში გამოიცა სიმონ ბერეჟიანის ლექსების კრებული.

მიხაკო წერეთელი

მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი

დაიბადა ზემო იმერეთის ერთ-ერთ ულამაზეს სოფელ ცხრუკვეთში. იმერეთის მეფის სოლომონ I-ის კარის მოძღვარის სვიმონ წერეთლის (მისგან იღებს სათავეს მოძღვრიშვილ-წერეთელთა ცნობილი საგვარეულო) და იმერეთის მეფის დავით II-ის ასულის ატატო ბაგრატიონის პირდაპირი შთამომავალი იყო.
განათლება
მიხეილ წერეთელი

მიხეილ წერეთელმა 1898 წელს დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია. იმავე წელს ჩაირიცხა კიევის უნივერსიტეტში, საიდანაც გარიცხეს 1899 წელს, აქტიური პოლიტიკური მოღვაწეობისათვის. შემდეგ სწავლობდა სორბონის და ჟენევის უნივერსიტეტებში. 1912 წელს დაამთავრა ჰაიდელბერგის (გერმანია) უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტი ძველი აღმოსავლეთის ისტორიის განხრით.
მოღვაწეობა
1900-1907 წლებში მ. წერეთელი ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა საფრანგეთსა და შვეიცარიაში. აქტიურად იყო ჩაბმული ანარქისტულ საქმიანობაში. ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ვარლამ ჩერქეზიშვილთან, პ. კროპოტკინთან და საერთაშორისო ანარქისტული მოძრაობის სხვა ლიდერებთან. ამასთან, ეწეოდა ნაყოფიერ პუბლიცისტურ მოღვაწეობას. ფსევდონიმებით “Baton” და “მ. სანგალა” წერილებს აქვეყნებდა როგორც ქართულ, ისე უცხოეთის პერიოდულ პრესაში.
1904 წელს იგი შეუერთდა ქართველ სოციალ-ფედერალისტთა ჯგუფს გიორგი დეკანოზიშვილის ხელმძღვანელობით. ეს ჯგუფი მოღვაწეობდა პარიზში. აქ გამოდიოდა მათი გაზეთები “საქართველო” და “La Georgie”. იმავე წელს წერეთელმა მონაწილეობა მიიღო რუსეთის იმპერიის რევოლუციური ჯგუფების ინტერპარტიულ კონფერენციაში, რომელიც გაიმართა პარიზში.
1907 წელს მ. წერეთელი საქართველოში დაბრუნდა. მცირე ხნის შემდეგ, იმავე წლის 30 აგვისტოს, საქართველოში უდიდესი ტრაგედია დატრიალდა – წიწამურთან ვერაგულად მოკლულ იქნა დიდი ილია ჭავჭავაძე (1837-1907). გაზეთის “ისარი” 1907 წლის 2 სექტემბრის ნომერში გამოქვეყნდა მ. წერეთლის ცნობილი წერილი “კაცია ადამიანი?!”. ქართველი საზოგადოებისთვის კარგად არის ცნობილი სიტყვა, რომელიც მან წარმოსთქვა ილიას დაკრძალვაზე. როგორც სტატია, ისე სიტყვა იმავე წლის დამლევს გამოქვეყნდა მემორიალურ კრებულში “ილია ჭავჭავაძის სიკვდილი და დასაფლავება”.
1909 წელს თბილისში გამოიცა მ. წერეთლის მნიშვნელოვანი სოციოლოგიური გამოკვლევა “ერი და კაცობრიობა”.
1910 წელს იგი სიტყვით გამოვიდა ლონდონის ჩაგრულ ერთა ყრილობაზე.
1914 წელს მიხეილ წერეთელმა მოიპოვა ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტის დოქტორის ხარისხი ასირიოლოგიაში. სადისერტაციო ნაშრომი იმავე წელს ცალკე წიგნად გამოიცა ხსენებული უნივერსიტეტის მიერ.
1912 წელს მან გამოაქვეყნა თავისი ცნობილი გამოკვლევა “სუმერული და ქართული”, რომელიც მოგვიანებით გამოქვეყნდა ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე.
1916 წელს იგი მონაწილეობდა ლოზანაში გამართულ ჩაგრულ ერთა ყრილობაში. იმავე წელს ფრანგულ ენაზე გამოიცა მისი წიგნი კავკასიის ეთნიკური და კულტურული განვითარების საკვანძო საკითხების შესახებ.
1913-1916 წლებში დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის სამეფო სააზიო საზოგადოების შრომების რამდენიმე ნომერში გამოქვეყნდა მ. წერეთლის ნაშრომი “სუმერელები და ქართველები”. არჩეული იყო აღნიშნული საზოგადოების ნამდვილ წევრად.
1914-1918 წლებში მიხეილ წერეთელი იყო საზღვარგარეთ მოქმედი მეტად მნიშვნელოვანი ორგანიზაციის – “საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი”-ს ერთ-ერთი ხელმძღვანელი.
1918-1919 წლებში იგი იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დიპლომატიური მისიების ხელმძღვანელი გერმანიაში და სკანდინავიის ქვეყნებში.
1919-1920 წლებში მიხეილ წერეთელი იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი ასირიოლოგიასა და ძველი აღმოსავლეთის ისტორიაში.
1921 წლის თებერვალ-მარტში ბოლშევიკურმა რუსეთმა მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია. მ. წერეთელი იძულებული იყო სამუდამოდ დაეტოვებინა სამშობლო.
1922-1945 წლებში იგი იყო ჯერ ბრიუსელის უნივერსიტეტის (1922-1933), შემდეგ კი ბერლინის ჰუმბოლდტის სახელობის უნივერსიტეტის (1933-1945) პროფესორი.
1920-იანი წლების პირველ ნახევარში სტამბოლის (კონსტანტინოპოლი) ქართველ კათოლიკეთა სავანესთან არსებულმა გამომცემლობამ გამოსცა მ. წერეთლის მიერ ნათარგმნი “გილგამეშიანი” და მისი მონოგრაფიული გამოკვლევა “ხეთის ქვეყანა”.
1926 წლიდან 1940-იანი წლების დამლევამდე იგი იყო ქართული პატრიოტული პოლიტიკური ორგანიზაციის “თეთრი გიორგი”-ს ერთ-ერთი ლიდერი.
1929 წელს ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტმა გერმანულ ენაზე გამოსცა წერეთლის მონოგრაფია “ახლადაღმოჩენილი ქალდეური წარწერები”.
1933-1953 წლებში საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალის “რევიუ დ’ასირიოლოჟი” (ბელგია) ნომრებში გამოქვეყნდა მისი სტატიების სერია ურარტუს ისტორიის საკითხებზე. მ. წერეთელი არჩეული იყო ამ ჟურნალის სარედაქციო საბჭოს წევრად.
1933 წელს ბერლინში გამოიცა სულხან-საბა ორბელიანის ცნობილი თხზულების “სიბრძნე სიცრუისა” მიხეილ წერეთლისეული გერმანული თარგმანი.
მეორე მსოფლიო ომის წლებში მ. წერეთელი იყო გერმანიაში მოქმედი “ქართული სამოკავშირეო კომიტეტი”-ს ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. ამ კომიტეტის ძალისხმევით გერმანიის საკონცენტრაციო ბანაკებიდან გათავისუფლდა ასობით ქართველი სამხედრო ტყვე. გარდა ამისა, 1942 წელს იგი იყო ერთ-ერთი მოთავე ქართული პატრიოტული პოლიტიკური ორგანიზაციის “ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირი”-ს დაფუძნებისა.
სახელოვანი მეცნიერი და მამულიშვილი აქტიურად მოღვაწეობდა რუსთველოლოგიის დარგში. 1963 წელს პარიზში გამოიცა “ვეფხისტყაოსნის” მის მიერ აღდგენილი და დადგენილი ტექსტი, ხოლო 1975 წელს პოემის წერეთლისეული გერმანული პროზაული თარგმანი.
1945 წლიდან იგი ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა მიუნხენში.
მიხეილ წერეთელი იყო ქართული ემიგრანტული პერიოდული პრესის აქტიური თანამშრომელი. მისი უშუალო მონაწილეობით პარიზში დაარსდა სამეცნიერო ჟურნალი “ბედი ქართლისა”, რომელშიც გამოქვეყნებულია მ. წერეთლის არაერთი საყურადღებო წერილი. გარდა ამისა, მისი სტატიები ქვეყნდებოდა ინგლისურენოვანი სამეცნიერო ჟურნალის “Georgica” (ლონდონი) ფურცლებზე.
იგი გარდაიცვალა 87 წლის ასაკში. დაკრძალულია საფრანგეთში, ლევილის სასაფლაოზე.

დაბრუნება (მიხეილ წერეთელი)

