პატრიარქ ამბროსის მიმართვიდან გენუის კონფერენციისადმი (1922 წ)

“… 1918 წელს ერმა გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და დაუყოვნებლივ ხელი მოჰკიდა თავისი პოლიტიკური და ეროვნულ-კულტურული ცხოვრების რესტავრაციას… რასაკვირველია ამას ვერ შეურიგდებოდა მისი ყოფილი ბატონი, მცირე ერთა მჩაგვრელი რუსეთი.

მან დასძრა საქართველოს საზღვრებისაკენ საოკუპაციო არმია და 1921 წლის 25 თებერვალს, უსწორო ბრძოლაში სისხლიდან დაცლილ საქართველოს ხელმეორედ დაადგა კისერზე ისეთი მძიმე და სამარცხვინო მონობის უღელი, რომლის მსგავსი მას არ განუცდია თავის მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში.

ოკუპანტები, მართალია, ლამობენ შინ და გარეთ ყველანი დაარწმუნონ, რომ მათ გაათავისუფლეს და გააბედნიერეს ქართველები, მაგრამ რამდენად ბედნიერად ჰგრძნობს თავს ქართველი ერი, ეს ყველაზე უკეთ ვუწყი მე, მისმა სულიერმა მამამ… თამამად და გაუზვიადებლად ვამბობ, რომ ის ყოვლად შეუფერებელი ექსპერიმენტები, რომელსაც ახდენენ ქართველი ერის ზურგზე, აუცილებლად მიიყვანს მას ფიზიკურად გადაშენების და სულიერად გავლურების და გახრწნის კარამდე!

ერი გმინავს, მაგრამ საშუალება არ აქვს ხმის ამოღებისა. ამგვარ პირობებში ჩემს მწყემსმთავრულ მოვალეობადა ვრაცხ კულტურული კაცობრიობის გასაგონად ვსთქვა: მე, როგორც ეკლესიის წარმომადგენელი, არ შევდივარ პოლიტიკური ცხოვრების სხვადასხვა ფორმების დაფასებასა და რეგლამენტაციაში. მაგრამ არ შემიძლია არ ვისურვო ჩემი ერისათვის ისეთი წყობილება, რომელიც შედარებით უფრო მეტად შეუწყობს ხელს მის ფიზიკურ აღორძინებას და კულტურულად განვითარებას.

ამიტომ ვითხოვ:
1. დაუყოვნებლივ გაყვანილ იქნეს საქართველოს საზღვრებიდან რუსეთის საოკუპაციო ჯარი და უზრუნველყოფილი იქნეს მისი მიწა-წყალი უცხოელთა თარეშობისა და მძლავრობა-მიტაცებისაგან.
2. საშუალება მიეცეს ქართველ ერს თვითონ, სხვათა ძალდაუტანებლივ და უკარნახოდ მოაწყოს თავისი ცხოვრება ისე, როგორც ეს მას უნდა…”

გთავაზობთ რამდენიმე ამონაწერს 1924 წლის მარტში გამართული 

სასამართლო სხდომის ოქმიდან:

“მოსამართლე ბარათაშვილი – რა ხასიათი ჰქონდა თქვენს მემორანდუმს?

კათალიკოსი ამბროსი – გენუის კონფერენციაზე იყო საქართველოს წარმომადგენელი და იქ უნდა დაცულიყო ჩვენი ერის სუვერენობა. ვფიქრობდი, რომ ჩვენს წარმომადგენელს ეს მემორანდუმი დახმარებას გაუწევდა და მეც ამიტომ გავგზავნე.

პროკურორი ოკუჯავა – თუ საბჭოთა წყობილება არა, როგორ წყობილებას ითხოვდით?

კათალიკოსი ამბროსი – ისეთს, რომელიც ხალხის სურვილზე იქნებოდა დამყარებული.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – რას მოელოდი გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუმით?

კათალიკოსი ამბროსი – ვიცავდი საქართველოს სახელმწიფოებრივ და ეკლესიურ თავისუფლების იდეას.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – რისთვის ითხოვდით საქართველოდან წითელი არმიის გაყვანას, რომელიც მშრომელი ხალხის ინტერესების დამცველია?

კათალიკოსი ამბროსი – მე დღემდე არ ვიცი, ვის იცავს რუსის ლაშქარი. როდესაც წითელი ლაშქრის გაყვანას ვითხოვდი, მე მხედველობაში მქონდა ინტერვენცია, რადგანაც ინტერვენცია ხდება ჯარის საშუალებით.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – როდის იყო საქართველო თავისუფალი?

კათალიკოსი ამბროსი – წითელი ლაშქრის შემოსვლამდე. მას შემდეგ კი, რაც წითელი ჯარი შემოვიდა, საქართველომ დამოუკიდებლობა დაკარგა.

სასამართლოს თავმჯდომარე ჩხეიძე – მემორანდუმში თქვენ ნათქვამი გაქვთ, რომ ქართველ ხალხს ართმევენ მიწა-წყალს, დამისახელეთ რა წაართვეს ხალხს და ვის გადასცეს

კათალიკოსი ამბროსი – არამცთუ მიწა-წყალი, ხალხიც გაცემულია სხვა ერებზე. ეს დამტკიცდება მაშინ, როდესაც მოვიტანთ საქართველოს რუკას. თუ ასეთი გზით დამტკიცება და სასამართლოს შეხედულებით საჭირო არ არის – მაშინ გავჩუმდები.

სასამართლოს წევრი რთველაძე – სცნობთ თუ არა, რომ საბჭოთა ხელისუფლება არის ქართველი ხალხის თავისუფლების დამცველი?

კათალიკოსი ამბროსი – მე მინდა საქართველოში მთავრობა იყოს დამოუკიდებელი. საქართველოს მთავრობა კი დამოკიდებულია სხვა ერის მთავრობაზე.

პროკურორი ოკუჯავა – დამისახელთ, რომელი საბუთის ძალით წაერთვა საქართველოს დამოუკიდებლობა?

კათალიკოსი ამბროსი – ინტერვენციით.

პროკურორი ოკუჯავა – რატომ უწოდებთ რუსეთის ლაშქარს საოკუპაციო ჯარს?

კათალიკოსი ამბროსი – იმიტომ, რომ მან მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია.

პროკურორი ოკუჯავა – რაში გამოიხატა საქართველოს დამონება რუსეთის მხრივ?

კათალიკოსი ამბროსი – ასოცი წლის თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის მაძებარ ხალხის თავისუფლების ინტერვენციით წართმევაში.

პროკურორი ოკუჯავა – დამისახელთ, რაში გამოიხატა ფიზიკური გადაშენება ქართველი ხალხისა?

კათალიკოსი ამბროსი – ერის დევნაში, ტერიტორიის სხვის ხელში გადაცემაში და იმაში, რომ ხელისუფლება ქართველთა ხელში არ არის.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – მაგალითად რაში გამოიხატა რუსეთის ჩარევა ეკლესიის დამოუკიდებლობაში?

კათალიკოსი ამბროსი – თავისუფალ ერს უნდა ჰყავდეს თავისუფალი ჯარი. რამდენადაც თავისუფალია ერი, იმდენად თავისუფალია ეკლესიაც

პროკურორი მაჭავარიანი – რელიგიურია, თუ როგორი თქვენ მიერ გენუის კონფერენციისადმი გაგზავნილი მემორანდუმი?

კათალიკოსი ამბროსი – რელიგიური. და თუ პოლიტიკური მიმართულება მიიღო, ეს გამოწვეულია არსებული მდგომარეობით.

პროკურორი მაჭავარიანი – ტერიტორიის საკითხის შესახებ პოლიტიკურია თუ რელიგიური?

კათალიკოსი ამბროსი – პოლიტიკურიც და რელიგიურიც, რადგან ტერიტორიის დაკარგვა დაკარგვაა ეკლესიისათვის.”

Anatoliy Golitsyn – New Lies for Old: The Communist Strategy of Deception and Disinformation

Anatoliy Golitsyn – New Lies for Old: The Communist Strategy of Deception and Disinformation.

“თეთრი გიორგი”-ს რაინდი (სვიმონ ციციშვილი)

ლევან ზ. ურუშაძე

ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის მოღვაწეთა შორის ერთ-ერთი თვალსაჩინო ფიგურა იყო სვიმონ ციციშვილი (1886-1951).
იგი დაიბადა 1886 წელს, ქარელში, ეროვნული სულისკვეთებით ცნობილი თავადის არჩილ ციციშვილის ოჯახში. აღსანიშნავია, რომ სვიმონი ბაგრატიონ-გრუზინსკების საგვარეულოს ჩამომავალი იყო. თბილისის სათავადაზნაურო გიმნაზიის დასრულების შემდეგ მან უმაღლესი საინჟინრო განათლება მიიღო მენავთობე ინჟინერ-გეოლოგის სპეციალობით.
სვიმონი ადრიდანვე ჩაება ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობაში, – 1906 წელს იგი გახდა საქართველოს სოციალ-ფედერალისტთა პარტიის წევრი და მისი თვალსაჩინო მოღვაწე იყო 1920-იანი წლების შუა ხანებამდე.
1920 წლის დამლევს სვიმონ ციციშვილი წამყვანი ნავთობმომპოვებელი კომპანიის მიერ მიწვეულ იქნა საფრანგეთში. 1921 წლის თებერვალ-მარტში, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ დამოუკიდებელი საქართველოს ოკუპაცია-ანექსიის შემდეგ, იგი იძულებული გახდა საფრანგეთში დარჩენილიყო.
1924 წლის დამლევს პარიზში შეიქმნა ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”, რომელმაც არსებობის სამი ათეული წლის მანძილზე მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის
ეროვნულ-განმათავისუფლებელ ბრძოლაში. მცირე ხნის შემდეგ (1925-1926 წწ.) “თეთრი გიორგი”-ს მთავარი იდეოლოგები და ლიდერები გახდნენ გამოჩენილი მოღვაწეები გენერალი ლეო კერესელიძე და პროფესორი მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი. 1928 წელს ორგანიზაციის წევრად მიიწვიეს სვიმონ ციციშვილიც. ამის შემდეგ, თითქმის ოცი წლის მანძილზე, მისი პოლიტიკური მოღვაწეობა დაკავშირებული იყო “თეთრი გიორგი”-ს დარაზმულობასთან, რომლის უმთავრესი მიზანი იყო საქართველოს დახსნა საბჭოთა იმპერიის მარწუხებიდან.
მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამ ქართულ ემიგრაციას და თეთრგიორგელებს იმის იმედი ჩაუსახა, რომ მესამე რაიხის გამოყენებით შესაძლებელი საქართველოს გათავისუფლება. ომის დაწყებისთანავე სვიმონ ციციშვილი ბერლინში ჩავიდა. 1942 წელს იგი აქტიურად მონაწილეობდა “ქართული ეროვნული კომიტეტი”-ს შექმნაში, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა პროფ. მიხაკო წერეთელი.
ომის შემდეგ, 1947 წელს, საბჭოთა რეჟიმმა მოახერხა ზოგიერთი ემიგრანტის საქართველოში შემოტყუება. ეს ნაბიჯი საბედისწერო აღმოჩნდა მათი უმრავლესობისათვის… დაბრუნებულთა შორის იყვნენ სვიმონ ციციშვილი, მისი ქალიშვილი ელენე, სიძე ირაკლი ლორთქიფანიძე და შვილიშვილები.
1951 წლის 4 დეკემბერს საბჭოთა “სუკ”-მა დააპატიმრა სვიმონ ციციშვილი, მისი ქალიშვილი და სიძე. სამივეს წაუყენეს ბრალდება “სამშობლოს ღალატისა”. განაჩენი შემზარავი იყო: სვიმონ ციციშვილს მიესაჯა დახვრეტა, ირაკლი ლორთქიფანიძეს 25 წლით, ხოლო ელენე ციციშვილს – 10 წლით გადასახლება.
ამჟამად სვიმონ ციციშვილის საქმე (საარქ. საქ. #7236-53) დაცულია შინაგან საქმეთა სამინისტროს საარქივო სამმართველოს ყოფ. “სუკ”-ის ფონდში (იხ.: საიტი http://archive.security.gov.ge/svimon_cicishvili.html).
“თეთრი გიორგი”-ს მესვეურთა უდიდესი ნაწილისთვის საქართველოს სახელმწიფოებრივი მოწყობის საუკეთესო ფორმას წარმოადგენდა კონსტიტუციური მონარქია. ამ თვალსაზრისით მეტად საინტერესო და ორიგინალურია სვიმონ ციციშვილის მიერ 1941-1942 წლებში პარიზსა და ბერლინში შედგენილი ნაშრომი “საქართველოს ნაციონალურ-სოციალისტური სამეფოს გარიგება”, რომლის დედანი დაცულია საქართველოს შსს სამინისტროს საარქივო სამმართველოს ყოფილი “სუკ”-ის საარქივო ფონდში. სანამ კონკრეტულად ამ ნაშრომს შევეხებოდეთ, ხაზგასმით უნდა მივუთითოთ, რომ გარეგნულად, ერთი შეხედვით ნაცისტური იდეოლოგიის გავლენით შექმნილი ნაშრომი, რეალურად წარმოადგენს ღრმად ეროვნულ და თვითმყოფად მოდელს კონსტიტუციური მონარქიისა. საერთოდ, უნდა აღინიშნოს, რომ მაშინაც კი, როდესაც დარაზმულობა იწოდებოდა “საქართველოს ფაშისტურ დარაზმულობად” (1937-1945წწ.), “თეთრი გიორგი” არ ემსახურებოდა ნაცისტურ იდეოლოგიას და მის ერთადერთ მიზანს რუსეთის იმპერიის მარწუხებიდან საქართველოს გამოხსნა წარმოადგენდა. “ეროვნული კომიტეტი”-ს და დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”-ს მიზანი გახლდათ მესამე რაიხის გამოყენება ამ სანუკვარი მისიის აღსასრულებლად. ნიშანდობლივია ის ფაქტი, რომ მიხაკო წერეთელი კატეგორიულად წინააღმდეგი იყო “თეთრი გიორგი”-ს წესდებისა და პროგრამის ემიგრაციაში რეგისტრაცია – დამტკიცებისა. იგი თვლიდა, რომ ამგვარი დოკუმენტები უნდა იყოს დარეგისტრირებული მხოლოდ დამოუკიდებელ საქართველოში, ადგილობრივი სპეციფიკის, პირობების და ინტერესების ზედმიწევნით გათვალისწინებით (იხ.: საქ. შსს საარქ. სამმართველო, ფ. 6, საქმე #7872-59, ფურც. 44-46, 113-114).