აკაკი ბაქრაძე

მარტო ის, რომ 1878 წელს, იმერეთში, ცხრუკვეთში, დაბადებული კაცი 1965 წელს გერმანიაში, მიუნხენში, გარდაიცვალა, ნათლად მეტყველებს რა ბედი ერგო მიხეილ წერეთელს. ნახევარი ცხოვრება სამშობლოში გაატარა, მეორე ნახევარი – უცხოეთში. აქაც და იქაც მეცნიერებას ემსახურებოდა. დიდი მემკვიდრეობა დაგვიტოვა. ჩვენ მიხეილ წერეთლის მეცნიერულ შემოქმედებაზე დღეისდღეობით ზერელე წარმოდგენა გვაქვს. აქომამდე ყველა კარი დაკეტილი იყო, არ ვიცით, რას აკეთებდნენ ქართველი სწავლულები ემიგრაციაში. ახლა ვითარება შეიცვალა. დაფანტულ სულებს სამშობლოში დაბრუნების უფლება მიეცათ. ყველაფერი შესწავლილი იქნება. ყოველი მოღვაწე საქართველოს ისტორიაში იმ ადგილს დაიჭერს, რაც მათ სამართლიანად დაიმსახურეს. ამის ერთი მოწმობა ისიც არის, რომ ამჟამად მიხ.წერეთლის «ერი და კაცობრიობა» ისევ იბეჭდება და მკითხველთა ახალი თაობა გაეცნობა მას.
«ერი და კაცობრიობა» პირველად 1910 წელს გამოიცა თბილისში, ფსევდონიმით «Bãton». Bãton ფრანგული სიტყვაა და ნიშნავს ჯოხს, კვერთხს. ალბათ, ავტორი გულისხმობდა, რომ მოპაექრეებს ჯოხით უმასპინძლდებოდა.
ახალგაზრდობაში მიხ. წერეთელი, მეცნიერებასთან ერთად, პოლიტიკითაც იყო გატაცებული. განსაკუთრებით ანარქიზმით. ამიტომაც მიუძღვნა «ერი და კაცობრიობა» ვარლამ ჩერქეზიშვილს (1846-1925 წ.წ.), საერთაშორისო ანარქისტული მოძრაობის ერთ-ერთ ლიდერს. მაგრამ, როცა ამ წიგნს წერდა, იგი არსებითად უკვე აღარ იზიარებდა ორთოდოქსალური ანარქიზმის ძირითად პრინციპებს. თუმცა ვ. ჩერქეზიშვილისადმი მიძღვნით ვალს უხდიდა ყმაწვილკაცობის დროინდელ გატაცებას.
სამწუხაროდ, ქართულ მეცნიერებაში, როგორც პოლიტიკური მოძღვრება, არც ანარქიზმია შესწავლილი. ჩვენს ცნობიერებაში ანარქიზმი იმ კარიკატურული სურათებით არსებობს, საბჭოური კინემატოგრაფია ნესტორ მახნოსა (1889-1934 წ.წ.) და მის ჯარისკაცებს რომ ხატავდა. არადა, ანარქიზმი სოციალიზმის ერთ-ერთი სახეობაა. მიუხედავად ამისა, ანარქიზმს საბჭოურ სამეცნიერო თუ პოპულარულ ლიტერატურაში ლანძღვა-გინება არ დაჰკლებია. ეს იმით იყო გამოწვეული, რომ ბოლშევიზმი და ანარქიზმი იმთავითვე დაუძინებელი მტრები იყვნენ.
წიგნის წინასიტყვაობაში ვრცელი საუბრისათვის დრო და საშუალება არ არის, მაგრამ რამდენიმე სიტყვა მაინც უნდა ითქვას ანარქიზმზე. თუნდაც იმიტომ, რომ მკითხველს მეტნაკლებად წარმოდგენა ჰქონდეს, რა იდეებით იყო სიჭაბუკეში გატაცებული «ერისა და კაცობრიობის» ავტორი, ანდა რას შესწირა მთელი ცხოვრება ვარლამ ჩერქეზიშვილმა, რომლის მოღვაწეობა-საქმიანობა ჯერჯერობით სრულიად უცნობია ქართველი საზოგადოებისათვის.
ანარქიზმს, კერძოდ, ადამიანის და, საერთოდ, მთელი ხალხის, სულიერი, სოციალ-ეკონომიკური და პოლიტიკური გათავისუფლება უნდოდა.
სულიერი თავისუფლებისათვის, ანარქიზმის აზრით, რელიგიის უარყოფა იყო აუცილებელი, ხოლო სოციალ-ეკონომიკური და პოლიტიკური თავისუფლებისათვის – სახელმწიფოს დანგრევა.
რელიგიის უარყოფა აუცილებელი იყო იმდენად, რამდენადაც ღმერთის რწმენა, ანარქისტების სიტყვით, ადამიანს ინდივიდუალურ ენერგიას ართმევდა. უზენაესის ძალის იმედად იმყოფებოდა. იმ აქტიურობას უკარგავდა, რაც ბრძოლისათვის სჭირდებოდა. მათ ღრმად სწამდათ, რომ რევოლუციური ბრძოლის თვინიერ არსებული სინამდვილე არ შეიცვლებოდა. თუ ღმერთი გწამს და მისი შიში გბოჭავს, აღარ თავისუფალი ხარო, ფიქრობდნენ ანარქისტები. თავისუფალი რომ გახდე, ყოველგვარ შიშს, მათ შორის, ღმრთისასაც, უნდა დააღწიო თავი. ამიტომ ანარქისტები თეისტობას ათეისტობას ამჯობინებდნენ.
სახელმწიოს დანგრევა აუცილებელი იყო იმდენად, რამდენადაც სახელმწიფო ადამიანისა და ხალხის დამორჩილების აპარატია. თუ სახელმწიფო იარსებებდა, მათ თავისუფლების მოპოვება ზღაპრად მიაჩნდათ. დაპყრობა, კერძო საკუთრება, მემკვიდრეობის უფლება, მამისა და ქმრის ბატონობა ოჯახში, ძალადობის საშუალებათა (არმია, პოლიცია, ჟანდარმერია) ერთობლიობა წარმოადგენდა სახელმწიფოს არსს. სახელმწიფოსთან ერთად, ისინიც უნდა გამქრალიყვნენ. მაშინ გახდებოდა შესაძლებელი ადამიანის გათავისუფლება.
სახელმწიფო წარმოუდგენელია პოლიტიკური, სოციალური, ეკონომიკური, იურიდიული პრივილეგიების თვინიერ. თუ ეს პრივილეგიები იარსებებს, მაშინ როგორღა შეიძლება თავისუფლებაზე ლაპარაკი? _ უკვირდათ ანარქისტებს. ამდენად სახელმწიფოს დანგრევა მათი უმთავრესი მოთხოვნა იყო.
ისეთი საზოგადოების შექმნა უნდოდათ, სადაც ადამიანი ადამიანს კი არ შეებრძოლებოდა, არამედ ბუნებას. ანდა ერთმანეთს რატომ უნდა დაპირისპირებოდნენ, როცა ყოველგვარი ქონება _ მიწა, ფაბრიკა-ქარხნები, შრომის იარაღები _ ყველას თანაბრად გაუნაწილდებოდა. ყოფილი მემამულე მიწას ისევე დაამუშავებდა, როგორც გლეხი. ყოფილი ფაბრიკანტი და მექარხნე ჩვეულებრივ მუშასავით იშრომებდა. ყოველი ადამიანი პირადი შრომის შედეგად მოპოვებულიც იცხოვრებდა. სამტრო და გასაყოფიც არაფერი იქნებოდა.
დედაკაცსაც და მამაკაცსაც თანაბარუფლებიანობას ჰპირდებოდნენ, ოღონდ ქორწინებისა და ოჯახის გაუქმებით. თავისუფალი თანასოფის შედეგად გაჩენილი ბავშვები მთელ საზოგადოებას უნდა აღეზარდა სრულწლოვანებამდე. თავისუფალ საზოგადოებას უნდა შეეცვალა მათთვის ოჯახი და მშობლები. მერე დავაჟკაცებულნი და დაქალებულნი თავად ჩაებმებოდნენ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.
მართალია, ანაქისტთა შეხედულებანი აქ მეტად სქემატიურად არის გადმოცემული, მაგრამ მაქს შტირნერის (1806-1856 წ.წ.), პიერ ჟოზეფ პრუდონის (1809-1865 წ.წ.), მიხეილ ბაკუნინის (1814-1876 წ.წ.), პეტრე კროპოტკინის (1842-1921 წ.წ.), ვარლამ ჩერქეზიშვილის (1846-1925 წ.წ.) და სხვათა ნააზრევი გამოწვლილვით შესწავლას და ვრცელ მონოგრაფიებს მოითხოვს, რაც, ცხადია, იოლი საქმე არ არის. ეს მომავალში გაკეთდება. ახლა ეს სქემა მხოლოდ იმიტომ წარმოვადგინე, რომ მკითხველს მიახლოებით მაინც დაენახა – რა უკიდურესი აზრის მოტრფიალე იყო ახალგაზრდა მიხაკო წერეთელი (თავადაც და სხვებიც მას უფრო ხშირად მიხაკოდ იხსენიებენ, ვიდრე მიხეილად).
როცა ანარქიზმით გატაცების წლებმა გაიარა, მიხ. წერეთელი მთლიანად სამეცნიერო საქმიანობას მიეცა. გერმანიაში, ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტში ასირიოლოგიის სპეციალისტი გახდა. გამოაქვეყნა შრომა «სუმერული და ქართული». დიდხანს მუშაობდა ხეთური და ურარტული ენების და კულტურის საკითხებზე. აკადური ეპოსის «გილგამეშიანის» ქართული თარგმანი გამოაქვეყნა სტამბოლში, 1923 წელს. მერე გერმანელ მკითხველს ს.-ს. ორბელიანის «სიბრძნე სიცრუისა» გააცნო. «ვეფხისტყაოსნის» ტექსტი დაადგინა და გერმანულადაც თარგმნა. დავითისა და თამარის ისტორიკოსთა თხზულებანი შეისწავლა და გამოსცა. ერთი სიტყვით, როცა მიხ. წერეთლის შრომები ერთად თავმოყრილი მთლიანად გამოიცემა, დღევანდელი ქართველი მკითხველი თვალნათლივ დაინახავს «ერისა და კაცობრიობის» ავტორის როგორც ნიჭიერებას, ისე შრომისმოყვარეობას. განსაკუთრებით შრომისმოყვარეობას მინდა ყურადღება მიექცეს. ხშირად გაიგონებთ ბუზღუნს _ ქართველებს შრომა არ უყვართ, საქმეს ფუქსავატურად ექცევიანო. მიხეილ წერეთლის პიროვნება (ბევრ სხვა ქართველ მოღვაწესთან ერთად) ამ ცრუ აზრის სრული უარყოფაა.
ქართველი კაცი კი არ არის ზარმაცი, არამედ მისი მონური მდგომარეობა იწვევს მცონარეობას. ზარმაცობა მონის თვისებაა. როცა საქართველო თავისუფალი იქნება, მაშინ მთელი მსოფლიო დაინახავს, როგორია ქართველის შრომისმოყვარეობა. თავისუფლება და შრომისმოყვარეობა უერთმანეთოდ არ არსებობენ. ამიტომ, როცა ადამიანის თავისუფლებაზეა ლაპარაკი, შრომის გათავისუფლებაც იგულისხმება და პირიქით, შრომის გათავისუფლება ადამიანის თავისუფლებასაც ითვალისწინებს.
ადამიანისა და შრომის თავისუფლების იდეა მიხ. წერეთლის პუბლიცისტურ მოღვაწეობას წითელ ზოლად გასდევს. 900-იან წლებში ეს პრობლემები ცხარე სჯა-ბაასის საგანი იყო. ყველა, ვისაც არ ეზარებოდა, იცოდა თუ არ იცოდა, შეეძლო თუ არ შეეძლო, მართლა აინტერესებდა თუ არა, ან ტრიბუნაზე იდგა და ცივი ხმით გაჰკიოდა, ან ჟურნალ-გაზეთების რედაქციებში აცოდვილებდა კალამს. გონიერ, ჭკუადამჯდარ კაცს ყურს ნაკლებად უგდებდნენ. სამაგიეროდ დარაფეთები სარგებლობდნენ დიდი პოპულარობით. კაცობრიობის გათავისუფლებლებაზე ოცნებობდნენ და ქართველი ხალხის ბედ-იღბალის მოსაგვარებლად ვერ იცლიდნენ. გურია-იმერეთისა თუ ქართლ-კახეთის დაბა-სოფლებში დაბადებულ-გაზრდილი გოგო-ბიჭები რუსეთის, ინგლისისა თუ საფრანგეთის პროლეტარიატის ხსნაზე ოცნებობდნენ. ჩირად არ უღირდათ კარის მეზობლების ტკივილ-გასაჭირი. ასე ეოცნებებოდათ: თუ კაცობრიობას გაათავისუფლებდნენ, ქართველ ხალხსაც მექანიკურად ეშველებოდა.
ეროვნულ გასაჭირზე ფიქრი და განსჯა ერცხვინებოდათ. საკაცობრიო იდეალებს ებღაუჭებოდნენ.
ამ ვითარებაში ეროვნული პრობლემის მთავარ საკითხად დასმა და კაცობრიობის უარყოფა, როგორც საზოგადოებისა და სოციალური ორგანიზმისა, ცოდნასა და ნიჭიერებასთან ერთად, მოქალაქეობრივ გამბედაობასაც მოითხოვდა.
«იგი (კაცობრიობა _ ა.ბ.) არ ატარებს არავითარ სოციალურ შინაარსს, რადგანაც ამ ერთ მთლიანად ნახევარ ადამიანს არა აქვს გარეგნულად მოწესრიგებული საერთო ცხოვრება. იგი არ წარმოადგენს ერთ სოციალურ სუპერორგანიზმს თავის ორგანოებითა და ფუნქციებით მთელ კაცობრიობის ყველა მოთხოვნილებათა მიზანშეწონილ დასაკმაყოფილებლად. უამისოდ კი სოციალური ორგანიზმი არ არსებობს. დიახ, კაცობრიობა არ არის საზოგადოება…»
«კაცობრიობა, როგორც სოციალური არსი, არ არსებობს. არსებობენ მხოლოდ მისი ნაწილები, რომელთაც აქვთ სოციალური ცხოვრება, რომელნიც წარმოადგენენ სოციალურ სუპერ-ორგანიზმებს».
ამგვარი დასკვნა არა მარტო ანარქიზმის უარყოფა იყო, არამედ სოციალიზმის ყოველგვარი სახეობისა.
სოციალური ორგანიზმი, რომელსაც ერთი მთლიანი საზოგადოებრივი სახე და შინაარსი აქვს, მიხ.წერეთლისათვის ერი იყო.
«ყველაზე უფრო დიდმნიშვნელოვანი, ხანგრძლივი და მედგარი საზოგადოებრივი ორგანიზმი იყო და განსაკუთრებით ეხლა არის ერი».
პრობლემის ასეთი დასმა, ბუნებრივია, ითხოვდა ბევრი საჭირბოროტო კითხვის პასუხს. მიხ.წერეთელმაც მკაფიოდ განსაზღვრა მისი წიგნის მიზანდასახულება.
«არის თუ არა საზოგადოებრივი შინაარსი ერთში (კაცობრიობაში _ ა.ბ.) და მეორეში (ერში _ ა.ბ.)? როგორი ტენდენცია აქვთ ამ მხრით ერსა და კაცობრიობას? როგორი უნდა იყოს სოციოლოგიური დაფასება ჩვენ მიერ კაცობრიობისა და ერისა? რას წარმოადგენს ამ მხრით საქართველოს ერი? როგორი უნდა იყოს ამ ანალიზის შემდეგ იდეალური და პრაქტიკული დასკვნა? _ აი ჩვენი საგანი…»
ყველა ამ საკითხზე პასუხს «ერსა და კაცობრიობაში» იპოვით. ამიტომ არც მე შეგაწყენთ თავს კომენტარებით. მართალი რომ გითხრათ, არც მეშვეობითი აზროვნების ხელშემწყობის როლში მინდა გამოვიდე.
რას ვუწოდებ მეშვეობით აზროვნებას?
სსრკ-ში ერთი წესი არსებობდა (დღესაც არსებობს, ოღონდ თანდათანობით ქრება): წიგნები ორ ნაწილად იყოფოდა _ სასურველად და არასასურველად. სასურველად ის წიგნები იყო მიჩნეული, რომელიც სოციალიზმს უკმევდა გუნდრუკს, ხოლო არასასურველის სიაში ისინი იყვნენ მოხვედრილი, რომელნიც სოციალიზმს აკრიტიკებდნენ ან ავის მოსურნედ ეჩვენებოდათ. ზოგჯერ აუცილებელი ხდებოდა არასასურველი წიგნების გამო საზოგადოებისათვის ინფორმაცია მიეწოდებინათ. რა თქმა უნდა, არასასურველი წიგნის წაკითხვა საბჭოელ მკითხველს ეკრძალებოდა. აი, ამ დროს ასპარეზზე გამოდიოდა სანდო საბჭოელი სწავლული. იგი მკითხველ საზოგადოებას მოუყვებოდა, რა წერია არასასურველ წიგნში. როგორი დამოკიდებულება უნდა გვქონდეს მისდამი. ცხადია, სანდო სწავლული არასასურველ წიგნს კი არ აცნობდა მკითხველს, არამედ აძაგებდა მას და ცრუ ინფორმაციას აწვდიდა. მკითხველმა წიგნის არსებობა იცოდა, მაგრამ შიგ რა ეწერა, ამაზე წარმოდგენაც არ ჰქონდა. სანდო სწავლულის ინსინუაცებით ჰქონდა თავი გამოტენილი. ასე ჩამოყალიბდა ფორმულა: არასასურველი წიგნი → სანდო სწავლული → მკითხველთა საზოგადოება. ამას ვეძახი მეშვეობით აზროვნებას. არა უშუალო კონტაქტი წიგნთან, არამედ სანდო სწავლულის მეოხებით აზროვნებით იწერებოდა დისერტაციები, მონოგრაფიები, ნარკვევები. ამგვარი დისერტაციების, მონოგრაფიების, ნარკვევების ავტორებმა არაფერი იცოდნენ რა ეწერა არასასურველ წიგნში (თვალითაც არ ჰქონდათ ნანახი), მაგრმა რიხიანად იმეორებდნენ სანდო სწავლულის «აზრებს». თავი ისე ეჭირათ, თითქოს ზედმიწევნით ჰქონდათ შესწავლილი ის წიგნები, რომლებზეც ურცხვად მსჯელობდნენ. ასე იჩეკებოდნენ სუტ-მეცნიერები, ვრცელდებოდა ცრუ ცოდნა და კნინდებოდა აზროვნების უნარი.
თუ გვინდა ნამდვილი ცოდნა შევიძინოგთ, საღი აზროვნების უნარი შევინარჩუნოთ, დაუძინებელი ბრძოლა უნდა გამოვუცხადოთ მეშვეობით აზროვნებას. კონტაქტი უნდა იყოს უშუალო: წიგნი და მკითხველი.
მიხ. წერეთლის «ერი და კაცობრიობაც» არასასურველი წიგნების რიგს ეკუთვნოდა. თუ მასზე რაიმეს გაიგონებდი, ისევ მეშვეობით აზროვნების გზით. ახლა დადგა დრო და მკითხველს შეუძლია უშუალოდ გაეცნოს მას. სხვათა დაუხმარებლად შეაფასოს და განსაჯოს.
ამ წიგნის ბედიც ისეთივე იქნება, როგორიც ყველა სხვა წიგნის: ზოგს მოეწონება და ზოგს _ არა. ღმერთმა ნუ ჰქნას კაცობრიობას ერთი თავი ებას და ერთი აზრი ჰქონდეს. ეს უთვალავფერიანი ქვეყანა იმით არის მიმზიდველი, რომ ნაირნაირი თავია, ნაირნაირი აზრია და მათ ჭიდილში ილევა და ქრება ადამიანის ხანმოკლე მიწიერი ცხოვრება.