სვიმონ ციციშვილის ხსენებული ნაშრომი განთავსებულია დიდი ფორმატის ორ ფურცელზე. იგი შედგება ორი ნაწილისაგან: სქემისა და ტექსტისაგან.
“გარიგების” სქემის მიხედვით, სახელმწიფოს სათავეში დგას საქართველოს მეფე, რომელიც არის “ერ-უფლებიანი”. მისი მოადგილეა “მაგიერი” (“მეფის მაძიებელი, უფლებების და მემკვიდრეობის გამრიგებელი, მრჩეველი და რწმუნებული”). პარლამენტის ფუნქციას ასრულებს “ერის დარბაზი”, რომელსაც განაგებს “მეთაური”. “ერის დარბაზი” ირჩევს “ბელადს” – “ქართული ეროვნული პოლიტიკის ხელმძღვანელს” (იგივე პრემიერ-მინისტრს), რომელიც აკომპლექტებს მთავრობას. მთავრობაში კონკრეტულ მიმართულებებს განაგებენ “მთავრები” (ე.ი. მინისტრები). მთავრობა ორ ბლოკად იყოფა: 1. საგარეო საქმეები და 2. საშინაო საქმეები.
ავტორი საგანგებოდ განიხილავს დინასტიურ საკითხს, რომელიც იმდენად ორიგინალურია, რომ, ვფიქრობ, მას არ მოეპოვება ანალოგი. მრავლისმეტყველია ის გარემოება, რომ ხსენებული საკითხის განხილვისას ავტორი ზნეობრივ პრინციპებს ანიჭებს პრიორიტეტს. კერძოდ, იგი აღნიშნავს:
“ქართული ისტორიისა და ჩვეულების მიხედვით საქართველოს ტახტის მემკვიდრეობა ეკუთვნოდა მეფე-ბაგრატიონთა მოდგმას. ეხლაც ეს წესი უნდა ვიქონიოთ ვარაუდში და ბაგრატიონ-მეფის ჩამომავლობაში ვეძიოთ და შევარჩიოთ ღირსეული პიროვნება: ზნეობით, ქართველობით, მშვენებით, გონიერებით, გამჭრიახობით და მოდგმით. მაგრამ, თუ ასეთი სათაყვანებელი პიროვნება ვერ აღმოჩნდა, ცხადია, ქართველი ერის ინტერესებს ვერ შევწირავთ “გვარიშვილობას”: ბაგრატიონობა უფლებას არ ნიშნავს და არც მემკვიდრეობას”. ავტორი მიუთითებს, რომ თუ ბაგრატიონთა საგვარეულოს წიაღში არ აღმოჩნდა პიროვნება, რომელიც ზედმიწევნით დააკმაყოფილებს უკლებლივ ყველა კრიტერიუმს, ტახტის ღირსეული პრეტენდენტი უნდა გამოიძებნოს სხვა წარჩინებული საგვარეულოდან.
აღსანიშნავია, რომ სწორედ სვიმონ ციციშვილია საქართველოს იმ უნიკალური რუკის ავტორი, რომელიც დღეს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრშია დაცული. რუკის შესახებ ავტორი აღნიშნავდა: “ჩემი მიზანია შევადგინოთ ქართველი ერის ისტორიოგრაფიული ატლასი. ამ ძნელი დიდმნიშვნელოვანი საქმის გასაადვილებლად მე წინასწარ შევადგინე ჯერ ერთი მთლიანი ძველი საქართველოს ანუ გეორგიის რუქა თანახმად ქართველი და უცხოელი მეცნიერების, ისტორიკოსების და გეოგრაფების საბუთებისა. ამ რუქაზე მე აღვადგინე მთავარი ქალაქები და დაბასოფლები, სამეფოების, სამთავროების და სადროშოების საზღვები. ეს უკანასკნელნი იცვლებოდნენ ძლიერი მტრების შემოსევების დროს. ამის გამო ძველი საქართველოს კუთვნილი ტერიტორიის საზღვრების წარმოდგენა ბევრს უძნელდება. აქვე ზემოთ მოვათავსე საქართველოს ტერიტორიოლოგია, რაც შემდეგში უკეთ და ადვილად შეისწავლება” (იხ.: ჟ. “სამშობლო”, #19-20, პარიზი, 1937, გვ. 64).
1942 წელს სვიმონ ციციშვილი დასახელებულ იქნა საქართველოს ტახტის პრეტენდენტად. აქაც იჩინა თავი მისმა პრინციპულობამ და ზნემაღლობამ. მეტად საინტერესოა 1942 წლის 25 მაისით დათარიღებული დოკუმენტი, რომელსაც ამშვენებს მისი ხელით შესრულებული საგანგებო მოწოდება, რომელმაც გადაწყვიტა ტახტის პრეტენდენტის საკითხი. ეს გახლავთ დოკუმენტი “პოლიტიკური გამჭრიახობისა და თადარიგისათვის”. ამჟამად იგი ინახება თბილისის ლიტერატურის მუზეუმის შალვა ამირეჯიბის პირად ფონდში. დოკუმენტი წარმოადგენს ბაგრატიონთა გენეალოგიურ ცხრილს, რომელსაც ერთვის სვიმონ ციციშვილის ხსენებული კომენტარი:
“_ ამჟამად მთავარი მიზანია ქართველი ერის გადარჩენა განადგურებისაგან; ამისათვის საჭიროა ყველა ქართული ძალების გაერთიანება, შეკუმშვა და ერთ პიროვნებაში გამოსახვა. მოგიწოდებთ ჩემს მეგობრებს, მომხრეებს და მოწინააღმდეგეებს, ყოველი კუთხის ქართველს – მხარი დაუჭირეთ და მორჩილება გამოუცხადეთ თ-დ ირაკლი ბაგრატიონს, ბატონიშვილს, რომელიც პასუხისმგებელი იქნება ქართველი ერის და მისი წარმომადგენლობის წინაშე. მოგიწოდებთ, დაცული იყოს სრული მორჩილება, ერთგულება და თავდადება. – “საქართველო უწინარეს ყოვლისა”.
ამდენად, სვიმონ ციციშვილის სახით საქმე გვაქვს დიდებულ მამულიშვილთან, რომლის მთელი შეგნებული ცხოვრება სამშობლოს ნათელი მომავლისა და თავისუფლებისათვის ზრუნვით იყო გასხივოსნებული.

(გამოქვეყნდა გაზეთში “ქართული უნივერსიტეტი”, # 45, 2009) 5

http://burusi.wordpress.com/2010/04/30/levan-z-urushadze-5/

History and Geopolitics: 1920-1921 Help Explain Russia’s 2008 War on Georgia

By David J. Smith*

Eighty-nine years ago—January 29, 1920—the British cabinet rejected a plan to support the independence of Georgia and Azerbaijan and to secure the Black Sea to Caspian Sea corridor. The geopolitical effect was to cede control of the Eurasian heartland to the Soviet Union for seven decades. Reflection upon this anniversary provides historical perspective to analysis of Russia’s August 2008 war on Georgia.

In late 1919, Sir Halford Mackinder was appointed British Commissioner to South Russia. He arrived in civil war torn Russia on January 1, 1920. He met with British representatives at the Black Sea port of Novorossiysk and then traveled to Tikhoretsk to meet White Russian commander Anton Denikin.

He quickly assessed that Denikin’s forces were losing and that Denikin was an unsavory sort on whom Britain should not depend. Still, he feared “Bolshevism sweeping forward like a prairie fire.” So he returned to London to present his own plan to the British Government.

The Bolsheviks, Mackinder said, would not be defeated by Denikin or by any piecemeal policy that seeded a few guns here and a bit of money there—a whole policy was needed.

He recommended an anti-Bolshevik alliance to block the Bolshevik drive to the Black Sea and a British force to control the South Caucasian East-West Corridor. Once it had checked the Bolshevik advance, Britain could negotiate with Soviet Russia.

Mackinder advocated a string of middle tier states in addition to those created by the Versailles Treaty that ended World War I: White Russia, Ukraine, South Russia, Dagestan, Azerbaijan and Georgia. Britain would assume control of Denikin’s fleet on the Caspian Sea and secure the Batumi-Baku railroad.

The geopolitical importance of the South Caucasus was not new. The Transcaucasian Railroad was completed in 1872, hauling oil from 1883. The first Baku-Batumi oil pipeline began operation in 1907.

The British Army arrived in Batumi in December 1918 in the aftermath of World War I, amid allied efforts to dismember the Ottoman Empire. Throughout 1919, Sir Winston Churchill, then British Secretary of State for War, railed against the Bolsheviks and unsuccessfully urged support for the White Russians.

World War I had sapped British manpower, treasure and will, and there were too many other pressing problems. By the time Mackinder briefed the British cabinet, Churchill had reluctantly ordered the British commander in Batumi to prepare for withdrawal.

The British Army quit Batumi in July 1920. Soon after, Churchill wrote to British Prime Minister David Lloyd George: “We are deliberately throwing away piecemeal the friends who could have helped us. Halfhearted war is being followed by halfhearted peace. We are going, I fear, to lose both, and be left alone…We are just crumbling our power away.”

In April 1920, the Soviets seized power in Azerbaijan; in November, in Armenia. In February 1921, the Bolsheviks instigated civil unrest in Borchalo, in the Georgian-controlled neutral region bordering Armenia. Under that pretext, the Revolutionary XI Red Army entered Georgia on February 15. By February 25, Tbilisi fell, locking the only gateway to the Eurasian heartland for seventy years.

Forced migration, prison labor, railroads, pipelines, hydroelectric projects and strategic relocation of industry during World War II built a Soviet heartland. In 1943, Mackinder wrote, “The Heartland is the greatest natural fortress on earth. For the first time in history it is manned by a garrison sufficient both in number and quality.”

Less than five decades later, the Soviet Union imploded. The Central Asian countries, though susceptible to Moscow’s influence, became independent. Azerbaijan and Georgia were free. In 1999, Azerbaijan, Georgia and Turkey signed the agreement for the Baku-Tbilisi-Ceyhan oil pipeline. “Russia cannot dictate this question,” said Heidar Aliyev, late President of Azerbaijan.

Georgia set out to join the European Union and NATO. It invited American military trainers and worked apace on an Individual Partnership Action Plan with the Atlantic alliance. By 2008, Georgia was a candidate for a NATO Membership Action Plan.

So what? Surely very rich Russia is eager to leave geopolitics behind in favor of economic competition in a globalized world. But geography and culture are more enduring than many, particularly westerners, thought and hoped.

Speaking of Russian Prime Minister Vladimir Putin, Boris Nemtsov said in the January 28 New York Times, “It is the typical behavior of the monopolist. The monopolist fears competition.” Now in political opposition, Nemtsov led the highly competitive Nizhny Novgorod Region during the 1990s.

This was the context of Putin’s April 25, 2005 declaration to the Federal Assembly that “the collapse of the Soviet Union was the greatest geopolitical disaster of the last century.”

This was the context of Putin’s well-considered and long-prepared assault on the East-West corridor in Georgia. Perhaps this historical perspective will help part the waters of triviality and moral relativism that have inundated intelligent discussion of Russia’s war on Georgia.

—-
*David J. Smith is Director, Georgian Security Analysis Center, Tbilisi, and Senior Fellow, Potomac Institute for Policy Studies, Washington.

24 Saati

ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილის ბიოგრაფიისათვის

ლევან ზ. ურუშაძე
2005 წელი მეტად ფასეული იყო ქართული ეროვნული ცნობიერებისა და სულისკვეთების განმტკიცებისათვის, რასაც დიდი მნიშვნელობა აქვს ეროვნული სახელმწიფოებრიობის განვითარებისათვის.
მხედველობაში გვაქვს გამოჩენილი ქართველი სამხედრო და საზოგადო მოღვაწის, საქართველოს ეროვნული გმირის, 1921-1924 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის აღიარებული ლიდერის, პოლკოვნიკ ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილის (1888- 1930) სამშობლოში გადმოსვენება.
წინამდებარე ნაშრომში შევეცადეთ წარმოგვეჩინა სახელოვანი მამულიშვილის ბიოგრაფიის ფართო საზოგადოებისათვის უცნობი და ნაკლებადცნობილი დეტალები. ამისათვის ჩვენ მიერ გამოყენებულია ქართული ემიგრანტული გამოცემების მონაცემები და მთელი რიგი სხვა მასალებისა.
აქვე მიზანშეწონილია გავიხსენოთ ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სახელოვანი წინაპრები. ქართულ ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული მოსაზრების თანახმად, ჩოლოყაშვილები წარმოშობით ხევსურები არიან, მუცოდან. ქაქუცა 1659 წლის ანტიირანული ამბოხების სულისჩამდგმელის, ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ წმინდანად შერაცხული მამულიშვილის ბიძინა ჩოლოყაშვილის პირდაპირი ჩამომავალი იყო.
ამ გვარის სხვა ცნობილი წარმომადგენლები იყვნენ მე-17 საუკუნის ცნობილი დიპლომატი ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილი (ნიკიფორე ირბახი), კახეთის სამეფოს (მე-17 ს.) სახლთუხუცესი გარსევან ჩოლოყაშვილი, მე-17 ს. 40-ანი წლების კახეთის სამეფოს სახლთუხუცესი რევაზ ჩოლოყაშვილი, ცნობილი პოეტი, “ომანიანი”-ს ავტორი ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი (მე-16 ს. დამლევი _ მე-17 ს. დამდეგი), ქართლის (1688_1703) და კახეთის (1703_1709) მეფის ერეკლე პირველის თანამეცხედრე _ ანა დედოფალი, არაგვის საერისთავოს ფაქტობრივი გამგებელი 1743_1756 წლებში ჯიმშერ ჩოლოყაშვილი და სხვანი.
ჩემთვის განსაკუთრებით ძვირფასია ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სახელი, ვინაიდან ბაბუაჩემი – ევგენ (გენო) ღვალაძე (1900-1937) გახლდათ 1921 წლის კოჯორ-ტაბახმელას ბრძოლების აქტიური მონაწილე, 1922-1924 წლებში დამკომის (საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის) რწმუნებული კახეთის მხარეში, 1926- 1937 წლებში კი “თეთრი გიორგის კავშირის” კონსპირაციული წევრი საქართველოში. 1937 წელს იგი დახვრიტეს ბოლშევიკებმა.
ჩემთვის საამაყოა ისიც, რომ 1990 წელს მქონდა პატივი მონაწილეობა მიმეღო ქ. ჩოლოყაშვილის გადმოსვენების პირველ მცდელობაში, როგორც საინიციატივო ჯგუფის წევრს. სამწუხაროდ, ეს პირველი მცდელობა, რაც აისახა იმდროინდელ ქართულ პრესაში [28], ვერ დასრულდა წარმატებით, თუმცა, საფრანგეთში ჩვენი ერთთვიანი ვიზიტის დროს მომზადდა სრული დოკუმენტაცია, რომელიც აუცილებელი იყო ამ მისიის წარმატებით დაგვირგვინებისათვის. ჩემთვის უბედნიერესი იყო 2005 წელი, როდესაც მთაწმინდის წმინდა მიწამ მიიბარა დიდი მამულიშვილის ნეშტი.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენამდე და მისი სამხედრო კარიერა მეფის რუსეთის არმიაში (1909-1917)

1907 წელს ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა დაამთავრა თბილისის ქართული სათავადაზნაურო გიმნაზია, რომელიც ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან არსებობდა. ამას საგანგებოდ ვუსვამთ ხაზს, ვინაიდან, ქუთაისის სათავადაზნაურო გიმნაზიასთან ერთად, ეს სასწავლებელი ქართული ეროვნული განათლების სისტემის უმთავრეს კერას წარმოადგენდა და გამოირჩეოდა ეროვნული სულისკვეთებით. ამ გიმნაზიის დირექტორი გახლდათ იმხანად უკვე სახელგანთქმული მეცნიერი და პედაგოგი ექვთიმე თაყაიშვილი.


ორი წლის შემდეგ, 1909 წელს, 21 წლის ქაქუცა ჩოლოყაშვილი გაიწვიეს მეფის რუსეთის არმიაში. ამით დაიწყო მომავალი ეროვნული გმირის 15-წლიანი სამხედრო მოღვაწეობა. არმიაში გაწვევისთანავე იგი ჩაირიცხა ტვერის ცნობილ დრაგუნთა პოლკში, რომელიც იყო რუსეთის იმპერიაში ერთ-ერთი საუკეთესო საკავალერიო შენაერთი. 1912 წელს ქაქუცა დაბრუნდა სამშობლოში. იმ დროს მას მიკუთვნებული ჰქონდა პორუჩიკის სამხედრო წოდება [1].
1913 წელს ქ. ჩოლოყაშვილმა ცოლად შეირთო თავად ილია მეღვინეთუხუცესის ასული ნინო. აღსანიშნავია, რომ ილია მეღვინეთუხუცესი, რომელიც 1922-1924 წლებში აქტიურად ეხმარებოდა თავის სიძეს და მის შეფიცულებს, 1924 წელს ბოლშევიკებმა დახვრიტეს. ქაქუცას ქორწილს მოგვიანებით ასე იგონებდა ნინო მეღვინეთუხუცესის ბიძაშვილი, 1921-1924 წლებში ეროვნულგანმათავისუფლებელი მოძრაობის აქტიური მონაწილის და 1924 წელს ბოლშევიკების მიერ დახვრეტილი თავადის დიმიტრი (ავალო) ავალიშვილის ასული, ქ-ნი ნინო ავალიშვილი: “გაისმა ზურნადუდუკის ხმა, სიმღერა. ყველა მხიარულობდა. ცოტა ხანში ქაქუცამაც, თეთრ ჩოხაში გამოწყობილმა, თეთრი ცხენი შემოაჭენა თავის ძმებთან ერთად. ისე შემოაჭენეს ცხენები, რომ მე შემეშინდა და ტირილი დავიწყე. ჩვენი ნათესავი ბიჭი სულხან სულხანიშვილი ჩემი ტოლი იყო და მამშვიდებდა _ ნუ ტირი, შენი ქორწილიც ასე იქნებაო. გაჩაღდა ცეკვა-თამაში. გადმოვიდა ქაქუცა, გაშალა ხელები და დაიწყო ცეკვა. ბავშვი ვიყავი, მაგრამ ასეთი მოცეკვავე ილიკო სუხიშვილიც არ იყო. გადაიყვანა ნინო საცეკვაოდ, თეთრ ქათქათა კაბაში გამოწყობილი, მორცხვად თვალებდახრილი, მშვენიერი, ლამაზი. თავს ქორივით დასტრიალებდა მკლავებგაშლილი ქაქუცა… ამ ქორწილის გარდა სხვა მრავალი ქორწილის მომსწრე ვარ, მაგრამ ასეთი სხვა არ მახსოვს” [2]. აქ გვსურს გავიხსენოთ ქართული ემიგრაციის თვალსაჩინო წარმომადგენლის, აწ განსვენებული ჯაბა ხაბულიანის მონათხრობი, რომელიც მოვისმინეთ 1990 წელს საფრანგეთში, ლევილის მამულში. მან გაიხსენა, რომ ქაქუცა უბადლო მოცეკვავე იყო: გადმობრუნებულ თეფშზე ცერულით ისე ცეკვავდა, რომ თეფში არ იბზარებოდაო.