1990 წ.

ავთანდილ ურუშაძე

დაიბადა დაბა ლანჩხუთში. მამამისი ლუკა ურუშაძე (1856-1916) გურიაში დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა, იყო ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების წევრი და გურიაში ავრცელებდა გაზეთ “ივერია”-ს. იგი აზნაურ ურუშაძეთა (ლანჩხუთი) საგვარეულოს ეკუთვნოდა.

ავთანდილ ურუშაძემ 1909 წელს დაამთავრა ლანჩხუთის სამოქალაქო სასწავლებელი. 1910 წელს იგი გაიწვიეს სამხედრო სამსახურში. სამხედრო სკოლის დამთავრებისთანავე, 1914 წელს მიიღო მეფის რუსეთის არმიის კავალერიის უნტერ-ოფიცრის ხარისხი და გაწვეულ იქნა პირველი მსოფლიო ომის ფრონტზე. გამოჩენილი სიმამაცისთვის დაიმსახურა წმ. გიორგის ორი ჯვარი და რამდენიმე მედალი.

1918 წლის დამდეგს ურუშაძე დაბრუნდა სამშობლოში. იმავე წლის ზაფხულში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის (1918 – 1921) მთავრობამ და მმართველი სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიის ცენტრალურმა კომიტეტმა მიიღეს გადაწყვეტილება “სახალხო გვარდიის” შექმნის შესახებ. ურუშაძემ აქტიური მონაწილეობა მიიღო სახალხო გვარდიის ჩამოყალიბებაში. იგი აირჩიეს სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბის წევრად და ლანჩხუთის სარაიონო შტაბის თავმჯდომარედ. ამის შემდეგ ლანჩხუთის გვარდია მისი მეთაურობით აქტიურად მონაწილეობდა თითქმის ყველა მნიშვნელოვან სამხედრო ოპერაციაში. იმავდროულად, ურუშაძე იყო სოციალ-დემოკრატიული პარტიის გურიის სამხარეო ორგანიზაციის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი.

ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაცია-ანექსიის შემდეგ, 1921 – 1924 წლებში, ურუშაძე ეწეოდა აქტიურ პარტიზანულ საქმიანობას გურიაში. სერგო მათითაიშვილთან ერთად იგი სათავეში ედგა საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის (იგივე “პარიტეტული კომიტეტი”-ს) სამხედრო ცენტრის დაქვემდებარებაში მყოფ გურიის რაზმს, რომელიც ტყეს აფარებდა თავს. 1924 წლის აგვისტოს ამბოხების დამარცხების შემდეგ მან თანამებრძოლთა ჯგუფთან ერთად დასტოვა საქართველო.

1924 წლის დამლევს ურუშაძე სტამბოლიდან მარსელში (საფრანგეთი) ჩავიდა. საფრანგეთში ცხოვრობდა იგი 1941 წლამდე, მსახურობდა ოდენკურში, პეჟოს საავტომობილო ქარხანაში, ავტომობილების გამომცდელად. პარალელურად, აქტიურად მონაწილეობდა საფრანგეთის ქართული სათვისტომოს საქმიანობაში, იყო რა სათვისტომოს გამგეობის წევრი. გარდა ამისა, იგი შედიოდა საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის საზღვარგარეთული ბიუროს შემადგენლობაში.

1941 წელს ურუშაძემ დასტოვა საფრანგეთი. იგი გადავიდა გერმანიაში, ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის გამოჩენილი მოღვაწეების ირაკლი ბაგრატიონ-მუხრანელის, მიხეილ (მიხაკო) წერეთლის, ალექსანდრე ნიკურაძის, გრიგოლ რობაქიძის, შალვა მაღლაკელიძის და სხვათა თაოსნობით შექმნილი “ქართული სამოკავშირეო კომიტეტი”-ს განკარგულებაში. მათი უზენაესი მიზანი იყო საქართველოს დახსნა ბოლშევიკურ-საბჭოური იმპერიის მარწუხებიდან. შალვა მაღლაკელიძის თაოსნობით გერმანიის “ვერმახტ”-ის “ქართული ლეგიონი”-ს შექმნისთანავე ურუშაძე ჩაირიცხა ამ ლეგიონში. მისი თაოსნობით და აქტიური მონაწილეობით 1941 – 1942 წლებში გერმანული საკონცენტრაციო ბანაკებიდან გათავისუფლდა 300-მდე ქართველი სამხედრო ტყვე. 1942 წლის დამლევს ლეგიონის სარდლობამ და ქართული სამოკავშირეო კომიტეტის ხელმძღვანელობამ მას მისცა საგანგებო დავალება, რაც ითვალისწინებდა ჯგუფთან ერთად (რომლის საქმიანობასაც თავად კურირებდა) თურქეთის მხრიდან საქართველოში შემოსვლას. ჯგუფის მიზანი იყო მოსახლეობაში აგიტაციისა და ახსნა-განმარტებითი საქმიანობის გაშლა ხალხისთვის იმის განსამარტავად, თუ რა მიზანს ისახავდნენ ვერმახტის ქართული ლეგიონი და ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია. ამ მიზნით ურუშაძე ჩავიდა სტამბოლში. სამწუხაროდ, ქართული ემიგრაციისა და ქართული ლეგიონის მიზნებს არ ეწერა ხორცშესხმა. გეგმის ჩაშლის შემდეგ ურუშაძე დარჩა თურქეთში. სანდრო მენაღართან ერთად იგი ხელმძღვანელობდა თურქეთის ქართულ სათვისტომოს და აქტიურად იღვწოდა თურქეთის ქართველებში ეროვნული სულისკვეთების გაღვივებისათვის.

ავთანდილ ურუშაძე გარდაიცვალა სტამბოლში, 65 წლის ასაკში. განისვენებს იქვე, შიშლის ბერძნულ სასაფლაოზე.

შალვა მაღლაკელიძე

მაღლაკელიძე (1893 ― 1976), ქართველი პოლიტიკოსი და ვერმახტის ქართული ლეგიონის მეთაური.

შალვა მაღლაკელიძემ დაამთავრა ბერლინის უნივერსიტეტი, გახდა ფილოსოფიის დოქტორი იურისპრუდენციაში, მსახურობდა საქართველოს მთავრობაში 1918-1921 წლებში. 1919-1920 წლებში თბილისის გენერალ-გებერნატორი გახლდათ.

საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში რუსეთის შემოჭრის შემდეგ მაღლაკელიძე იძულებული გახდა 1921 წელს ქვეყანა დაეტოვებინა. 1929 წელს გიორგი შვანგირაძესთან ერთად ჩამოაყალიბა საზოგადოება ”ივერია” რიგაში (ლატვია), რომელსაც მალე სომხური დიასპორაც შეუერთდა და ორგანიზაციას ”კავკასიური საზოგადოება” დაერქვა. საზოგადოების ერთ-ერთი მთავარი მიზანი ქვეყნიდან წამოსულ თანამოძმეთათვის მატერიალური და სხვა სახის დახმარების გაწევა იყო. შიდა უთანხმოების გამო 1933 წელს საზოგადოებიდან ქართველები წამოვიდნენ და იმავე წლის ნოემბერში დააარსეს ლატვიის ქართული საზოგადოება. როგორც საგოზადოების ყველაზე აქტიურ წევრს, მაღლაკელიძეს მჭიდრო კავშირი ჰქონდა ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ცენტრებთან საფრანგეთში.

ის ერთ-ერთი მთავარი დამფუძნებელი და პირველი ხელმძღვანელი იყო თეთრი გიორგის ორგანიზაციის (1925-1945) და ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირის (დ. 1942), რომელიც გერმანიაში ქართული პოლიტიკური ემიგრანტების მიერ ჩამოყალიბდა. როგორც ბერლინში ქართული ეროვნული კომიტეტის წევრი ის უძღვებოდა კავკასიის კომიტეტს მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისში.

ომის პერიოდში მაღლაკელიძე ნაცისტების ჯარში მსახურობდა და ვერმახტის ქართულ ლეგიონს მეთაურობდა, რომელიც ქართველ პატრიოტთა მიერ ჩამოყალიბდა საბჭოთა კავშირთან საბრძოლველად და საქართველოს დამოუკიდებლობის მისაღწევად. 1941 წელს მან შექმნა ქართული ლეგიონის თამარ-მეფის ორდენი. 1944 წელს მაღლაკელიძეს ვერმახტის გენერალ-მაიორის წოდება მიენიჭა.