1914 წლის აგვისტოში, პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე (რისი მიზეზიც, როგორც ცნობილია, გახდა სარაევოში ავსტრო-უნგრეთის საიმპერატორო ტახტის მემკვიდრის ფრანც ფერდინანდ ჰაბსბურგის მკვლელობა და ე.წ. “ბოსნიის კრიზისი”) პორუჩიკი ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი კვლავ გაიწვიეს არმიაში და 1917 წლის დამლევამდე აქტიურად მონაწილეობდა საომარ მოქმედებებში. თავდაპირველად იგი გაწვეულ იქნა ასეულის მეთაურად ავსტრიის ფრონტზე, ერთ-ერთ საკავალერიო შენაერთში [1 – 3, 5 – 6].
ავსტრიის ფრონტზე თავის გამოჩენისათვის ქაქუცა დაჯილდოვდა წმ. გიორგის ჯვრით. 1914 წლის ოქტომბერში იგი დაიჭრა. ამის შემდეგ ქაქუცა გადაიყვანეს კავკასიის ფრონტზე. მცირე ხნის შემდეგ დაინიშნა საკავალერიო ასეულის მეთაურად. სწორედ ამ დროს თურქეთის არმიამ სამხედრო მინისტრის ენვერ-ფაშას სარდლობით დაიწყო აქტიური მზადება სარიყამიშზე შეტევისათვის.
ამის შემდეგ თურქებს დაგეგმილი ჰქონდათ ბათუმის აღება. სარიყამიშის ცნობილი ბრძოლები მიმდინარეობდა 1914 წლის დეკემბერში. ქაქუცა ჩოლოყაშვილის შენაერთი ირიცხებოდა გენერალ ვასილ გაბაშვილის კორპუსში. სწორედ ამ დროს ჩოლოყაშვილის საკავალერიო ასეულს დაევალა სტრატეგიულად დიდი მნიშვნელობის მქონე სიმაღლის, _ “არწივის ბუდის” აღება და დაცვა. მან ეს ბრძანება ბრწყინვალედ შეასრულა. მცირე ხნის შემდეგ თურქებმა განაახლეს იერიშები “არწივის ბუდის” დასაბრუნებლად. ამ დროს ქაქუცა ჩოლოყაშვილი ფეხში დაიჭრა.
მიუხედავად ამისა, მან არ დატოვა პოზიცია და განაგრძო საბრძოლო ოპერაციის ხელმძღვანელობა. ქაქუცა ისევ დაიჭრა, ამჯერად მკერდში. მიუხედავად ამისა, მისმა ასეულმა შეძლო “არწივის ბუდის” შენარჩუნება. თურქები უკუიქცნენ. ამ დროს გამოჩენილი გმირობისათვის ქ. ჩოლოყაშვილი დაჯილდოებულ იქნა მხედრული წარჩინების ერთ-ერთი უმაღლესი ნიშნით, – ოქროს სახელობითი ხმლით [1 – 3]. “არწივის ბუდის” აღებისა და დაცვის ზემოხსენებულ ბრწყინვალე ოპერაციასთან დაკავშირებით მეტად ფასეულ ცნობას ვხვდებით მე-20 საუკუნის პირველი მეოთხედის თვალსაჩინო ფრანგი პუბლიცისტის რემონ დიუგეს შესანიშნავ წიგნში “მოსკოვი და წამებული საქართველო”. კერძოდ, ფრანგი ავტორი აღნიშნავს:
“თურქებისათვის სავალალოდ დამთავრებულ სარიყამიშის ბრძოლაში (დაახლოებით 20 000 თურქი დაიღუპა და გაიყინა ამ მაღალმთიან რეგიონში) ჩოლოყაშვილი დაიჭრა. მაგრამ ბრძოლა არ შეუწყვეტია და ის სტრატეგიული პუნქტიც აიღო, რომლის ფლობა განსაზღვრავდა სამხედრო ოპერაციების შემდგომ ბედს. დაჭრილ ჩოლოყაშვილს ბრძოლის ველი არ მიუტოვებია, თუმცა უბრძანეს ჭრილობის შესახვევად საველე ჰოსპიტალში წასულიყო. მეორედ დაჭრილი, სარიყამიშში გამოიძახეს. ლაზარეთში დაწოლა უბრძანეს. მეთაურს კი უპასუხა “მოვდივარ”-ო, მაგრამ ისევ რაზმთან დარჩა. მესამედ დაჭრილს გული შეუწუხდა. მაშინ კი იძულებული გახდა სამედიცინო დახმარებისათვის მიემართა” [4].
1915 წლის დამდეგს მძიმედ დაჭრილი ჩოლოყაშვილი მოათავსეს თბილისის წმ. ნინოს ჰოსპიტალში. მცირე ხნის შემდეგ გენერალ ნ. ბარათაშვილის ინიციატივით შეიქმნა ქართული ცხენოსანი ლეგიონი. კავალერიის იმხანად უკვე სახელგანთქმული ოფიცერი ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი ლეგიონის შედგენისთანავე მიწვეულ იქნა ათასეულის მეთაურად. 1915 წელსვე ლეგიონი გაიგზავნა სპარსეთის ფრონტზე. აქ ჩოლოყაშვილის ათასეულმა შეასრულა ბრწყინვალე რეიდი მესოპოტამიის უდაბნოში და 1916 წელს შეუერთდა ბრიტანულ არმიას [1, 5]. ამ ოპერაციის წარმატებული ხელმძღვანელობისათვის ქ. ჩოლოყაშვილი დაჯილდოვდა წმ. გიორგის მეორე ჯვრით. მცირე ხნის შემდეგ მას მიენიჭა პოდპოლკოვნიკის სამხედრო წოდება.
ასეთი გახლდათ პირველი მსოფლიო ომის ფრონტებზე ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მიერ განვლილი ბრწყინვალე მხედრული გზა. მას, როგორც მეთაურს, ზედმიწევნით ახასიათებს 1921-1924 წლებში მისი ერთ-ერთი უახლოესი თანამებრძოლის ალექსანდრე სულხანიშვილის სიტყვები: “ქაქუცა ჩოლოყაშვილი იყო განსახიერება ქართველი რაინდისა ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით. დინჯი, დარბაისელი, და უაღრესად კეთილი გულის ადამიანი. ის ძალიან უყვარდათ ჯარისკაცებს და მათი საერთო პატივისცემით სარგებლობდა კიდეც. როგორი მხდალიც არ უნდა ყოფილიყო ჯარისკაცი, საუკეთესო ვაჟკაცად იქცეოდა ქაქუცას ხელში. უდავოდ, მხედრად იყო დაბადებული” [10].

აქვე გვსურს გამოვთქვათ ერთი, ჩვენი აზრით, მეტად რეალისტური ვარაუდი. როგორც ცნობილია, პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე, 1914 წელს, გამოჩენილი ქართველი მამულიშვილების – პროფ. მიხეილ (მიხაკო) წერეთლის, გენ. ლეო კერესელიძის, პროფ. შალვა ვარდიძის, გიორგი მაჩაბლისა და პეტრე სურგულაძის თაოსნობით თურქეთში, სტამბოლში, შეიქმნა “საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი” [7]. ვფიქრობთ, ოსმალეთის ფრონტზე მყოფი ქაქუცა ჩოლოყაშვილი უთუოდ დაამყარებდა კავშირს აღნიშნულ კომიტეტთან.
1917 წლის შუა ხანებში ქ. ჩოლოყაშვილი დაბრუნდა სამშობლოში და სხვა ქართველ მამულიშვილებთან ერთად აქტიურად ჩაება საქართველოს ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის ბრძოლაში. აღნიშნულ წელს თბილისში დაფუძნდა საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, რომლის წესდება 1905 წელს შედგენილ იქნა დიდი ილია ჭავჭავაძის მიერ. მეტად საგულისხმოა ის ფაქტი, რომ კონსტანტინე (კოტე) აფხაზთან, ნიკო ნიკოლაძესთან და სხვა სახელოვან მამულიშვილებთან ერთად ემიგრანტული ჟურნალის “სამშობლო” 1937 წლის 21-22 ნომერში (რომელიც ეძღვნება ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მე-20 წლისთავს) ქაქუცა ჩოლოყაშვილი დასახელებულია აღნიშნული პარტიის ერთ-ერთ დაფუძნებლად [8]. ამასვე ადასტურებს გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი [9]. კერძოდ, ეხება რა 1917 წლის ნოემბერ-დეკემბრის მოვლენებს, მაზნიაშვილი აღნიშნავს: “..ჩემი თხოვნით გაიგზავნა ხევსურეთში ეროვნულდემოკრატიული პარტიიდან შალვა ქარუმიძე და ქაქუცა ჩოლოყაშვილი. მათ დიდი გავლენა ჰქონდათ ხევსურეთში. მოკლე ხანში ჩამოიყვანეს ტფილისში ოთხასამდე ხევსური. ისინი მაშინვე დავაბინავეთ…სამხედრო სკოლის შენობაში, დავანაწილეთ გუნდებად, დავუნიშნეთ საკმაო რაოდენობა ოფიცრებისა”.
ამდენად, ჩვენი აზრით, სიმართლეს არ შეესაბამება ზოგიერთი ავტორის მტკიცება იმის შესახებ, რომ ქაქუცა ჩოლოყაშვილი არც ერთ პარტიას არ ეკუთვნოდა.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილი – საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის (1918-1921) თვალსაჩინო მოღვაწე

ჯერ კიდევ 1917 წლის დამლევიდან სხვა ცნობილ ქართველ სამხედრო მოღვაწეებთან (გენერლები: გიორგი კვინიტაძე, კონსტანტინე (კოტე) აფხაზი, ზაქარია მდივანი, ზაქარია (შაქრო) ბაქრაძე, გიორგი მაზნიაშვილი, იოსებ გედევანიშვილი, ვარდენ წულუკიძე, ალექსანდრე ანდრონიკაშვილი, ნესტორ გარდაფხაძე, ილია ოდიშელიძე, ალექსანდრე ჩხეიძე, პოლკოვნიკები: ელიზბარ გულისაშვილი, სვიმონ წერეთელი, სოლომონ ზალდასტანიშვილი, დავით (დათა) ვაჩნაძე, ალექსი მაჭავარიანი და სხვ.) ერთად ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი აქტიურად იღვწოდა ქართული ეროვნული არმიის შესაქმნელად, რაც ზედმიწევნით არის ასახული გიორგი მაზნიაშვილის და ვალერიან თევზაძის მოგონებებში [9, 11]. კერძოდ, ქ. ჩოლოყაშვილი იყო ქართული არმიის საკავალერიო შენაერთების შექმნის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. მისი ინიციატივით, ამ შენაერთების შევსებისას დიდი ყურადღება ექცეოდათ მთიელებს, მეტწილად – ხევსურებს, რომლებიც ჩინებული მხედრები იყვნენ და გამოირჩეოდნენ განსაკუთრებული ბრძოლისუნარიანობით.
ქაქუცა ჩოლოყაშვილი იყო ერთ-ერთი პირველი ოფიცერი, რომელსაც მიენიჭა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის (1918-1921) არმიის პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება. 1918-1921 წლებში იგი იყო ეროვნული არმიის მიერ დამოუკიდებელი საქართველოს დასაცავად ჩატარებული თითქმის ყველა მნიშვნელოვანი ბრძოლის მონაწილე. 1918 წლის დეკემბერში, სომხეთ-საქართველოს ომის დროს, ქაქუცა ჩოლოყაშვილი სათავეში ედგა საკავალერიო შენაერთს. აღსანიშნავია, რომ ამ ომში მას ახლდა მისი მეგობარი, ცნობილი ქართველი ფოტოხელოვანი ვასილ როინაშვილი (ქართული ფოტოხელოვნების ფუძემდებლის ალ. როინაშვილის ძმა), რომელმაც ამ ომის ამსახველი მეტად მდიდარი და საინტერესო ფოტომასალა შექმნა [12].

ერთხანს, 1919 წელს, ქაქუცა ჩოლოყაშვილი ასრულებდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო მინისტრის მოადგილის მოვალეობას და კურირებდა არმიის საკავალერიო შენაერთებს [5]. მაგრამ ამ პოსტზე მას დიდხანს არ უმუშავია.
ამის შემდეგ იგი მეთაურობდა ერთ-ერთ საკავალერიო პოლკს. 1919 წელს ქაქუცა აქტიურად მონაწილეობდა სამხრეთ საქართველოში (სამცხე-ჯავახეთში) შემოსული თურქების წინააღმდეგ ბრძოლებში, 1921 წლის თებერვალში კი _ რუსეთ-საქართველოს ომში.

არანაკლებ აქტიურად მონაწილეობდა იგი დამოუკიდებელი საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში. კერძოდ, როგორც ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრი, ჩაბმული იყო 1919 წლის საპარლამენტო არჩევნებისთვის სამზადისში. ამ დროს ისინი მჭიდროდ თანამშრომლობდნენ სოციალ-ფედერალისტებთან.
“მახსოვს, ჩვენთან თავს იყრიდნენ სოციალ-ფედერალისტები და ნაციონალ-დემოკრატები. ძალიან ბევრს კამათობდნენ და მსჯელობდნენ. ესენი, რომლებიც მე მახსოვს, იყვნენ თამარ კირვალიძე, თამარ კიკნაძე, მარია გოლოვანოვა, ნინო ბერიშვილი. კაცებიდან: ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, ვახტანგ კოტეტიშვილი, აკაკი პაპავა, იოსელიანი (სახელი არ მახსოვს), ალექსანდრე ასათიანი, მიხეილ აბრამიშვილი და სხვები. მე მაძლევდნენ ბარათებს, რომლებზეც ეწერა: “ხმა მიეცით # 2-ს”. სხვა ბარათებზე ეწერა: “ხმა მიეცით # 5-ს” ( # 2 მიკუთვნებული ჰქონდათ ეროვნულდემოკრატებს, ხოლო # 5 _ სოციალ-ფედერალისტებს _ ლ.უ.). სასწავლებელში რომ მივდიოდი, გზა და გზა ვარიგებდი ამ მოწოდებებს”_ო, იგონებდა ნ. ავალიშვილი [2].
ამდენად, ვფიქრობთ, ყოველივე ზემოთქმული ცხადჰყოფს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის დიდ ღვაწლს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის წინაშე. რომ არა საქართველოს ულმობელი ბედისწერა, ვინ იცის, სახელოვანი მამულიშვილი რამდენ სასახელო ფურცელს შემატებდა დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიას.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილი – 1921-1924 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერი

ბოლშევიკური რუსეთის მიერ დამოუკიდებელი საქართველოს ოკუპაციის (1921 წლის თებერვალი) შემდეგ, 1921 წლის 17 მარტს, ბათუმიდან გავიდა იტალიური გემი, რომელზეც იმყოფებოდნენ საქართველოს დემოკრატიული მთავრობისა და პარლამენტის წევრები. ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, რომელიც ბათუმში იმყოფებოდა, არ გაჰყვა გემს და თბილისში დაბრუნდა. სამი თვის მანძილზე იგი ირიცხებოდა იმ საკავალერიო ლეგიონში, რომელსაც საქართველოს ოკუპაციამდე მეთაურობდა. იმავე წლის დამლევს ქაქუცა ჩოლოყაშვილი დაუკავშირდა იატაკქვეშეთში შექმნილი “საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის” (“დამკომი”, იგივე ინტერპარტიული პარიტეტული კომიტეტი) ხელმძღვანელებს: ილია ჭავჭავაძის დისშვილს – გენერალ კონსტანტინე (კოტე) აფხაზს, იასონ ჯავახიშვილს, ნიკოლოზ (კოლია) ქარცივაძეს და სხვებს. 1922 წლის მარტში ქაქუცა თავის შეფიცულთა რაზმთან ერთად ტყეში გავიდა [1, 13, 14].
აღმოსავლეთ საქართველოს საოლქო სასამართლოს 1925 წლის ივნისის საბრალდებო დასკვნაში “საქმე საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების პარიტეტული კომიტეტის შესახებ” მითითებულია, რომ “შეფიცულთა რაზმი” ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მეთაურობით შეიქმნა 1922 წლის მარტში საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ცენტრალური კომიტეტის დავალებით და ამ მიზნით მასთან აღნიშნული პარტიის ხელმძღვანელობიდან უშუალო კავშირი ჰქონდათ დავით ვაჩნაძეს და სიმონ ყიფიანს [14]. იქვე მოტანილია ვახტანგ ნაცვლიშვილის ჩვენება იმის თაობაზე, რომ ქაქუცა ჩოლოყაშვილს პარტიზანული რაზმის შედგენა ცენტრის მიერ დავალებული ჰქონდა ჯერ კიდევ 1922 წლის იანვარში.

1922 წლის მარტში შეიქმნა პარიტეტული კომიტეტის სამხედრო ცენტრი გენ. კოტე აფხაზის ხელმძღვანელობით. ცენტრში შედიოდნენ: გენ. ალ. ანდრონიკაშვილი, გენ. ვ. წულუკიძე, პოლკ. გ. ხიმშიაშვილი, პოლკ. რ. მუსხელიშვილი, პოლკ. ქ. ჩოლოყაშვილი და მიხ. Lლაშქარაშვილი [15].
სიმონ ყიფიანის ჩვენებით ჩოლოყაშვილის შეფიცულებს და სიღნაღის სამაზრო მილიციას შორის პირველი სერიოზული შეტაკება მოხდა 1922 წლის მარტშივე. მოკლული იყო სამაზრო მილიციის უფროსი და რამდენიმე მილიციელი, რომელნიც ბოლშევიკური პარტიის წევრები იყვნენ [14]. ამრიგად, არ არის მართებული გ. შარაძის მითითება, თითქოს პირველი შეტაკება ქაქუცას შეფიცულებსა და ბოლშევიკებს შორის 1922 წლის ივნისში მოხდა [16]. იქვე გ. შარაძე აღნიშნავს: “ პარტიზანული ბრძოლის ხასიათი ქაქუცა ჩოლოყაშვილს აიძულებდა თავისთან დიდი რაზმი არ ჰყოლოდა”-ო. ამ თვალსაზრისით საინტერესოა რ. დიუგეს წიგნში მოტანილი რამდენიმე ცნობა. კერძოდ, ფრანგი ავტორი მიუთითებს:
“სოფელ სიმონიანთკარში განლაგებული იყო წითელი რაზმი, დაახლოებით 150-300 კაცი და “ჩონის” ნაწილი (“ჩონი” ასე იშიფრებოდა _ “ჩასტ ოსობოვო ნაზნაჩენია”_ ლ.უ.). პოლკოვნიკ ჩოლოყაშვილს ეს ამბავი შეატყობინეს. მან სასწრაფოდ შეარჩია 80 საუკეთესო შეფიცული. მათთან ერთად, დაღამებისას, სოფელში ჩავიდა”. ამის შემდეგ შეფიცულებმა აიღეს აღნიშნული სოფელი. უკანა გზაზე, დუშეთთან, მათ წითელარმიელებთან შეტაკების შედეგად ტყვეობიდან გაათავისუფლეს რამდენიმე ასეული მძევალი [4]. იქვე რ. დიუგე აღნიშნავს: “ ერთხელ შეფიცულების უფროსი კახეთიდან სხვა პროვინციაში აპირებდა წასვლას. იქ მისი ყოფნა აუცილებელი იყო. მას უნდა გაევლო ტერიტორია, რომელიც ბოლშევიკთა რაზმებს ეჭირათ. ჩოლოყაშვილს 100 შეფიცული ახლდა”. დიდად მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ იმხანად დიუგე საქართველოში იმყოფებოდა და დიდი რისკის ფასად უშუალოდ იყო დაკავშირებული ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის არაერთ წარმომადგენელთან, მათ შორის ქაქუცა ჩოლოყაშვილთან.

1922 წლის აგვისტოში მოხდა ხევსურეთის ამბოხება, რომელსაც სათავეში ედგა ქაქუცა ჩოლოყაშვილი. სამწუხაროდ, შეუთანხმებელი მოქმედების გამო, რაც უმეტეს წილად განპირობებული იყო სოციალ-დემოკრატთა გაუაზრებელი მოქმედებით, ამბოხება მარცხით დასრულდა [4, 13, 15].
ქართველმა პოლიტემიგრანტმა, სოციალ-დემოკრატმა ვ. ჩუბინიძემ მოგვიანებით თავის მოგონებებში აღწერა 1922 წლის 18 სექტემბერს ქაქუცასთან შეხვედრა ხევსურეთის საზღვარზე, სოფ. მაღაროსკარში. მიუთითებდა რა ხევსურეთის ამბოხების მარცხზე, შეფიცულთა მეთაურმა ჩუბინიძეს უთხრა, რომ ხევსურეთში საქმიანობდა გამცემი _ კომისარი ყიფიანი. გარდა ამისა, წითელარმიელებთან შეტაკებისას დაიღუპა შეფიცულთა რაზმის მეკავშირე შ. ფავლენიშვილი, რის გამოც გარკვეული ხნით გაწყდა კავშირი სამხედრო ცენტრთან [13]. ფავლენიშვილს ჩეკისტებმა აღმოუჩინეს დაშიფრული წერილი ჩოლოყაშვილისადმი, რომელსაც ხელს აწერდა “სამფერი” (დავით ვაჩნაძე). წერილში დაფიქსირებულია, რომ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დევნილი მთავრობა აჯანყების შემთხვევაში იარაღით და ფულით დახმარებას პირდებოდა დამოუკიდებლობის კომიტეტს და სამხედრო ცენტრს [14]. სამწუხაროდ, ეს იყო სოციალ-დემოკრატთა კიდევ ერთი დიდი სიცრუე, კიდევ ერთი ღალატი, რამაც, საბოლოო ჯამში, უდიდესი ვაება დაატეხა თავს ისედაც წელში გაწყვეტილ საქართველოს და გამოიწვია ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის პარალიზება. ამას ზედმიწევნით ადასტურებს გიორგი მაზნიაშვილი თავის მოგონებებში. ამ საკითხს მოგვიანებით შევეხებით, როდესაც საუბარი გვექნება 1924 წლის ამბოხებაზე და მის შედეგებზე. ხევსურეთის ამბოხება ზედმიწევნით აქვს აღწერილი ერთერთ შეფიცულს ელიზბარ მაყაშვილს [17].

1922 წლის სექტემბრის დამლევს ქაქუცა ჩოლოყაშვილი და შეფიცულთა რაზმი იძულებულნი გახდნენ ჩეჩნეთში გადასულიყვნენ [1].
მრავლისმეტყველია შალვა ამირეჯიბის სიტყვები, რომლებიც ზედმიწევნით ცხადჰყოფს ქართველ მენშევიკთა ზრახვებს: “ქაქუცასაგან სოფლებში დაწყებული მოძრაობა თანდათან ვითარდებოდა და მას აჰყვა დიდძალი გლეხობა. სამხედრო ცენტრი (რომელსაც სათავეში ედგა გენ. კოტე აფხაზი – ლ.უ.) თავგამოდებით მუშაობდა. ამიტომ, როცა 1922 წლის აგვისტოში ეგრედ წოდებული “ხევსურეთის აჯანყება” მოხდა, მენშევიკურმა პარტიამ ხალხში ფურცლები დაარიგა, რომლითაც მოუწოდებდა მას არ გაჰყოლოდა თავადაზნაურთა წარმომადგენელს და კონტრრევოლუციონერ ჩოლოყაშვილს. ამან მართლა დაშალა ხალხი, რომელიც ჩოლოყაშვილის მისაშველებლად იყო გამზადებული და, ამრიგად, ჩაიშალა პირველი აჯანყების საქმე. ამას მოჰყვა თვით სამხედრო ცენტრის დატუსაღება, ხოლო ზოგი ფიქრობდა, რომ გაცემაც. ასე დასრულდა 1922 წელი. 1923 წლის პირველ თვეებში საქართველოში დაბრუნდა ნ. ხომერიკი, რომელიც სტამბულიდან დაუფარავი მისიით წამოვიდა, რომ რადაც უნდა დასჯდომოდა ქ. ჩოლოყაშვილის მიერ შექმნილი მოძრაობის ლიკვიდაცია მოეხდინა. მიზეზი იყო ქაქუცას დიდი სახელი ხალხში” [21].