1943 წელს მაღლაკელიძის ნაწილები უკვე კავკასიონთან იმყოფებოდნენ და მათ საქართველოსგან 500 მეტრი აშორებდათ. მაღლაკელიძის საქართველისი შემოსვლისთანავე კათოლიკოს პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძეს და მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტ ნიკო მუსხელიშვილს დამოუკიდებლობის აღდგენა უნდა გამოეცხადებინათ. გერმანელებმა საბჭოთა ჯარის დამარცხება ვერ შეძლეს და ამ გეგმის აღსრულება ვერ მოხერხდა.

მსოფლიო ომის შემდეგ ის ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა დასავლეთ გერმანიაში. 1949-54 წელს კონრად ადენაუერის სამხედრო მრჩევლად მსახურობს. 1954 წლის 26 იანვარს დააფუძნა ორგანიზაცია ”საზღვარგარეთ ქართველ მეომართა კავშირი” მიუნხენში. იმავე წლის აგვისტოში საბჭოთა სუკ-ის აგენტებმა შეიპყრეს.

1960 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე ცხოვრობდა თბილისში, დიდუბის რაიონში, მისამართზე ბათუმის ქ. 29ა-ში. გარდაიცვალა 1976 წელს.

ბატალიონთა ნუსხა და საბრძოლო გზა

795-ე ქვეითი ბატალიონი “შალვა მაღლაკელიძე” _ 1942: ნალჩიკის მიმართულება, ბაქსანის და ურუხის ხეობები ჩრდილოეთ ოსეთში. 1944: შერბურთან (საფრანგეთი) მოიგერია და უკუაგდო აშშ-ს დესანტი.

796-ე ქვეითი ბატალიონი _ 1942/43: იბრძოდა ტუაფსეს მისადგომებთან. დაშალეს კაპიტან ჭიჭინაძის და რამდენიმე ათეული ჯარისკაცის რუსების მხარეზე გადასვლის გამო.

797-ე ქვეითი ბატალიონი “გიორგი სააკაძე” _ 1943/44 გრენევილში (საფრანგეთი) 709-ე გერმანული დივიზიის შემადგენლობაში.

798-ე ქვეითი ბატალიონი “მეფე ერეკლე II” _ 1943/44 სენ ნაზერი (საფრანგეთი) 384-ე გერმანულ დივიზიაში.

799-ე ქვეითი ბატალიონი “დავით აღმაშენებელი” _ 1943-45 მოქმედებდა საფრანგეთის ცენტრალურ რაიონებში.

822-ე ქვეითი ბატალიონი “თამარ მეფე” _ 1944/45 ლიონთან (საფრანგეთი) 344-ე გერმანული დივიზიის დაქვემდებარებაში. ომის ბოლოს დისლოცირებული იყო კუნძულ ტექსელზე (ჰოლანდია), სადაც მოაწყო აჯანყება, რომელიც გრძელდებოდა 1945 წლის 22 მაისამდე და ცნობილია ‘ევროპის უკანასკნელი ბრძოლის’ სახელით.

823-ე ქვეითი ბატალიონი “შოთა რუსთაველი” _ 1945: იცავდა ლა-მანშს კუნძულ გერნსიზე.

824-ე ქვეითი ბატალიონი “ილია ჭავჭავაძე” _ 1944: იბრძოდა ლვოვის მისადგომებთან გერმანიის 349-ე დივიზიის შემადგენლობაში

I/1 სამთო-მსროლელი ბატალიონი _ ბრძოლის არეალი უცნობია

I/9 ქვეითი ბატალიონი _ 1942/43: ჩრდილოეთ კავკასია, ყირიმი. ომის ბოლოს საფრანგეთი.

II/4 სამთო-მსროლელი ბატალიონი _ 1942/43: ჩრდილოეთ კავკასია, ყირიმი. ომის ბოლოს საფრანგეთი.

I/9 ქვეითი ბატალიონი _ 1942:43: ჩრდილოეთ კავკასია, ყირიმი. ომის ბოლოს საფრანგეთი.

II/198 სასწავლო ბატალიონი _ 1943: 198-ე გერმანული დივიზიის შემადგენლობაში წარმატებით იბრძოდა კურსკთან, ხარკოვის მიდამოებში და დნეპრზე. 1945: იბრძოდა ჩრდილოეთ იტალიაში პარტიზანების წინააღმდეგ სს-ის II სატანკო კორპუსის შემადგენლობაში.

”ბერგმანის” №1 ქართული ბატალიონი _ 1942/43: დივერსიები ჩრდილო კავკასიაში, ანტიპარტიზანულ ბრძოლები ყირიმში.

ქართული სს ჯგუფი _ 1944/45: ჩრდილოეთ იტალია

დივერსიული რაზმები ”თამარა I და II” _ ბრძოლის არეალი უცნობია

გიორგი მაზნიაშვილი

გიორგი მაზნიაშვილი დაიბადა 1870 წელს კასპის რაიონის სოფ. სასირეთში. სათანადო სამხედრო განათლების გავლის შემდეგ რუსეთის არმიაში დაწინაურდა გენერლად. რუსულ წყაროებში ცნობილია მაზნიევად.

მან თავი 1904–1905 წლების რუსეთ–იაპონიის ომში გამოიჩინა, სადაც დაიჭრა. პეტერბურგის სამხედრო ჰოსპიტალში მას თავად იმპერატორის ქალიშვილები უვლიდნენ. ლაზარეთში გენერალი იმპერატორმა ნიკოლოზ II ინახულა, დააჯილდოვა იმპერიის უმაღლესი ჯილდოთი–წმინდა გიორგის ჯვრით და სასახლეში მიიწვია.

გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი მონაწილეობდა მსოფლიო ომშიც, სადაც მძიმედ დაიჭრა პოლონეთის ფრონტზე. 1917 წლის დეკემბერში ბრუნდება სამშობლოში და ქმნის ორ ეროვნულ დივიზიას. 1918 წელს კავკასიის კომისარიატმა მას დაავალა თბილისის დაცვა დემორალიზებული და თურქეთის ფრონტიდან ქაოტურად უკან დამხევი რუსი ნაწილებისგან. „ამ უკან დახეულ რუსეთის ჯარებს გზა თბილისზე ჰქონდათ. მიაღწევდნენ თბილისამდე და როგორც მტერი ალყაშემორტყმულ ქალაქს, გვიდგენდნენ სხვადასხვა მოთხოვნებს. ერთხელ ისიც კი მოითხოვეს, რომ ამიერკავკასიის მთავრობა გადამდგარიყო და ხელისუფლება ჩაებარებინა არმიის საოლქო ყრილობას“ (მაზნიაშვილის მოგონებებიდან). ცხადია, ამ ძალებს ბოლშევიკები იყენებდნენ საქართველოს ხელში ჩასაგდებად. მაზნიაშვილმა შეძლო ამ საფრთხის არიდება ჯავშან–მატარებლით და ქართველ მუსლიმთა კავალერიის პოლკით.

წლის ბრესტის ზავის პირობებით თურქეთს გადაეცა აჭარა. თუმცა მათ ეს არ იკმარეს–შეიჭრნენ გურიაში და ოზურგეთს მიადგნენ. სახალხო ლაშქრის, პარტიზანების და საჯარო ნაწილების მობილიზაციის საფუძველზე მაზნიაშვილმა არამცთუ გურია გამოსტაცა ხელიდან თურქებს, არამედ მოიპოვა რა გამარჯვება ჩოლოქის ბრძოლაში, ბათუმიც გაანთავისუფლა. ამავე წლის 18 ივნის იგი აფხაზეთის გენერალ–გუბერნატორად და საქართველოს რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების უმაღლეს მთავარსარდლად დაინიშნა. ქართული ჯარით, სახალხო გვარდიით და კავალერიით, რომელშიც 300 აფხაზი ირიცხებოდა, ჩაახშო პრო–ბოლშევიკური აჯანყება. შემდგომ, სოჭის კონფლიქტის პირველ ფაზაში, შეიჭრა ჯიქეთის ტერიტორიაზე და თეთრგვარდიელ გენერალ მოისეევის ნაწილებისგან ერთმანეთის მიყოლებით 22 ივნისს, 2, 6 და 26 ივლისს გაანთავისუფლა გაგრა, ადლერი, სოჭი და ტუაფსე. 1918 წლის ოქტომბერ–დეკემბერში იყო თბილისის გენერალ–გუბერნატორი. ამავე წლის დეკემბერში სომხეთ–საქართველოს ომისას წარმატებით დაიცვა სამხრეთ საზღვარი გენერალ დროს ნაწილებისგან. 28 დეკემბერს კი 3500 კაციანი შენაერთით დაღამებისას სრულმასშტაბიანი შტურმით აიღო შულავერი და რამდენიმე სოფელი. 1919 წელს იყო ახალციხე–ახალქალაქის გენერალ–გუბერნატორი. 1921 წლის შავი თებერვლისას იცავდა ფონიჭალის რაიონს სომხეთიდან შემოჭრილი რუსეთის XI ბოლშევიკური არმიის ნაწილებისგან.

წლის მარტში თურქებმა კვლავ დაიკავეს ბათუმი. ქართველმა ბოლშევიკებმა დახმარება მას სთხოვეს. თუმცა ორჯონიკიძემ პირდაპირ განუცხადა, რომ: „როგორც მენშევიკი გენერალი, შენ გამოცხადებული ხარ კანონგარეშედ და ნებისმიერს შეუძლია შენი დახვრეტა. ამიტომ გადმოდი ბოლშევიკების მხარეს.“ მაზნიაშვილმა უპასუხა: „მე არც მენშევიკი და არც ბოლშევიკი გენერალი ვარ. მე ქართველი გენერალი ვარ“. მან სასწრაფოდ შეიმუშავა გეგმა, გამოაცხადა ქართული არმიის ნაშთების მობილიზაცია და განდევნა თურქები აჭარიდან იქამდე, სანამ ჟლობას კავალერია ბათუმს მიაღწევდა.

მისი ღვაწლის მიუხედავად, 1923 წელს წითელი ტერორისას იგი დააპატიმრეს. ორი წლის შემდეგ გენერალი გამოიყვანეს სიკვდილმისჯილთა საკნიდან და გადაასახლეს ირანში, საიდანაც საფრანგეთში გადავიდა. იქ სდებდნენ უსაფუძვლო ბრალს, რომ თითქოს მან აცნობა საბჭოთა ხელისუფლებას 1924 წლის ამბოხების შესახებ. ნოე ჟორდანიას იგი სწერდა: „გიორგი მაზნიაშვილი უმალ მოკვდება, ვიდრე უღალატებს სამშობლოს“. მაგრამ საზღვარგარეთ დიდხანს არ უცხოვრია. სამშობლოში დაბრუნების ნებართვა ითხოვა და რამოდენიმე წლის მერე საბჭოთა ხელისუფლებასთან ხანგრძლივი მოლაპარაკების შედეგად, მიეცა უკან დაბრუნების უფლება. სამშობლოში გენერალს უამრავი უსიამოვნება შეხვდა. არ მისცეს სამსახური, არ დაუნიშნეს პენსია. უსახსროდ დარჩენილი იგი დასახლდა მშობლიურ სოფელში, მოშორდა პოლიტიკურ ცხოვრებას და გლეხურ მეურნეობას მიყო ხელი. 1937 წლის მასობრივი ტერორისას გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი დააპატიმრეს და ყოველგვარი გასამართლების გარეშე დახვრიტეს. მისი საფლავის ადგილსამყოფელი უცნობია.

ბრალდება, რომელიც გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის დისკრედიტაციისათვის შეითითხნა

ნინო ყიფშიძე

გიორგი მაზნიაშვილმა მთელი სიცოცხლე საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენასა და დაკარგული თავისუფლებისთვის ბრძოლას შეალია. საბჭოთა ხელისუფლებამ მას სამჯერ მიუსაჯა სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა. მართალია, მაზნიაშვილი დახვრეტას ორჯერ გადაურჩა, მაგრამ მესამედ განაჩენი სისრულეში იქნა მოყვანილი და 1937 წლის სექტემბერს “ტროიკის” საბოლოო გადაწყვეტილებით იგი დახვრიტეს.
წლების შემდეგ გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის ვაჟი, სამამულო ომის ინვალიდი ბორის მაზნიაშვილი ლეონიდ ბრეჟნევის სახელზე აგზავნის მიმართვას და ითხოვს მამის, გიორგი მაზნიაშვილის საქმის გადახედვასა და რეაბილიტაციას:
“ვითხოვ, გადაიხედოს გიორგი მაზნიაშვილის საქმე და რეაბილიტირებულ იქნას იგი. ამას სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს ჩემთვის, როგორც სამამულო ომის მონაწილისთვის და ასევე მისი შვილიშვილისთვის”…
ბორის მაზნიაშვილი მამის სიკვდილით დასჯას ლავრენტი ბერიას აბრალებს და აღნიშნავს, რომ ლავრენტი ბერიამ გენერალი მაზნიაშვილი სერგო ორჯონიკის მაკომპრომეტირებლად დააპატიმრა და დახვრიტა.
“მამაჩემი სამხედრო მოსამსახურის შვილი იყო. მან იუნკერთა სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ოფიცრის წოდება მიიღო, 1905 წელს კი რუსეთ-იაპონიის ომში მოხალისედ წავიდა. 1914 წელს იმპერიალისტურ ომში მონაწილეობდა, რომლის დამთავრების შემდეგ მამა ოქროს იარაღით დააჯილდოეს და გენერლის წოდებაც უბოძეს. 1917 წელს გამოცემული დეკრეტის მიხედვით, ყველა მეომარი სამშობლოში უნდა დაბრუნებულიყო და, შესაბამისად, მამაჩემიც საქართველოში ჩამოვიდა. მენშევიკურმა მთავრობამ გიორგი მაზნიაშვილი თავისი არმიის რიგებში მიიწვია. ამ პერიოდში მას ორჯერ მოუწია ბრძოლა ახალციხესა და ოზურგეთში თურქების წინააღმდეგ. გიორგი მაზნიაშვილი მენშევიკური მთავრობის რიგებში დიდი ნდობით არ სარგებლობდა, რადგან მენშევიკური პარტიის წევრი არასდროს ყოფილა.
საბჭოთა ხელისუფლების გამარჯვების შემდეგ გენერალი მაზნიაშვილი თავის ერთგულ პირებთან ერთად ბოლშევიკების მხარეს გადავიდა და მეთერთმეტე არმიის კვალდაკვალ საქართველოს თურქი დამპყრობლებისაგან განმათავისუფლებელ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას იღებდა. ბათუმისა და მთელი აჭარის თურქებისაგან გათავისუფლებას სწორედ მაზნიაშვილი ხელმძღვანელობდა. ამის შემდეგ ამხანაგმა ორჯონიკიძემ გენერალ მაზნიაშვილს დაავალა, თბილისში სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო და საბჭოთა საქართველოს პირველი დივიზიის ფორმირებას შესდგომოდა. ორჯონიკიძის დავალებით მას საქართველოდან გაქცეული ყოფილი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლების წინააღმდეგ ბრძოლებისთვისაც უნდა ეხელმძღვანელა, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლების დამხობას ცდილობდნენ. მენშევიკების რიგებიდან ერთ-ერთ დაკავებულს წერილი აღმოუჩინეს, რომელშიც ჩამოთვლილი იყო იმ ადამიანების გვარები, ვისზეც ყოფილი მენშევიკური მთავრობა იმედს ამყარებდა. ამ სიაში მამაჩემიც გახლდათ. იგი დააპატიმრეს, მაგრამ როგორც უდანაშაულო, მალევე გაათავისუფლეს.
1926 წელს მამა საზღვარგარეთ ოფიციალურად გაემგაზვრა, სადაც ორი წელი დაჰყო. სავარაუდოდ, სერგო ორჯონიკიძისგან, მას საგანგებო დავალება ჰქონდა. თუმცა ქართულმა ემიგრაციამ გიორგი მაზნიაშვილი არ მიიღო. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ, 1929 წელს იგი პენსიაზე გავიდა. 1937 წელს მამა და ძმა დამიპატიმრეს. მათი ბედის შესახებ კარგა ხანს ცნობილი არაფერი იყო. 1957 წელს ჩემი ძმა რეაბილიტირებულ იქნა. მიმაჩნია, გიორგი მაზნიაშვილი ლავრენტი ბერიას მოწოდებით დააპატიმრეს, რომელიც სერგო ორჯონიკიძის შესახებ მაკომპრომეტირებელ მასალებს აგროვებდა. გიორგი მაზნიაშვილს კი, როგორც უკვე აღვნიშნე, ორჯონიკიძე ენდობოდა”. – ბორის მაზნიაშვილის ეს წერილი და მამის რეაბილიტაციის მოთხოვნა გახდა გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის საქმის გადახედვის მიზეზი.
გიორგი მაზნიაშვილი 1872 წელს ქალაქ თბილისში იყო დაბადებული, 1937 წლის 5 მაისს, ბ. ლეჟნევის ჩვენების საფუძველზე, დააპატიმრეს და 7 სექტემბერს კი დახვრეტა მიუსაჯეს. მოწმის ჩვენებიდან ირკვევა, რომ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არმიის გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საბჭოთა რუსეთის წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლებში. იგი პოლკოვნიკ თუხარელთან ერთად წითელი არმიელებისა და კომუნისტების დახვრეტას ხელმძღვანელობდა. გიორგი მაზნიაშვილის მთავარ საქმეში ინახება აგენტურული ცნობა, რომელშიც მოყვანილია გენერლის ანტისაბჭოური მოსაზრებები.
საქმის მსვლელობის პროცესში დადგინდა, რომ გიორგი მაზნიაშვილი რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალი იყო. იგი საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, საბჭოთა ხელისუფლების წინადადებით, საქართველოს მსროლელთა დივიზიის ფორმირებას შეუდგა, პარალელურად კი კონტრრევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა, რის გამოც გენერალი მაზნიაშვილი 1921 წლის 6 ოქტომბერს დააპატიმრეს და სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯეს. თუმცა დახვრეტა ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთით შეუცვალეს, საბოლოოდ კი, ამინისტიის შედეგად, იგი 1923 წელს გაათავისუფლეს.
გიორგი მაზნიაშვილი ციხეში და გათავისუფლების შემდეგაც კონტრრევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა. ამიტომაც გენერალი კვლავ დააპატიმრეს და კვლავ დახვრეტა მიუსაჯეს. თუმცა დახვრეტას მაზნიაშვილი ამჯერადაც გადაურჩა. რამდენიმეთვიანი პატიმრობის შემდეგ, იმავე წლის მაისში, გენერალი ბაქოს გავლით თეირანში გაემგზავრა. მაზნიაშვილმა ვერ მოახერხა თეირანში სამსახურის დაწყება და ამიტომაც წერილით პარიზში ემიგრაციაში მყოფ სპირიდონ კედიას დაუკავშირდა. მალევე გიორგი მაზნიაშვილმა პარიზში გასამგზავრებლად საფრანგეთის საელჩოს დახმარებით ვიზა, პასპორტი და 2000 ფრანკი მიიღო. ქართულმა პოლიტიკურმა ემიგრაციამ საფრანგეთში ჩასული გენერალი დიდი პატივით მიიღო. მას 1000 ფრანკი გადასცეს და ასევე ხელფასის სახით ყოველთვიურად 500 ფრანკი დაუნიშნეს.
პარიზში ყოფნის დროს, საქართველოს ემიგრაციული მთავრობის დავალებით, გიორგი მაზნიაშვილი საფრანგეთის გენერალურ შტაბთან და გენერალ ფურნესთან ეწეოდა მოლაპარაკებებს სამხედრო დახმარებისთვის, რათა საქართველოში კვლავ აღედგინათ ლეგიტიმური ხელისუფლება.
მაზნიაშვილის პარალელურად ირაკლი წერეთელი ინგლისის მთავრობასთან ცდილობდა მოლაპარაკებას, მაგრამ ეს მცდელობები უშედეგო აღმოჩნდა. საფრანგეთსა და ინგლისიდან ქართველებმა სამხედრო დახმარების შესახებ უარი მიიღეს. 1924 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ აჯანყება ჩაახშო.
საქართველოდან გაქცეული ამბოხებულების დასახვედრად და დასახმარებლად გიორგი მაზნიაშვილი თურქეთში გაემგზავრა. თუმცა მანამდე იგი პარიზში დიდ მთავარ ნიკოლოზ რომანოვს შეხვდა, რომელმაც ამბოხებულების დასახმარებლად 10 000 ფრანკი გადასცა.
“დიდებულმა თავადმა გაიგო რა საქართველოში მომხდარი ამბები, ჩემთან ნდობით აღჭურვილი პირი გამოგზავნა და მთხოვა, თურქეთში გამგზავრებამდე მასთან შემევლო. ამილახვართან ერთად ნიკოლოზ რომანოვთან მივედი. იგი საქართველოში არსებული ვითარების შესახებ კარგად იყო ინფორმირებული… მეორე დღესვე ნიკოლოზ რომანოვმა ამილახვრის ხელით 10 000 ფრანკი გამომიგზავნა საქართველოდან გამოქცეული მეომრების დასახმარებლად. თურქეთში გასამგზავრებლად მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებმა თურქეთის ვიზა, 2000 ფრანკი გადმომცეს და გამაფრთხილეს, ამბოხებულთათვის ვიზებს ელჩ კოწია გვარჯალაძის სახელზე გამოგზავნიდნენ”… – დასძენს გიორგი მაზნიაშვილი გამოძიებისთვის მიცემულ ჩვენებაში.
მისი ჩვენებიდან ასევე ირკვევა, რომ რამდენიმე დღეში მიიღეს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის დეპეშა, რომელიც თავის რაზმთან ერთად დახმარებას ითხოვდა. პარიზიდან ელჩ კონსტანტინე გვარჯალაძეს 200 ვიზა და 10 000 ფრანკი გაუგზავნეს, მაგრამ ეს თანხა გიორგი მაზნიაშვილის თანხასთან ერთად საკმარისი არ აღმოჩნდა აჯანყებულთა შესამოსად და საფრანგეთში გასამგზავრებლად. ამიტომაც გიორგი მაზნიაშვილის ორგანიზატორობით საქართველოდან დევნილთა დასახმარებლად კომიტეტი შეიქმნა, რომელიც მსურველთაგან შემოწირულობებს შეაგროვებდა. კომიტეტმა 123 დევნილი მიიღო, მათ შორის ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილის რაზმელებიც.
“საქართველოდან პირველად 40 ადამიანი მივიღეთ. ამის შემდეგ კი ელმავლით ჩოლოყაშვილის რაზმი და აღმოსავლეთ საქართველოდან დევნილები ჩამოვიდნენ. ყოველი მათგანი შემოგლეჯილი ტანსაცმლითა და უსახსროდ იყო. საჭირო გახდა ამ ჯგუფის ევროპულ სამოსში გამოწყობა და მარსელში გამგზავრება.Mთითქმის ერთი თვე მომიწია სტამბულში დარჩენა. პატარ-პატარა ჯგუფებად, როგორც იქნა, ჩამოაღწიეს დევნილებმა, ამის შემდეგ მეც დავბრუნდი პარიზში”. – ვკითხულობთ მაზნიაშვილის ჩვენებაში.
1925 წელს გიორგი მაზნიაშვილმა პარიზში საბჭოთა კავშირის საელჩოდან შუამდგომლობა მოითხოვა საქართველოში დასაბრუნებლად. მისი მოთხოვნა დააკმაყოფილეს და გენერალი მაზნიაშვილი სამშობლოში დაბრუნდა.
საქართველოში გამომგზავრებამდე გიორგი მაზნიაშვილი საქართველოს ემიგრაციული მთავრობის წარმომადგენლებს – რამიშვილს, გეგეჭკორს, ერაძეს შეხვდა. გიორგი მაზნიაშვილს ამჯერადაც საგანგებო დავალება ჰქონდა: საბჭოთა კავშირზე ევროპის რომელიმე ქვეყნის თავდასხმის შემთხვევაში გენერალი თავის სამხედრო ძალასთან ერთად ბათუმში განლაგდებოდა და ბათუმიდან ეცდებოდა თბილისზე შეტევას. ეს გეგმა შემდგომში ვერ განხორციელდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გიორგი მაზნიაშვილი 1937 წელს დააპატიმრეს.
სხვა ბრალდებებთან ერთად “ჩეკამ”, მისი პიროვნების დისკრედიტაციისთვის, ეროვნულ გმირს ბრალი, როგორც აფხაზეთის გენერალგუბერნატორს, მარადიორობასა და ქალების გაუპატიურებაშიც წაუყენა და აფხაზეთთან დაკავშირებული პრობლემებიც მიაწერა.
“ეროვნული გვარდიის მოღვაწეობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. ის გენერალ მაზნიაშვილის დივიზიამ შეცვალა და ამ წუთიდან იწყება აფხაზეთის ტრაგედია. მაზნიაშვილის დივიზია განსაკუთრებული სიმკაცრითა და შეუწყნარებლობით გამოირჩეოდა. დივიზიის წევრები აფხაზეთის მშვიდობიან სოფლებში იჭრებოდნენ, ძარცვავდნენ მოსახლეობას და აუპატიურებდენენ ქალებს”…
ამგვარი ინფორმაცია დევს მაზნიაშვილის საქმეში.
გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის საქმის ხელახალი გადახედვისას შემდეგი სახის დასკვნა დაიდო: გიორგი მაზნიაშვილი იყო სამეფო და მენშევიკური ხელისუფლების გენერალი; ბოლშევიკების წინააღმდეგ აქტიურ ბრძოლას ეწეოდა; მაზნიაშვილი საფრანგეთში გაქცეული ყოფილი მენშევიკური მთავრობის სამსახურში იდგა ყოველთვის; საბჭოთა ხელისუფლების დამხობას ცდილობდა და ამ მიზნით საფრანგეთის გენერალურ შტაბთან თანამშრომლობდა; მოლაპარაკებებს ეწეოდა აგრეთვე რუსეთის იმპერიის წარმომადგენელ ნიკოლოზ რომანოვთან; საბჭოთა საქართველოს მტრები სწორედ გიორგი მაზნიაშვილის მიერ იქნა შეფარებული და საფრანგეთში გამგზავრებული; გიორგი მაზნიაშვილმა პირობა მისცა საქართველოს ყოფილი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებს, რომ სამხედრო ინტერვეციის შემთხვევაში, საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას მიიღებდა. ამ ბრალდებებიდან გამომდინარე გენერალ გიორგი მაზნიაშვილს “ჩეკამ” სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯა და განაჩენიც სისრულეში მოიყვანა.
რაც შეეხება გიორგი მაზნიაშვილის ვაჟის მოთხოვნას, მამის საქმის გადახედვის შესახებ, მას 1979 წლის 3 აპრილს ეცნობა, რომ გიორგი მაზნიაშვილი 1937 წელს დასაბუთებულად იქნა სიკვდილით დასჯილი და გაპროტესტების საფუძველი არ არსებობდა… – ამ დასკვნას ხელს პროკურორი ა. ბარაბაძე აწერს.