მიუხედავად ზემოთქმულისა, ხევსურეთის ამბოხებამ დიდი ზარალი მიაყენა ბოლშევიკებს. 6000-იანმა წითელმა რაზმმა, რომელიც ხევსურეთში გაიგზავნა ამბოხების ჩასახშობად, მნიშვნელოვანი მარცხი განიცადა. ამის შემდეგ გაგზავნილმა სადამსჯელო ექსპედიციამ ხევსურთა ხუთი სოფელი ააწიოკა. არ დაინდეს ამბოხების მეთაურის მშობლიური კახეთიც. ყოველივე ამის შესახებ მოთხრობილია რ. დიუგეს წიგნშიც [4]. “ქაქუცას თავდადებული რაზმელები რამდენიმე ხევსურ შვილებთან ერთად განზრახ გაფანტულნი ეძებდნენ ტყე-ღრეში სამშვიდობოს გამავალ ბილიკებს. გაოხრდა ხევსურეთი უხეში მტრის ხელით. შემოსეული რუსები შეუბრალებლად ჟლეტდნენ შემხვედრ ქალს თუ კაცს, მოხუცს თუ ჭაბუკს. ცეცხლს უკიდებდნენ ყუმბარებისაგან გადარჩენილ სახლებს და ბინებს. დაბლობისაკენ ერეკებოდნენ გატაცებულ პირუტყვს” _ მიუთითებს ელიზბარ მაყაშვილი [17].
ნ. ავალიშვილის მოგონებაში აღწერილია ჩეკისტების მიერ მისი ძმის დავით ავალიშვილის დაკავება და შემდეგ თელავის ციხიდან ამ უკანასკნელის გაქცევა. იგი აღნიშნული ციხის ერთ ბნელ საკანში შეუგდიათ. ორი დღე გაუტარებია მას ამ საკანში, რომელიც გვამებით იყო სავეს. ორი დღის შემდეგ ციხეში ატეხილა საშინელი სროლა და ამ აურზაურში დ. ავალიშვილს მოუხერხებია გაქცევა. მანმადე მისთვის ცნობილი გახდა, რომ წინა დღით იმ საკანში, სადაც იყო დამწყვდეული, ამბოხების მონაწილე ხევსურები ამოხოცეს ჩეკისტებმა [2].
იქვე ნ. ავალიშვილი იხსენებს მეორე საზარელ ფაქტს, რომელიც თავის მოგონებაში აქვს მოტანილი ელიზბარ მაყაშვილსაც [27]. იმ დროს თელავის ციხის უფროსი იყო ჩეკისტი კოლია ჯაფარიძე, რომელთანაც ხსენებული არეულობის დროს მისულა ალექსანდრე ჯორჯაძე, რომელიც ბოლშევიკებთან მუშაობდა. მას ჯაფარიძისთვის უთხოვია მამამისის გათავისუფლება, რომელიც ხევსურეთის ამბოხების სხვა მონაწილეებთან ერთად იქვე იდგა ხელებშეკრული. ჯაფარიძემ უბრძანა მას, როგორც კომკავშირელს, რომ საკუთარი ხელით დაეხვრიტა მამამისი. ამის პასუხად ჯორჯაძემ რევოლვერი ესროლა ჯაფარიძეს, რომელიც სასიკვდილოდ დაიჭრა. ჩეკისტებმა ალექსანდრე ჯორჯაძე მამამისთან და სხვა ტუსაღებთან ერთად ხმლებით აკუწეს.
1923 წელს გამცემლობის შედეგად ჩეკისტებმა შეძლეს დამკომის სამხედრო ცენტრის ხელმძღვანელის გენ. კოტე აფხაზის და ცენტრის სხვა 14 წევრის (ვ. წულუკიძე, გ. ხიმშიაშვილი, რ. მუსხელიშვილი, ალ. ანდრონიკაშვილი, მ. ზანდუკელი, ს. ბაგრატიონმუხრანელი, ფ. ყარალაშვილი, ი. კერესელიძე, ივ. ქუთათელაძე, ს. ჭიაბრიშვილი, ალ. მაჭავარიანი, ე. გულისაშვილი, ლ. კლიმიაშვილი, დ. ჩრდილელი) დაპატიმრება. იმავე წლის 20 მაისს ისინი დახვრიტეს [4, 8]. ეს უდიდესი დარტყმა იყო ეროვნულგანმათავისუფლებელი მოძრაობისათვის. სამხედრო ცენტრი 1923 წლის თებერვალში გასცა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრმა კ. მისაბიშვილმა, რომელიც მცირე ხნის შემდეგ მოკლულ იქნა [14].

მანამდე, ხევსურეთის ამბოხების გამო ჩეკა-ს მიერ დახვრეტილი იყვნენ: როტმისტრი ს. ანდრონიკაშვილი, ლეიტენანტი სუმბათაშვილი და მისი ძმა, ლეიტენანტი კ. ჩოლოყაშვილი, ლეიტენანტი არჩ. ვაჩნაძე, აგრონომი ვახტ. აბაშიძე და სოციალდემოკრატი ს. გელაშვილი [15].
ქართველ იუნკერთა კავშირის ჟურნალის “მხედარი” 1929 წლის ერთ-ერთ ნომერში “ალ. ხ-ლი”-ს ფსევდონიმით გამოქვეყნდა წერილი “იუნკერის მოგონებები”, რომელშიც მოთხრობილია გენ. კოტე აფხაზისა და სამხედრო ცენტრის სხვა წევრების ცხოვრების ბოლო დღეები. “.. დასუსტებული ნაბიჯით ნელა მივდიოდი დერეფანში და ვიყურებოდი ჩვენებისკენ; სევდიანად გაიღიმა კოტე აფხაზმა და შემომახვედრა გამამხნევებელი თვალები. მისი ტუჩები ჩურჩულით მოძრაობდნენ. ჩამავალი მზის სხივით განათებული და სულის შინაგანი სიმტკიცით გასხივოსნებული სახე აძლევდა მას მოციქულის შეხედულებას მოწაფეთა შორის. ვეღარ ვიკავებდი მისუსტებული გრძნობებს და მინდოდა მივვარდნილიყავი მასთან; “ბატონო კოტე! ბატონო!” ნერვიულად წამოვიძახე, მაგრამ მეთვალყურემ მკრა ხელი და დაიღრიალა “გაიარე, ჩქარა, ნუ ლაპარაკობ შენ”. Uუკანასკნელად გადავხედე მათ აღელვებულ სახეებს. “ყოჩაღად იყავი შვილო!” გადმომიგდო სიტყვა კოტე აფხაზმა” _ აღნიშნავს მოგონების ავტორი [18].
1924 წლის ამბოხებაზე საკმაოდ ბევრი დაიწერა. ამიტომ, ქვემოთ შევეხებით, ჩვენი აზრით, განსაკუთრებით საყურადღებო მომენტებს.
1924 წლის მაისში საზღვარგარეთიდან თბილისში ჩამოვიდნენ სოციალ-დემოკრატები ვ. ნოდია, ვ. ჯუღელი, ბ. ჩხიკვიშვილი, ვ. მგელაძე, ცინცაძე და ცენტერაძე. მათ ჩამოიტანეს ინფორმაცია, რომ “საერთაშორისო მდგომარეობა ხელს უწყობს აჯანყების დაწყებას”. თუ აჯანყება დამარცხდებოდა, მოძრაობა გაგრძელდებოდა პროვინციებში. ამასობაში პარიზში მყოფი გაერთიანებული ცენტრი შეძლებდა მეგობრულად განწყობილ სახელმწიფოებთან დიპლომატიური მოლაპარაკებების წარმოებას, რათა ეს ქვეყნები ჩარეულიყვნენ საქართველოს საკითხის გადაწყვეტაში [15]. როგორც მოვლენათა შემდგომმა მსვლელობამ ცხადჰყო, ეს იყო სოციალ-დემოკრატთა მორიგი, ღალატის ტოლფასი, დიდი სიცრუე.
საბოლოოდ, 1924 წლის 24 აგვისტოს, დამკომის სხდომაზე გადაწყდა საერთო ამბოხების დაწყება აღნიშნული წლის 29 აგვისტოს, დღის 2 საათზე. ამასთან, გადაწყდა მთავარი შტაბის გადატანა ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ბანაკში. თბილისში საქმიანობას გააგრძელებდა დამკომის თბილისის განყოფილება. 25 აგვისტოს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ბანაკში გადავიდნენ კონსტანტინე ანდრონიკაშვილი (დამკომის თავმჯდომარე), იასონ ჯავახიშვილი (თავმჯდომარის მოადგილე), შალვა ამირეჯიბი, დავით ონიაშვილი, ა. წულაძე და მთავარსარდალი გენერალი სპირიდონ ჭავჭავაძე [15].
სოციალ-დემოკრატთა უთავბოლო პოლიტიკამ განაპირობა ის, რომ ჭიათურაში ამბოხება დაიწყო 24 საათით ადრე, _ 1924 წლის 28 აგვისტოს. “ჭიათურაში 24 საათით ადრე გამოსვლამ დრო და ინიციატივა მოქმედებისა “ჩეკას” და ხელისუფლებას გადასცა” _ მიუთითებდა სოლომონ ზალდასტანიშვილი [15].
მიუხედავად ამისა, თავგანწირულად მოქმედებდნენ ქაქუცა ჩოლოყაშვილი და მისი შეფიცულთა რაზმი. მათ ბრძოლებით აიღეს დუშეთი, ზემო-კახეთი, ყარაიაზი და ბორჩალო.
საუბედუროდ, მოძრაობა განწირული იყო. ამბოხების დამარცხების მიზეზებზე საუბრისას გენ. გიორგი მაზნიაშვილი მიუთითებს, რომ მის შეკითხვაზე, თუ სად და როგორ დაიგეგმა აჯანყების საკითხი, ნ. ჟორდანიამ და მისი მთავრობის სოციალდემოკრატმა წევრებმა უპასუხეს, რომ “აჯანყების შესახებ მათ მხოლოდ ახლა გაიგეს, რომ პარიტეტული კომიტეტისთვის არავითარი ფული არ გაუგზავნიათ და რომ მუდამ უთვლიდნენ: აჯანყება არ მოახდინონ, რადგან არსაიდან არაა იმედი რაიმე დახმარებისა” [9]. არადა, 1924 წლის მაისში პარიზიდან თბილისში ჩამოსული ვ. ნოდია, ვ. ჟუღელი , ბ. ჩხიკვიშვილი, ვ. მგელაძე და სხვანი სწორედ დევნილი მთავრობის სახელით მოქმედებდნენ.
,,შემდგომში, ჯერ ჩხიკვიშვილისა და შემდეგ ვ. ჟუღელის დაპატიმრებამ და ამ უკანასკნელის წერილმა, რომელიც ტფილისის გაზეთებში დაიბეჭდა, საბოლოოდ დაგვარწმუნა, რომ საქართველოს პარიტეტული კომიტეტი აჯანყებას არ მოაწყობდა, თუ მას არ ექნებოდა ლოცვა-კურთხევა პარიზელი ლიდერებისაგან”_ო, აღნიშნავდა გიორგი მაზნიაშვილი[9]. იქვე იგი იხსენებს საუბარს გენერალ სპირიდონ ჭავჭავაძესთან. “ ჩემს შეკითხვაზე, რისი იმედი ჰქონდა, როდესაც სათავეში უდგებოდა ასეთ საპასუხისმგებლო საქმეს, სპ. ჭავჭავაძემ მიპასუხა, რომ ის დაიბარა კ. ანდრონიკაშვილმა (სოციალ-დემოკრატმა, დამკომის თავმჯდომარემ _ ლ. უ.) და წინადადება მისცა ეკისრა აჯანყებულთა დროებითი უფროსობა და დაუმატა, რომ რიზესა და ხოფას შუა დგანან იარაღით და სურსათით და დესანტით დატვირთული გემები გენერალ მაზნიაშვილის და ნ. რამიშვილის მეთაურობით, რომლებიც ელიან მხოლოდ იმას, რომ ჩვენ დავიჭერთ ზღვის სანაპიროებს. მაშინ ისინი ჩაუდგებიან სათავეში აჯანყებულებს და თვითონ იციან, რასაც გააკეთებენ”_ო. სამწუხაროდ, ილიას მკვლელებისაგან ამგვარი საქციელი სწორედაც რომ მოსალოდნელი იყო.
ამდენად, სავსებით ნათელია, რომ სოციალ-დემოკრატთა დანაშაულებრივი მოქმედების წყალობით განწირული იყო ქაქუცა ჩოლოყაშვილის და მისი შეფიცულთა რაზმის, კოტე აფხაზისა და მისი სამხედრო ცენტრის, ეროვნული სულისკვეთებით ანთებული ქართველობის თავგანწირვა.
ყოველივე ამის ფონზე დაცინვას უფრო ჰგავდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დევნილი მთავრობის 1924 წლის 160 ლევან ზ. ურუშაძე 6 სექტემბრის მემორანდუმი ერთა ლიგისადმი, რომელიც ასე მთავრდება: “ ვთხოვთ ერთა ლიგას, რომლის დანიშნულებაა საერთაშორისო კონფლიქტების მოგვარება და სისხლიანი ბრძოლების შეჩერება, ჩაერიოს ამ საქმეში და წინადადება მისცეს მოსკოვის მთავრობას, რომ შეაჩეროს სამხედრო მოქმედება საქართველოს წინააღმდეგ, ხოლო კონფლიქტის მოგვარება გადაეცეს საერთაშორისო სამედიატორო სასამართლოს” [19].
მემორანდუმს ხელს აწერს ნ. ჟორდანია.
სავსებით სამართლიანად აღნიშნავდა შალვა ამირეჯიბი:
,,მენშევიზმის ნაშთისათვის ყველაზედ დიდი საფრთხე ის იყო, რომ საქართველოს სამეფოს რესტავრაციის აზრს არ მოეკიდა ფეხი. მას აშინებდა ყოველი ქართველი ნაციონალისტის სახელი. მით უმეტეს აშინებდა მას სამხედრო ცენტრის მნიშვნელობა და კერძოდ ქ. ჩოლოყაშვილის სახელი. ამაზედ იყო აშენებული სოციალდემოკრატიული კონკურენცია ქართული ცხოვრების ამ ახალ იდეასა და ძალებთან. ამიტომ იყო, აგრეთვე, რომ მათ ასე სიჩქარით შემოიყვანეს საქართველოში ჩხიკვიშვილი და ჯუღელი. მათ სურდათ ჩოლოყაშვილის სახელი, ხალხის თვალში ამ ხალხის სახელით გაექარწყლებინათ. მაგრამ შეცდნენ. მართლები ვიყავით ჩვენ, რომლებიც მათ შემოყვანას სიფრთხილისათვის დროს ვუნიშნავდით “ [21].
,,რაც ჩვენ საქართველოში ვნახეთ და გავიგონეთ, არავითარ ეჭვს არ იწვევს, რომ 1924 წელს, ზაფხულში მომხდარი აჯანყება იყო უმთავრესად ეროვნული მოძრაობა და, როგორც ასეთი, არა მარტო საბჭოური სისტემის, არამედ სწორედ რომ მოსკოვური რუსეთის წინააღმდეგ მიმართული. სხვადასხვა მხრიდან ახლა ცდილობენ მომხდარი ამბავი ცუდად წარმოადგინონ. მაგრამ ძნელი არ არის ყველა ეს ტენდენციური ცნობა უარვყოთ” _ აღნიშნავდა ცნობილი გერმანელი მეცნიერი, პროფესორი ერიხ ობსტი, რომელიც 1924 წელს საქართველოში იმყოფებოდა [20].
ამბოხების და ქართველთა თავგანწირვის ამგვარი ობიექტური შეფასება დამსახურება იყო სწორედ ქაქუცა ჩოლოყაშვილის და მისი ღირსეული თანამებრძოლებისა, რომელთა სანუკვარ ოცნებას დამპყრობთა მარწუხებისაგან სამშობლოს დახსნა შეადგენდა.
ამაღელვებლად გადმოგვცემს ქაქუცა ჩოლოყაშვილისა და მის შეფიცულთა ემიგრაციაში გახიზვნას ერთ-ერთი შეფიცული ელიზბარ მაყაშვილი: “ბელადმა, ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილმა შეაგროვა თავისი რაზმელები და გააცნო მათ ,,დამკომის” დადგენილება _ უნდა დავტოვოთ, ძმებო, საქართველო. ჩვენი აქ ყოფნით დაიღვრება უდანაშაულო სისხლი მცხოვრებთა. ათასობით დატყვევებულნი მძევლებად არიან გამოცხადებულნი, გამომწყვდეულნი საპატიმროებში. Uუნდა დავტოვოთ ჩვენი მიწაწყალი.
მტერთან ბრძოლა არ გათავებულა. ვიმედოვნებ, კვლავ დავუბრუნდებით ჩვენს მიწა-წყალს და საერთო ყიჟინით ვეკვეთებით მტერს, მოვიპოვებთ სამუდამო გამარჯვებას და ავაფრიალებთ ქართულ სამფეროვან დროშას! _ დაასრულა სიტყვა ბელადმა.
დაიწყო წასვლისათვის მზადება” [17]. სამწუხაროდ, ამ ოცნებას აღსრულება არ ეწერა.…

4) ქაქუცა ჩოლოყაშვილი – პოლიტიკური ემიგრანტი (1924-1930)

უაღრესად გულდამძიმებულებმა და ქართველთა ტრაგედიით შეძრულებმა დასტოვეს სამშობლო ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა და მისმა შეფიცულებმა: ელიზბარ ვაჩნაძემ, რაფიელ (რაფო) ერისთავმა, ალექსანდრე (საშა) სულხანიშვილმა, სერგო მაისურაძემ, ალექსანდრე ბადურაშვილმა, ილია ქარუმიძემ, ალექსანდრე ცხვედაძემ, გოლა პავლიაშვილმა, მერაბ ჯორჯაძემ, შალვა ნებიერიძემ, ლელო ჩიქოვანმა, მიხეილ (მიშა) ლაშქარაშვილმა, დავით რევაზიშვილმა, გაბო ბერბიჭაშვილმა, ვასო მარჯანიშვილმა, ალექსი ფეიქრიშვილმა, სიკო ალიმბარაშვილმა, შალვა ჯავრიშვილმა, ლევან ჯავრიშვილმა, ელიზბარ მაყაშვილმა, ჯონჯი დადიანმა, სარდიონ კუჭავამ, თომა ბექაურმა და ალექსანდრე კარგარეთელმა, აგრეთვე, გენერალმა სპირიდონ ჭავჭავაძემ და შალვა ამირეჯიბმა [22]. 1924 წლის სექტემბერში ისინი გადავიდნენ თურქეთის სასაზღვრო სოფელ ზურმანაში. თურქეთში მათ ერთი თვის მანძილზე მასპინძლობდნენ იქაური ქართველები, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მეგობრები _ ბეგი ხიმშიაშვილი და აბდი-ბეგ აბაშიძე [22].
მრავლისმეტყველია ის ფაქტი, რომ ქაქუცა ჩოლოყაშვილს და მის შეფიცულებს სოციალ-დემოკრატებმა გამოუხურეს ლევილის მამულის კარი. ვინაიდან შეფიცულებს და მათ ლიდერს არ სურდათ დაქსაქსვა, მათ დაიწყეს შესაბამისი სახლის ძებნა. პარიზის მახლობლად, ვიროფლეში დაიქირავეს სახლი, სადაც ერთად ცხოვრობდნენ ქაქუცას გარდაცვალებამდე [22]. შეფიცულთა დიდმა ნაწილმა მუშაობა დაიწყო ოდენკურში, “პეჟო”-ს საავტომობილო ქარხანაში.
ქაქუცა ჩოლოყაშვილი აქტიურად იყო ჩაბმული ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ცხოვრებაში. ძირითადად ურთიერთობა ჰქონდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის საზღვარგარეთულ ბიუროსთან და 1924 წელს ემიგრანტების მიერ შექმნილი ეროვნული პოლიტიკური ორგანიზაციის _ “თეთრი გიორგის კავშირის” მესვეურებთან, აგრეთვე, სოციალ-ფედერალისტური პარტიის წარმომადგენლებთან.
იგი აქტიურად მონაწილეობდა 26 მაისისადმი მიძღვნილ ყოველწლიურ დღესასწაულებში [17]. ამათან, მუდმივად მფარველობდა შეფიცულებს. მიუხედავად ამისა, სახელოვან მამულიშვილს სულს უხუთავდა ნოსტალგია.
,,… აქ უკვე ქაქუცას სხვა, უცხო სახეს შევხვდი პარიზში. თითქოს მებრძოლ საქართველოს ბელადს ბრძოლის ასპარეზი გამოაცალეს, ოცნება წაართვეს. და ახლა ფრთებმოტეხილ არწივს, ცეცხლს ღვინო უნელებდა და სიმღერა _ მორეულ ცრემლს უშრობდა.
_ გახსოვს, თამარ, ალავერდობა? _ მეუბნებოდა ის პარიზში, ჩვენი სევდიანი ნადიმების დროს, დაბალი, მთრთოლვარე ხმით.
_ გახსოვს, თამარ, 26 მაისი? ის პირველი 26 მაისი?
_ გახსოვს, თამარ, შუამთის დღესასწაული?
_ გახსოვს, თამარ, ხატობა და ჩემი გაჭრა ტყეში?
_ ხომ გახსოვს ჩვენი ცა რა ფერისაა? რამდენი ვარსკვლავებია! რამდენჯერ მითვლია ისინი ტყეში, მიწაზე რომ ვიწექი და ძილი ვერ მერეოდა.
_ გახსოვს, თამარ, ჩვენი საქართველო ? კარგად გახსოვს? კრულიც იყოს აქ სიცოცხლე! იქ სიკვდილი განა ბედნიერება არ არის, თამარ? “_ იგონებდა ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის თვალსაჩინო მოღვაწე თამარ პაპავა [23].
ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მრწამსი კარგად ჩანს ვ. ჩუბინიძისადმი მიწერილ მის ერთ წერილში. “ შენ კარგო ქართველო, შენ თუ სოციალისტი ხარ, ქართველად არ ვარგიხარ თუ რა არის? შენ თუ, როგორც სოციალისტი ქართველობაზე უარს იტყვი, მეც ყველა ქართველ სოციალისტზე უარს ვიტყვი. ჩემთვის საღი და დაკვირვებული წერილი ძვირფასია, რომელიც იცავს ჩვენი სამშობლოს ინტერესებს და ვისგან არის დაწერილი, რა მიმდინარეობის მომხრეც გინდა იყოს, მაინც ბოლოს ქართველია, კომუნისტების გარდა. აბა, ჩემო ვალიკო-ბეი, მაგაზე შენ არასდროს არ იფიქრო, რომ ყველა სოციალისტი მძულს და იმისათვის პასუხი არ მოგაწოდე აქამდის. მე ვინცა მძულს, აშკარად აღარც ველაპარაკები და აღარც არაფერი კავშირი მაქვს, ის მემარცხენეა თუ მემარჯვენე” _ო, აღნიშნავდა წერილში ქაქუცა [13].
პირველი მსოფლიო ომის ფრონტზე და 1923 წელს მიღებულმა ჭრილობებმა, ღრმა ნოსტალგიამ, პარიზის ჰავამ და ყოველივე ამაზე დართულმა ფილტვების სისუსტემ დიდად შეარყია ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ჯანმრთელობა. ალ. სულხანიშვილის მითითებით, იგი ოსტაუაში, სანატორიუმში გაგზავნეს სამკურნალოდ [10].
სამწუხაროდ, ყველანაირი მცდელობა ამაო აღმოჩნდა: 1930 წლის 27 ივნისს ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, 42 წლის ასაკში, გარდაიცვალა.
მან ექიმ ვახტანგ ღამბაშიძისა და ალ. სულხანიშვილის ხელში დალია სული [10]. გარდაცვალებამდე მოასწრო სიტყვიერი ანდერძის დატოვება, რომ მისი ნეშტი გადაესვენებიათ დამოუკიდებელ საქართველოში.
თავზარდამცემი იყო ქაქუცა ჩოლოყაშვილის გარდაცვალება მთელი ქართული და საერთოკავკასიური პოლიტიკური ემიგრაციისათვის. ქაქუცას ხსოვნას მიეძღვნა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ჟურნალის “სამშობლო” 1930 წლის მე_8 ნომერი [24].
ნეკროლოგები გამოქვეყნდა თითქმის ყველა ქართულ ემიგრანტულ გამოცემაში, აგრეთვე, ფრანგულ და ინგლისურ პერიოდიკაში.
მოგვიანებით შალვა ამირეჯიბი იხსენებდა იმის შესახებ, რომ ნეკროლოგი გამოაქვეყნა ცნობილმა ინგლისურმა გამოცემამ “ტაიმსი”. იგი იუწყებოდა, რომ “შამილის შემდეგ კავკასიაში არ ყოფილა კაცი უფრო პოპულარული, ვიდრე ჩოლოყაშვილი” [21].
ჟურნალის “დამოუკიდებელი საქართველო” 1930 წლის აგვისტოს ნომერში გამოქვეყნდა ხარბინის ქართველთა ურთიერთშორის დამხმარე საზოგადოების წერილი “ქაქუცა ჩოლოყაშვილის გარდაცვალების გამო”, რომელშიც ვკითხულობთ: “აღტყინებული, სამშობლოსადმი უსაზღვრო სიყვარულით, ის ვერ ურიგდება წითელ მტარვალთა ძალადობას და მის ბრძოლის ყიჟინას უერთდებიან სამშობლოს ერთგულნი შვილნი. არაერთჯერ და ორჯერ სმენია შორეული აღმოსავლეთის ქართველობას მისი განთქმული ბრძოლის ამბები. რა სიამით ივსებოდა მაშინ ჩვენი გული და გამოუთქმელი სიხარულით შევყურებდით მომავალს. მაგრამ ახლა? აღარ გვყავს ჩვენი ქაქუცა, მტრის თავზარდამცემი. უცხო მხარეს გაუთხარეს მას საფლავი და რაინდმა თან ჩაიტანა მტრის სიძულვილი, სამშობლოსადმი სიყვარული და ერთი მუჭა მშობელი მიწისა” [25].
ჟურნალის “სამშობლო” რედაქციამ მიიღო სამძიმრის დეპეშები საფრანგეთის ყოფილი პრემიერ-მინისტრის ერიოსაგან, გენერალ გუროსგან, მარკიზ დე-ბაისგან, ინგლისის თემთა პალატის წევრის ალლენისგან, მინისტრ ლუი მორენისგან, უკრაინის, თურქესტანის, აზერბაიჯანის, პოლონეთის ემიგრანტული მთავრობებისგან [24].
ეროვნული გმირი დაკრძალეს სენტ_უანის სასაფლაოზე, საიდანაც 1970-იან წლებში გადაასვენეს ლევილის ქართველთა სასაფლაოზე. და აი, 75 წლის შემდეგ, 2005 წელს, ეროვნული გმირის ნეშტი მთაწმინდამ მიიბარა. მთელმა საქართველომ დაიტირა ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, რომლის სახელიც ტაბუდადებული იყო ავადსახსენებელი კომუნისტური რეჟიმის დროს.
გვსურს წინამდებარე ნაშრომი დავასრულოთ ქაქუცა ჩოლოყაშვილის შეფიცულთა რაზმის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური წევრის, ბოლშევიკების მიერ 1925 წლის იანვარში მხეცურად მოკლული ფშაველი პოეტის მიხა ხელაშვილის (1900-1925) ლექსით [26]:
ჯერ ისევ არის ზაფხული, არ დათოვლილან მთანია, ფშავ-ხევსურეთის კლდეებსა შავნივა ჰქონდა ფხანია, შიგ ვცხოვრობთ ფშავნი-ხევსურნი, სალი კლდის შვილნი – ძმანია, უნდა მივიღოთ ამბავი დროების მონატანია, ქაქუცა ჩოლოყაშვილი მოქროლავს როგორც ქარია, თან ახლავს ქართლის შვილები – თითო ლომისა დარია.
ბინას დასდებენ ფშავშია, სადაც მაღაროს კარია, ქალაქით მოჰყვა ლაშქარი, რომელიც მუხლით მალია, პურის ჭამაზე ნასხდომებს დაგვხვიეს თოფის ალია, ჰაი გიდი, ჩოლოყაშვილო, გულად გდებია ტალია, პატარა რაზმის უფროსო, ხარ მარდი კამანდარია, მკვდარი მიჰყარე მკვდარზედა, რო თივის საბანდარია, ფშავლებს გადაეც ნადავლი იმათგან ანაყარია, სიკვდილზე ნუ დაფიქრდები, ყველა იქ მიმავალია, იქ დაგხვდებიან ქართველნი, ვინც სამშობლოსთვის მკვდარია.