წყარო: ჟურნალი “საარქივო მოამბე” N 2

გიორგი კვინიტაძე

გიორგი კვინიტაძე

გიორგი ივანეს ძე კვინიტაძე (ნამდვ. გვარი – ჩიქოვანი. (1874 ― 1970), ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი. დაიბადა 1874 წელს დაღესტანში. დაამთავრა თბილისის კადეტთა კორპუსი და პეტერბურგის ფეხოსანთა სასწავლებელი.

1894 წელს უკვე ოფიცერია. სამხედრო სამსახური მან დაიწყო ვლადიკავკაზის 153–ე პოლკში. შემდეგ მსახურობდა პოლონეთში. 1904 წელს მან საკუთარი სურვილით მონაწილეობა მიიღო რუსეთ-იაპონიის ომში. 1910 წელს კაპიტნის წოდებით დაამთავრა რუსეთის გენერალური შტაბის აკადემია და სამსახური დაიწყო კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბში. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) დროს, 1916 წელს კვინიტაძეს მიენიჭა იმპერატორის არმიის პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება და დაინიშნა კავკასიის ახლადშექმნილი მე–4 მსროლელი დივიზიის მეთაურად.

იგი აქტიურად მონაწილეობდა არზრუმის (ერზერუმის) ციხის აღებაში,რისთვისაც დაჯილდოვდა წმ.გიორგის მე-4 ხარისხის ორდენით. რუსეთის 1917 წლის რევოლუციას კვინიტაძე გენერალ–მაიორის წოდებით შეხვდა.

1918 წელს,როდესაც საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, გენ. კვინიტაძე საკუთარ სამშობლოში დაბრუნდა ერთადერთი მიზნით,რომ ჩამდგარიყო სამშობლოს სამსახურში, ეღვაწა დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს და ქართული ეროვნული არმიის მშენებლობისათვის.

1918–1921 წწ. განმავლობაში იგი არაერთხელ დაინიშნა საქართველოს შეიარაღებული ძალების სარდლად. ამავე პერიოდში მან უდიდესი წვლილი შეიტანა ქართული არმიის ჩამოყალიბებაში და გაწვრთნაში.

გიორგი კვინიტაძემ დაარსა თბილისის სამხედრო სასწავლებელი, რომელიც საკმაოდ პრესტიჟული სასწავლებელი გახდა. სამხედრო სასწავლებელში ახალგაზრდა ინტელიგენციის წარმომადგენლებთან ერთად სწავლობდნენ უძველესი და გამოჩენილი გვარის შვილებიც. ამის მაგალითად შეიძლება დასახელდეს სამეგრელოს მთავართა შთამომავალი მიხეილ დადიანი.
გენ. კვინიტაძე ძალ–ღონეს არ იშურებდა იმისათვის, რომ ქართული ჯარი გამხდარიყო თანამედროვე არმიების დარი და რამდენად სამწუხაროა, რომ მის ტიტანურ ძალისხმევას ზერელედ უყურებდა იმდროინდელი ხელისუფლება,რომელიც გენ. კვინიტაძის წამოწყებებს უგულისყუროდ ექცეოდა. 1921 წელს, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის ხელყოფის შემდეგ, გიორგი კვინიტაძემ დასტოვა სამშობლო.

გამოცდილი მხედართმთავარი, ღირსეული მეომარი, რუსეთის იმპერატორიის არმიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი და საქართველოს ერთგული შვილი ისე გარდაიცვალა, რომ საკუთარ სამშობლოში დაბრუნება აღარ ეღირსა. მთელი დარჩენილი ცხოვრება მან საფრანგეთში გაატარა.

გენერალი გიორგი კვინიტაძე ღრმად მოხუცებული , 1970 წლის 7 აგვისტოს პარიზის მახლობლად, დაბა შატუში გარდაიცვალა. 1985 წელს, პარიზში, გამომცემლობა YMCA-PRESS-მა დასტამბა გ.კვინიტაძის მემუარები რუსულ ენაზე (МОИ ВОСПОМИНАНИЯ В ГОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ 1917-1921).

აღსანიშნავია, რომ ფრანგული კინოს ვარსკვლავი მარიამ დ’აბო გენერალ კვინიტაძის შვილიშვილია.

დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას

დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას

აკაკი ბაქრაძე

ქრისტოფორო კასტელი 31 წლის ვაჟკაცი იყო, როცა იგი 1628 წელს საქართველოში ჩამოვიდა და 57 წლის ჭარმაგმა კაცმა დატოვა ჩვენი ქვეყანა. სხვის ქვეყანაში 26 წლის მანძილზე გატარებულ მძიმე ცხოვრებას იგი დაუსნეულებია. თავად გვაუწყებს _ «რადგან სრულიად დასნეულებული ვიყავი, შევეცადე დავბრუნებულიყავი სამშობლოში» (გვ. 99) და დაბრუნებულა კიდეც.

ქრისტოფორო კასტელის საქართველოს ცხოვრების არც ერთი მოვლენა არ დარჩენია შეუმჩნეველი და ჩვენი ისტორიისათვის ფასდაუდებელი განძი დაგვიტოვა. როცა კასტელის ჩანახატებსა და ჩანაწერებს ეცნობით ერთ-ერთი უპირველესი გრძნობა, რომელიც მაშინვე გაგიჩნდებათ, გახლავთ სინანულის გრძნობა: შესწავლილი და დაწერილი არ არის ქართული დიპლომატიის ისტორია.
XVII საუკუნის საქართველოში სამი დიდი სახელმწიფო კაცი მოღვაწეობს: გიორგი სააკაძე, ხოსრო-მირზა ბაგრატიონი ანუ როსტომ მეფე და ლევან მეორე დადიანი.
ქრისტოფორო კასტელიმ დაგვიტოვა სამივე სახელმწიფო მოღვაწის პორტრეტი.
სამივეს ერთი მიზანი ჰქონდა: დაშლილ-დაქუცმაცებული საქართველოს გაერთიანება, მაგრამ ჩვენს მეცნიერებას არ აუხსნია და არ განუმარტავს უმთავრესი: როგორ მოხდა, რომ ამ სამმა კაცმა საერთო ენა ვერ გამოძებნა და ერთი მიზნის მისაღწევად ცალ-ცალკე აწყდებოდნენ ღობე-ყორეს. არ აგვიხსნია, რომ ამ ერთიანობას ხელს უშლიდა არა მარტო პოლიტიკური და სოციალური სიტუაცია, არამედ ქართველი კაცის პიროვნული და ეროვნული ფსიქოლოგია. სწორედ ეს უკანასკნელი _ ქართველი კაცის პიროვნული და ეროვნული ფსიქოლოგია _ ისტორიული ასპექტით და თვალსაზრისით ყველაზე ნაკლებ (თუ სულ არა) გვაქვს შესწავლილი. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფსიქოლოგიის ასახსნელად არჩილმა და დავით გურამიშვილმა უტყუარი გასაღები დაგვიტოვეს.
არჩილი ბრძანებს:

ასრე სჭირს საქართველოსას
დიდებულთ, გინა მცირეთა,
აზვავდებია, იტყვიან:
«უჩემოთ ვინ იმღერეთა?

დავითი დასძენს:

ბევრნი ბევრს რასმე იტყოდენ,
მაგრამ ვინ მოუსმინებდა?
მეფე იყო და ბრძანებდა,
იქმოდა, რასაც ინებდა!

სხვათა შორის, ეს მწარე სიტყვები ვახტანგ მეექვსის მისამართით არის ნათქვამი.
როგორც ხედავთ, პირად პატივმოყვარეობას დაუძლევია საერთო-სახალხო, საერთო-ეროვნული ინტერესი.
კასტელის გიორგი სააკაძის სურათისათვის წაუწერია _ «ქართველთა ჯარის სარდალი, არაჩვეულებრივად ძლიერი და ყველაზე უფრო მტკიცე კაცი, მრავალ ომში სახელგანთქმული დიდი მოურავი» (გვ. 81). ძუნწი წარწერაა, თუმცა არსებითი ნათქვამია. ჩვენ სხვა გრძნობას აღგვიძრავს მისი სურათი, კამეჩის ქედივით ღონიერი კისრით და ცეცხლისმფრქვეველი თვალებით. გვახსენდება მარტყოფის გმირი, რომელმაც სასიკვდილოდ განწირული აღმოსავლეთ საქართველო ისევ სიცოცხლისკენ შემოაბრუნა და ბაზალეთის სამარცხვინო ომის ინიციატორი, როცა იღვრებოდა ძმების სისხლი დაუნდობლად და გამეტებულად და, რაც მთავარია, მტრის გასახარად. გვახსენდება კაცი, რომელიც შვილს იმეტებდა მამულისათვის, მაგრამ ამასთანავე ხან სპარსეთსა და ხან თურქეთში უაზროდ ფლანგავდა ნიჭს, ჭკუას, ენერგიას. განუკითხავი ბედისწერის სასწორზე შეგდებული ვაჟკაცი, რომლის სიცოცხლე თურქი ჯალათის ნაჯახმა დააღამა.
პოეტისათვის მეტად საყურადღებო რამ აქვს ნათქვამი ქრისტოფორო კასტელის გიორგი სააკაძეზე. გიორგი სააკაძე შურით აღვსილმა მტრებმა მოწამლესო. «მისი სიკვდილის შემდეგ, _ დასძენს კასტელი, _ მოწამლული გული მკერდიდან ამოიღეს ადამიანის გულში დასანერგად» (გვ. 81). მართალია, კასტელის არ სცოდნია ნამდვილად როგორ დაიღუპა დიდი მოურავი, მაგრამ სამაგიეროდ ეს ფრაზა რა მასალაა ლექსისათვის! რა ბედენაა მშრალი სიმართლე გიორგი სააკაძის მკერდიდან ამოღებულ მოწამლულ გულთან შედარებით?
რატომღაც ხოსრო-მირზა ბაგრატიონის ანუ როსტომ მეფის სურათი უწარწეროდ დაუტოვებია კასტელის. დღეს ვერავინ ახსნის ამას. შემთხვევითია იგი თუ გამიზნული. კათოლიკე ბერს იქნებ არ მოსწონდა გამაჰმადიანებული ქართველი. უჭკვიანესი და უცბიერესი კაცი, რომელმაც 93 წელიწადი იცოცხლა. ამ ხნის მანძილზე სულ ბეწვის ხიდზე იარა და ნაბიჯი ერთხელაც არ შეშლია. კაცი, რომლის ჭკუა გაწვდა ისპაჰანის ტარუღობას, ირანის ყულარაღასობას, ქართლის მეფობას, მაგრამ უკმარი აღმოჩნდა საქართველოს გასაერთიანებლად.

სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი

თუ როსტომ მეფის მიმართ ერთგვარი სიძუნწე გამოავლინა კასტელიმ, სამაგიეროდ ლევან დადიანისადმი გამოიჩინა გულუხვობა. მისი რამდენიმე სურათიაც დაგვიტოვა და კარგიც გვიამბო და ავიც. კასტელი ასე ახასიათებს ლევან დადიანს: «…კოლხელი მთავარი, ხალხის მმართველი, კეთილი, მზრუნველი, მოსარჩლე, სამართლიანი და გულმოწყალე. იგი გულუხვად ეხმარებოდა არა მარტო თავის ყმებსა და ქვეშევრდომებს, არამედ მეზობელი სამთავროების მცხოვრებთაც». (გვ. 43). მაგრამ ამ ჭეშმარიტად ნიჭიერ და სახელმწიფო მოღვაწეს უსაშველო ამპარტავნების ჭია ღრღნიდა, რამაც დაუნდობელი და სასტიკი გახადა.
ერთიმეორის მიყოლებით უსაშინელესი ამბები დატრიალდა ლევან დადიანის ოჯახში.
ჯერ იყო და პირველ ცოლს აფხაზეთის მთავრის სეტემან შარაშიას (შარვაშიძე) ასულს დარეჯანს ცხვირი, ენა და ყურები მოაჭრა და ასე გაუგზავნა უკან მამას. ასე იმიტომ განრისხებულა, რომ ქალისათვის დაუწამებიათ პაატა წულუკიას (წულუკიძე) მრუშობსო. ცოლს რომ გაუსწორდა, პაატა წულუკია შეიპყრო და სიმონ გურიელს გაუგზავნა ხელფეხშეკრული, ციხეში ჩაალპეო.

ლევან დადიანის ყოფილი მეუღლე დარეჯან შარაშია

ალბათ პირველი ცოლის თავიდან მოცილება გაუხარდა კიდეც ლევან დადიანს, რამეთუ სხვა უყვარდა: ღვიძლი ბიძის გიორგი ლიპარტიანის ახალგაზრდა თანამეცხედრე, ესეც დარეჯანი. ლევანმა, როგორც კი გააგდო დასახიჩრებული დარეჯან შარაშია, მაშინვე წაართვა ბიძას ცოლი. შეურაცხყოფის ელდამ მოკლა ლიპარტიანი.
ლევან დადიანის თვითნებობით და თავხედობით თავგაბეზრებულმა გურიის მთავარმა სიმონ გურიელმა, აფხაზეთის მთავარმა სეტემან შარაშიამ და იმერეთის მეფე გიორგიმ გადაწყვიტეს მიპარვით მოეკლათ სამეგრელოს მთავარი. ამ შეთქმულებას პაატა წულუკია თავკაცობდა. დაიქირავეს მკვლელი. გალაღებული ლევანი მეორე ქორწილს იხდიდა. საქორწინო სუფრასთან მჯდომს მიეპარა მკვლელი და შუბი აძგერა ზურგში. თითქოს სასიცოცხლო პირი აღარ უჩანდა, მაინც გადარჩა. სასიკვდილოდ გამიმეტესო და მთლად გაცოფდა ლევან დადიანი. სიმონ გურიელი შეიპყრო და თვალები დათხარა. პაატა წულუკია ქვემეხის ლულაში ჩატენა და ისე ააფეთქა. თავზარდაცემულმა იმერეთის მეფე გიორგიმ ერთგულება შეფიცა და თავი ამით გადაირჩინა. აფხაზეთის მთავარი კი ისედაც დასჯილი იყო შვილის გაუბედურებით.
ლევანის მეორე ცოლი დარეჯან ჭილაძე კი უავესი და უბოროტესი ქალი გამოდგა. ლევან დადიანისა და დარეჯან შარაშიას ორივე შვილი მოწამლა. თავად ოთხი შვილი ეყოლა, მაგრამ ერთი კუტი დაიბადა და მალე გარდაიცვალა. მეორე დამბლადაცემული იყო. ბოროტებისათვის თუ მიაგო უზენაესმა სამაგიერო.
ამ ამბების წაკითხვის შემდეგ ერთი მიბრძანეთ, რომელი მაკბეტის, რომელი რიჩარდის ვნებანი შეედრება ლევან დადიანის ვნებებს? მაგრამ ქართულ მწერლობაში ჯერ არავინ დაინტერესებულა ლევან დადიანის ბედით, ხასიათით, მისწრაფებით, თვისებით. ჯერ მხოლოდ მატიანის ფურცლები ინახავს სამეგრელოს მთავრის ბნელი ვნებებით სავსე ცხოვრებას.
პოლიტიკური თვალსაზრისით თუ შეხედავთ ლევან დადიანის ცხოვრებას, უნდა ითქვას, რომ პირად ცხოვრებაში თავზეხელაღებულმა და უზნეო კაცმა სამთავროში სანიმუშო სახელმწიფო წესრიგი დაამყარა. თან, რაც მთავარია, მთელი ცხოვრება საერთო ქართული ეროვნული შეგნება ამოძრავებდა. შეიძლება ამ შეგნებაში პირადი პატივმოყვარეობის გრძნობაც ერია (მთელი საქართველოს იმპერატორობაზე ოცნებობდაო _ ამბობს კასტელი), მაგრამ ამას არა აქვს ახლა არსებითი მნიშვნელობა. არსებითი ის არის, რომ იმიერ და ამიერ საქართველოს ერთიანობაზე ოცნებობდა. ამ მიზნით მიათხოვა მან თავისი ასული ძილისანი იმერეთის მეფე ბაგრატს და დაი მარიამი ქართლის მეფე როსტომს ანუ ხოსრო-მირზა ბაგრატიონს. ასე დამოყვრდა ორი კაცი _ ერთი ამიერ და მეორე იმიერ ქართველი, ერთი პოლიტიკური სიბრძნითა და ცბიერებით სავსე, მეორე – ამოურწყავი ენერგიითა და ვაჟკაცობით.

სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი

არქანჯელო ლამბერტი იუწყება ლევან დადიანის წესახებ _ «ეს მთავარი ჩვენს განათლებულ ქვეყანაში რომ აღზრდილიყო და სწავლა-განათლება ჩვენის საუკეთესო მასწავლებლებისაგან მიეღო, ვერც ერთი მთავარი მას ვერ აჯობებდა. უმოძღვროდ და უოსტატოდ, მხოლოდ ბუნების მადლით შეუთვისებია მას მარად საქებური ზნე-ჩვეულებანი». მათ შემაერთებელ ხიდად კი იდგა მე-17 საუკუნის საქართველოს პირველი მანდილოსანი მარიამ დადიანი. ამ ქალს არ აკლდა არაფერი _ არც დედაკაცური ხიბლი, არც ჭკუა, არც სათნოება, არც განათლება, არც შეგნება. და ამ სამთა კავშირის მიუხედავად, მაინც არ მოხდა უმთავრესი _ საქართველოს გაერთიანება. რატომ? ეს კითხვა ბურღავს ტვინს.
რატომ?
ალბათ იმიტომ, რომ 1625 წელს მარაბდაში გიორგი სააკაძე და ხოსრო-მირზა ბაგრატიონი ერთმანეთის მხარდამხარ კი არ იდგნენ, არამედ პირისპირ. რასაც ერთი აშენებდა, მეორე ანგრევდა. თუმცა პიროვნულად ერთმანეთი უყვარდათ. გიორგი სააკაძის გამჭრიახმა თვალმა იპოვა ისპაჰანის ქუჩებსა და მოედნებზე მოლაშლაშე ბრბოში უპატრონო და უსახლკარო ხოსრო-მირზა და დიდი პოლიტიკური ცხოვრების ასპარეზზე გამოიყვანა. როცა ოსმალეთში გიორგი სააკაძის ოჯახი გაანადგურეს, დიდი მოურავის გადარჩენილი შთამომავლობა საქართველოში ხოსრო-მირზა ბაგრატიონმა ანუ როსტომ მეფემ დააბრუნა და მამულებიც უბოძა. ასე ზრუნავდნენ ერთმანეთზე, როცა საქმე პირადულს ეხებოდა. მაგრამ როცა საქვეყნო საქმე ითხოვდა ერთიანობას, მაშინ პირისპირ იდგნენ და შეუბრალებლად იმეტებდნენ ერთი-მეორეს. ყველაზე სავალალო და ტრაგიკული კი ის არის, რომ გულის მიზანი ერთი ჰქონდათ _ საქართველოს ერთიანობა, ოღონდ გზას ირჩევდნენ სხვადასხვაგვარს. გზას, რომელიც მიზანს უფრო აშორებდა, ვიდრე აახლოვებდა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
როცა როსტომ მეფემ ანუ ხოსრო-მირზა ბაგრატიონმა მარიამ დადიანის შერთვა გადაწყვიტა, სამეგრელოს მთავარმა და ქართლის მეფემ საქორწინო შეხვედრა ხანისწყლის ხეობაში, ბაღდადთან ახლოს, კაკას ხიდთან (ისტორიული საჩხეიძეო) დათქვეს. ჭკუაში არ დაუჯდათ ეს იმერეთის მეფეს გიორგის და კახთა მეფეს თეიმურაზ პირველს. ასე განაჩინეს: ვიდრე როსტომ მეფე ჩამოვიდოდა, თავს დასხმოდნენ ლევან დადიანს და საქორწინოდ მოსული მაყრიონი ერთიანად გაეჟუჟათ. მაგრამ გიორგი მეფის თანამზრახველთა შორის მოღალატე აღმოჩნდა, იმერთა და კახთა მეფეების მზაკვრული განზრახვა ლევან დადიანს აცნობა. ლევან დადიანი ის კაცი არ იყო, ვინც მზაკვრობას ასე იოლად შეარჩენდა ვინმეს. სასწრაფოდ დაესხა თავს ხანისწყლის ხეობაში დაბანაკებულ გიორგისა და თეიმურაზს. იმერეთის მეფე გიორგი ტყვედ ჩავარდა, თეიმურაზ პირველმა კი გაქცევით უშველა თავს. მათი თანმხლები ლაშქარი კი პირწმინდად გაწყვიტა ლევან დადიანმა.
ქრისტოფორო კასტელიმ გიორგი მეფისა და თეიმურაზ პირველის პორტრეტებიც დაგვიტოვა. შეხედავ და თვალი ზედ დაგრჩება. მაგრამ რა? ერთმანეთის უაზრო ჟლეტაში იხარჯება მათი სულიერი და ხორციელი მშვენიერება.
ბრძოლა დამთავრებული იყო, როცა როსტომ მეფემ კაკას ხიდთან მოაღწია. ენით უთქმელი და კალმით აუწერელი საქორწინო ნადიმი გაიმართა. ილხენდა იმერი და ამიერი საქათრველო, მაგრამ არავის გახსენებია იქვე ჩახოცილი თანამოძმენი და მათი სისხლით დამბალი მიწა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
არც მარიამ დედოფალი ახსოვს ქართულ მწერლობას. ამ ქალის ბედში, როგორც სარკეში, არეკლილია მე-17 საუკუნის საქართველოს ბედი.
მთელი ცხოვრება გლოვაში გაატარა მარიამ დედოფალმა.

როსტომ მეფის მეუღლე დედოფალი მარიამი, ლევან დადიანის და

თავდაპირველად იგი სიმონ გურიელს მიათხოვეს. მერე სიმონ გურიელმა უკადრისი იკადრა: ღვიძლი მამა მამია გურიელი მძინარე დაკლა სარეცელში. მამის მოკვლავს არ ვაპატიებო, განრისხდა ლევან დადიანი (ქრისტოფორო კასტელი ამბობს _ «მშობლის მკვლელობა ხომ უფრო სასტიკია, ვიდრე მრუშობა»). გურიაში ილაშქრა. სიმონ გურიელი შეიპყრო და თვალები დათხარა. დაი მარიამი და დისწული, მცირეწლოვანი ოტია გურიელი შინ, ოდიშს წამოიყვანა.
მეორე ქორწინებით მითხოვდა მარიამ დედოფალი როსტომ მეფეს. მაშინ როსტომი სამოცდაათ წელს მიტანებული მოხუცი იყო. აიტანა ახალგაზრდა ქალმა ეს, რამეთუ საქართველოს ინტერესი ითხოვდა ამას. ერთადერთი ნუგეში შვილი იყო ოტია. როსტომ მეფესაც უყვარდა გერი. ღვიძლი შვილი არ ჰყავდა როსტომ და მისი მომავლის იმედი ოტია იყო. მაგრამ სხვაგვარად სჯიდა ბედისწერა: ოტია გურიელი მოულოდნელად გარდაიცვალა. დარჩნენ უძეოდ როსტომი და მარიამი. მაგრამ ამით არ დამთავრებულა მეფე-დედოფლის ოჯახური უბედურება. მემკვიდრედ იშვილეს ლუარსაბ ბატონიშვილი. თურმე არც ლუარსაბს ეწერა დიდი დღე. როსტომ მეფე «გატეხილი ხიდის» (აწინდელი წითელი ხიდის) მშენებლობის სანახავად წასულა. თან ახლდნენ მარიამი და ლუარსაბ. შეუჩნდა შვილობილი მამობილს _ სანადიროდ წავალო ტოლ-მეგობრებთან. გაუშვეს და უკან გულგანგმირული მოასვენეს ლუარსაბ ბატონიშვილი. არავინ უწყის როყიო ტყვია მოხვდა ლუარსაბს თუ საგანგებოდ ნასროლი. ჭორი დადიოდა, ბაადურ სომეხმა და შიოშ ქართველმა მოჰკლესო ლუარსაბ ბატონიშვილი, მაგრამ სიმართლე ვერავინ დაადგინა.
ასე ეწერა მარიამ დედოფალს, ძაძები არ უნდა გაეხადა.
დადიოდა შავოსანი დედოფალი საქართველოში და აშენებდა დანგრეულსა და იავარქმნილს. ბოლნისის ტაძარი შეაკეთებინა, რუისში ეკლესია განაახლა, ალავერდი შეამკო, თბილისში დაბლაციხესთან ეკლესია ააგო, სვეტიცხოვლის მორღვეული გუმბათი აღადგინა.
დადიოდა და აწერინებდა წიგნებს. მარიამისეული «ქართლის ცხოვრება» მისი ბრძანებით არის გადაწერილი.
დადიოდა და განიკითხავდა ქვრივ-ობლებს.
შენდებოდა ქრისტიანი საქართველო და მაჰმადიანი როსტომ მეფე თითქოს ვერაფერს ხედავდა. იჯდა თბილისში ირანის ყულარაღასი და ისპაჰანის ტარუღა და, მარიამ დედოფლის ხელით, აშენებდა ქრისტიან საქართველოს.
ბოლოს როსტომ მეფის საათმაც დარეკა და ღრმად მოხუცი 1658 წელს მიიცვალა იგი. როსტომ მეფე სპარსეთს წაასვენეს და დიდებით დაკრძალეს შაჰ-აბას პირველის გვერდით წმინდა ქალაქ ყუმში.
ასე წვანან ირანულ მიწაში ერთმანეთის გვერდიგვერდ საქართველოს დამაქცევარი და საქართველოს მაშენებელი.
თითქოს ქმრის სიკვდილი არ კმაროდა, ახალი დამცირება ელოდა მარიამ დედოფალს. ისპაჰანიდან რაყამი მოვიდა. შაჰი ბრძანებდა: ახალმა მეფემ ვახტანგ V ანუ სპარსულად შაჰ-ნავაზმა ცოლად შეირთოსო მარიამ დედოფალი. სპარსელები არას დაგიდევდნენ, რომ ვახტანგ V უკვე ცოლიანი კაცი იყო და როდამ ბარათა-ყაფლანიშვილთან 8 შვილი ჰყავდა. ასე ნებავდა ირანელ ხელმწიფეს და ქართველ მეფეს მორჩილად უნდა დაეკრა თავი. სხვა გზა არ იყო.
მესამედ გათხოვდა მარიამ დადიანი.
მაგრამ ლეჩაქებგაბახებული დედოფალი კიდევ მოესწრება ერთ დიდ ქართულ ზეიმს _ 1659 წლის კახეთის აჯანყებას, როცა ბიძინა ჩოლოყაშვილის, შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავების მეთაურობით ქართველებმა მუსრი გაავლეს სპარსელებს და უცხო ჯილაგისაგან ქვეყანა გაათავისუფლეს.
მაგრამ ქართული ზეიმი ყოველთვის გლოვით თავდება და მარიამ დედოფალი კიდევ ერთხელ გააცილებს სპარსეთში ზვარაკად მიმავალ სამ ქართველ წამებულს.
ვისაც მე-17 საუკუნის საქართველოს სიმბოლური წარმოდგენა უნდა, მან მარიამ დედოფალი უნდა გამოქანდაკოს. იგი განასახიერებს იმდროინდელ საქართველოს სიდიადესაც და სიდუხჭირესაც.
და როგორ არ განვიმსჭვალოთ ქრისტოფორო კასტელისადმი მადლიერების გრძნობით, როცა მან მარიამ დედოფლის პორტრეტიც დაგვიტოვა.
გაერთიანება არ მოხდა. რატომ?
უსაშინელესი სენი _ ადამიანთა ვაჭრობა _ ღრღნიდა საქართველოს ეროვნულ სხეულს. თვალცრემლიანი ჩივის ქრისტოფორო კასტელი: «უგონო ცხოველსაც კი ვერ ბაძავენ: ე.ი. სამეგრელოს, გურიის ქვეყნებში, მერკოლაში, მშობლები შვილებს, შვილები მშობლებს, ძმები დებს არ ინდობენ. სხვა ქალაქებში სხვანაირად ჰყიდიან თურქებზე. მათი ვაჭრობა პროვინციაში დიდია» (გვ. 166). მეორეგან უმატებს: «იმერეთის, გურიის, აფხაზეთის პროვინციებიდან მიჰყავთ ბავშვები და მოედნებზე ჰყიდიან. ეს ამბავი ყველასათვის ცნობილია» (გვ. 168). დაუხატავს კიდეც ადამიანით ვაჭრობის თავზარდამცემი სურათები. თავისთავად ხომ სასოწარკვეთილებას მოგგვრის ქვეყნის ამგვარი დაცემა, მაგრამ უსაშინელესია შეგნების მოწამვლა. უფრო გვიან, საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, ადამიანით ვაჭრობის წინააღმდეგ თავგამოდებული მებრძოლი სოლომონ პირველი მაინც ადამიანებს უგზავნიდა საჩუქრად რუსეთის იმპერატრიცას. 1775 წლის 30 მარტს სოლომონ პირველის ელჩი დავით კვინიხიძე გრაფ პანინს მოახსენებდა:
იმპერატრიცა ეკატერინე მეორეს საჩუქრად მოვართვიო თავად იაშვილის ქალ-ვაჟი.
ცესარევიჩ პავლეს _ თავად ღოღობერიძის ერთი ვაჟი და აზნაურ ბაქრაძის ერთი ქალი,
ხოლო პირადად თქვენ _ ერთი ვაჟიო (რატომღაც ამ ბიჭის გვარი არ არის მოხსენიებული).
გიორგი მეცამეტე თურქეთსა და სპარსეთში ადამიანის გაყიდვას კრძალავდა, მაგრამ დასაშვებად მიაჩნდა საქართველოში და რუსეთში გაყიდვა («…არ მიჰყიდონ თუ არ ქართველთა და დიდი რუსეთის მებატონეთა»…).
იმდენად იყო შეგნება მოწამლული, რომ სოლომონ პირველი თან ებრძოდა, დამნაშავეებს უსასტიკესი სასჯელით ემუქრებოდა, და თან ამგვარ საჩუქრებს არიგებდა. ანდა გიორგი მეცამეტის საქციელი? განა ამგვარ შეგნებას ახსნა არ უნდა? განა არ უნდა ვიცოდეთ რამ დაბადა იგი ჩვენში? ამის ამოხსნას თანაბარი ერთსულოვნებით უნდა ცდილობდეს მწერლობაც და მეცნიერებაც.
უმძიმესი სანახავი იყო ამ ყოფაში ჩავარდნილი ქართველი ხალხის ცხოვრება. ყოველი შეგნებული ქართველი მწარედ განიცდიდა ამას და ებრაელ წინასწარმეტყველთაებრ მოსთქვამდა:
«ეჰ, ვუმზერ საქართველოს და გული ცრემლებით მევსება, უწინ დედამიწის სამოთხე რომ იყო, იგი კვნესის ქაოსად გადაქცეულა.
იმ ადამიანებზე ვტირი, რომლებიც ჩემი ქრისტეს დროშისათვის შეუპოვარნი და ძალიან მამაცი მებრძოლნი იყვნენ და ახლა ეშმას მონებენ. საქართველოს იმ მიწას ვტირი, რომელიც მისი ბატკნების მკვებავი, აღთქმული წმინდა ქვეყანა და ქრისტეს მიმბაძველი იყო; ახლა კი ტაძრის საძლვარზე ნარ-ეკალი გაზრდილა. იმ ქვეყანას ვტირი, რომლის მცხოვრებლებმა ქვეყნიერება განათლეს, ახლა კი სიბეცისა და ბნელეთის დასაბამი გამხდარა.
იმ ქვეყანას ვტირი, რომელმაც ანტიკური ბერძნული სიბრძნე წარმოშვა, ახლა კი უვიცობის წყარო გამხდარა, სადაც თავიანთი შემეცნების სიბრმავის გამო, ბევრი სიღატაკეში ჩავარდნილა და სადაც ყველა ღმერთი მიტოვებულია» (გვ. 203).
ასე იგლოვს დაი ქრისტინე თავის მამულს. ეტყობა ამ ქალის ღრმადმორწმუნეობა იტალიელ მისიონერებზე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა. რადგან კასტელის ბევრჯერ ჰყავს იგი დახატული და თან სურათებს მრავლად ახლავს წარწერებიც. ჩანს, არ უნდოდა იტალიელ ბერს დაეკარგა ამ ქალის ქადაგების არც ერთი სიტყვა, რამეთუ იგი ქართველთა გამოფხიზლების საწინდრად მიაჩნდა.
ისტორიას აქვს აუხსნელი კანონზომიერება. ჩვენ არ შემოგვრჩა არავითარი დოკუმენტი, მაუწყებელი სულხან ავთანდილაშვილის, მხატვარი ქალის როდია მიქელაძის, პოეტესა ვომინიჯა ბერიძის საქმიანობისა, მაგრამ კასტელიმ დაგვიტოვა მათი სურათები. ისინი უთუოდ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ქართველი ხალხის სულიერ ცხოვრებაში. სხვანაირად ქრისტოფორო კასტელი ასე გულმოდგინედ და რუდუნებით არ დახატავდა მათ. დრომ დაკარგა მათი ნამოღვაწარი, მაგრამ შეინახა მათი სახეები. ეს არის ალბათ ისტორიის მადლიერება.
იკეცება მატიანის ფურცლები. ნახატებით ცოცხლდება მე-17 საუკუნის საქართველო: ყოფით, ზნით, ჩვეულებით, ავითა და კარგით, იმდროინდელი ადამიანებით.
ქრისტოფორო კასტელის ალბომს არაერთგზის მიუბრუნდება ქართული მწერლობა და მეცნიერება და არაერთგზის დაგვიდგება თვალწინ იტალიელი ბერი, რომელმაც თავისი 26-წლიანი შრომა დაამთავრა სიტყვებით _ «მრავალი წლის განმავლობაში საქართველო ჩემი სატრფო იყო» (გვ. 223).
ეს დონ ქრისტოფორო დე კასტელიმ საქმით დაამტკიცა.

1979 წ. აპრილი