გამოყენებული ლიტერატურა:
1. შ. ამირეჯიბი. “ქაიხოსრო – ქაქუცა ჩოლოყაშვილი”.- ჟ. “სამშობლო”, # 8, პარიზი, 1930.
2. ნ. ავალიშვილის მოგონებები (ხელნაწერი), 1989, ინახება სტატიის ავტორის არქივში.
3. კ. ჩოლოყაშვილი. “ჩოლოყაშვილები”.- ინტერნეტის ქართული ელექტრონული ჟურნალი “ბახტრიონი” (ფინეთი), ჰტტპ:// წწწ.მამული.ნეტ .
4. რ. დიუგე. “მოსკოვი და წამებული საქართველო”, ფრანგულიდან თარგმნეს მზია და აკაკი ბაქრაძეებმა, გამომცემლობა “ჯი-სიაი”, თბილისი, 1994.
5. Kაკუტსა ჩჰოლოკასჰვილი.- Iნტერნეტ Eნცყცლოპედია “ჭიკიპედია”, ჰტტპ:// ენ.წიკიპედია.ორგ .
6. პ. ნაცვლიშვილი. “საქართველოს მიწა”, თბილისი, 1994.
7. კ. სალია. “საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი პირველი მსოფლიო ომის დროს”.- ჟ. “ბედი ქართლისა”, # 39-40, პარიზი, 1962.
8. ჟ. “სამშობლო”, # 21-22, პარიზი, 1937.
9. გ. მაზნიაშვილი. “მოგონებანი”, ბათუმი, 1990.
10. ალ. სულხანიშვილი. “ჩემი მოგონებანი”, სან-ფრანცისკო, 1981.
11. ვ. თევზაძე. “განვლილი გზა”.- ჟ. “ივერია”, # 32, პარიზი, 1988.
12. G. Gერსამია. “Vასილ ღოინასჰვილი (1879-1958)”.- ჰტტპ:// წწწ.პჰოტომუსეუმ.ორგ.გე .
13. ვ. ჩუბინიძე. “მოგონება”, წიგნი მეორე, პარიზი, 1953.
14. “საქმე საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების პარიტეტული კომიტეტის შესახებ (საბრალდებო დასკვნა)”, გამოსაცემად მოამზადა ო. კალანდარიშვილმა, თბილისი, 1994.
15. სოლ. ზალდასტანიშვილი. “საქართველოს 1924 წლის ამბოხება”, მიუნხენი, 1956.
16. გ. შარაძე. “ქაქუცა ჩოლოყაშვილი”.- კრებულში “ქაქუცა ჩოლოყაშვილი”, გამომცემლობა “მერანი”, თბილისი, 1989.
17. ე. მაყაშვილი. “შეფიცული”.- ჟ. “კავკასიონი”, XV, პარიზი, 1971.
18. ალ. ხ-ლი. “იუნკერის მოგონებები”.- ქართველ იუნკერთა კავშირის ჟურნალი “მხედარი”, # 2, პარიზი, 1929.
19. კ. ინასარიძე. “აგვისტოს აჯანყება”.- ჟ. “კავკასიონი”, XXI, პარიზი, 1986.
20. ერიხ ობსტი. “საქართველო – გეოპოლიტიკური ნარკვევი”.- ჟ. “კავკასიონი”, X, პარიზი, 1964.
21. შ. ამირეჯიბი. “მოხსენება, წაკითხული ბერლინის კოლონიაში 30 აგვისტოს 1940 წ.- კრებულში: “შალვა ამირეჯიბი”, წიგნი მეორე, გამომცემლობა “დიოგენე”, თბილისი, 1998.
22. ალ. კარგარეთელი. “ქაქუცა ჩოლოყაშვილი”, პარიზი, 1981.
23. თ. პაპავა. “გაბნეული საფლავები”, პარიზი, 1970.
24. ჟ. “სამშობლო”, # 8, პარიზი, 1930.
25. “ქაქუცა ჩოლოყაშვილის გარდაცვალების გამო”.- ჟ. “დამოუკიდებელი საქართველო”, # 56, პარიზი, 1930.
26. მიხა ხელაშვილი. “ქაქუცა ჩოლოყაშვილს”.- კრებულში: “ლექსი და ცხოვრება მიხა ხელაშვილისა”, გამოსცა ედიშერ გიორგაძემ, თბილისი, 1989.
27. ე. მაყაშვილი. “სისხლიანი ფურცლები”.- ჟ. “კავკასიონი”, X, პარიზი, 1964.
28. “ქაქუცა ჩოლოყაშვილის უკანასკნელი და მნიშვნელოვანი ბრძოლა საქართველოს დამოუკიდებლობის გზაზე”.- გაზ. “კოოპერატორის მაცნე”, # 37, თბილისი, 1990.

http://burusi.wordpress.com/2009/05/13/kakutsa-cholokashvili-2/

უღმერთოები – მიხეილ ბასილაძე

რელიგიასთან და კონკრეტულად კი მართლმადიდებლობასთან ბრძოლა ბოლშევიკებმა ხელისუფლებაში მოსვლის პირველივე დღიდან დაიწყეს.

დაპირისპირება არამარტო იდეოლოგიურ, არამედ აშკარა პოლიტიკურ ხასიათს ატარებდა. კომუნისტების მთავარი მიზანი, საზოგადოებაში ეკლესიის ავტორიტეტის მოსპობა და მის ნაცვლად ათეისტური იდეოლოგიის დამკვიდრება იყო.

ფართო მასების მისამხრობად, ბოლშევიკებმა ღვთისმსახურები მჩაგვრელთა კასტას მიაკუთვნეს. კომუნისტები ყველა გზით ცდილობდნენ დაემტკიცებინათ, რომ ეკლესია მუდამ ექსპლუატატორების მხარეს იყო და ბურჟუაზიას მშრომელთა დამონებაში ეხმარებოდა.

ბოლშევიკების მიერ რევოლუციის შემდეგ გამოცემულ ერთ-ერთ პირველივე დეკრეტში, ნათელი გახდა, რომ ახალი ხელისუფლება ეკლესიას უუფლებო მდგომარეობაში აყენებდა. 1917 წლის 26 ოქტომბრის მიწის დეკრეტით მთელი სამონასტრო და საეკლესიო მიწა (800 ათასი ჰა-ზე მეტი) ნაციონალიზებულ იქნა. ეკლესია-მონასტრებს ჩამოერთვათ მათი კუთვნილი ქარხნები, საავადმყოფოები, სარძეო და საფუტკრე მეურნეობები, 7 მილიონზე მეტი ფულადი კაპიტალი. უკვე ორი თვის შემდეგ, 1917 წლის 11 დეკემბერს კომუნისტებმა ახალი დეკრეტი გამოსცეს, რომლის ძალითაც ეკლესიას ახალგაზრდობის აღზრდისა და განთლების საქმეში მონაწილეობის უფლება ჩამოერთვა. 1918 წლის 1 იანვრიდან სკოლებში გაუქმდა ყველა რწმენის საღვთო რჯულის მასწავლებლის თანამდებობა. ანუ მმართველობის პირველივე თვეებში ბოლშევიკებმა ეკლესიას ფინანსური ბაზა გამოაცალეს, ხოლო სკოლებში საღვთო სჯულის გაუქმებით, მომავალი თაობის ათეისტურ პრინციპებზე აღზრდას ჩაუყარეს საფუძველი.

საქართველოში კომუნისტური რეჟიმის დამყარების შემდეგ, აქაც იგივე პროცესები განვითარდა. გასაბჭოებიდან ორი თვის შემდეგ 1921 წლის 15 აპრილს საქართველოს რევკომის მიერ გამოცემული სპეციალური დეკრეტით, საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესია ფაქტობრივად კანონგარეშედ გამოცხადდა. დეკრეტის მიხედვით: “არცერთ საეკლესიო და სარწმუნოებრივ საზოგადოებას არა აქვს უფლება იქონიოს საკუთრება. მათ არა აქვთ იურიდიული პიროვნების უფლება, საქართველოში არსებული საეკლესიო და სარწმუნოებრივ საზოგადოებათა მთელი ქონება გამოცხადებულია სახალხო კუთვნილებათ.”

ზოგადი დეკრეტების შემდეგ, საბჭოთა ხელისუფლება სულ მალე კონკრეტულ საქმეზეც გადავიდა. 1922 წლის 23 თებერვალს რუსეთის მთავრობამ გამოსცა დეკრეტი საეკლესიო განძეულობის ამოღების შესახებ. საქართველოში მსგავსი დეკრეტი 10 აპრილს გამოვიდა. დეკრეტის გამოცემის ოფიციალურ მიზეზად დამშეული ვოლგისპირეთის დახმარება იყო. ამ დეკრეტის ძალით, საქართველოში განძეულობა ამოიღეს 600-მდე ეკლესიიდან, ანუ საქართველოში არსებული ეკლესიის თითქმის მესამედიდან. 1923 წლის 23 ნოემბერს საქართველოს სახალხო კომისართა საბჭომ ამოღებული საეკლესიო განძეულობის გამოყენების წესის შესახებ სპეციალური დადგენილება მიიღო. ამ დადგენილების თანახმად, დახურული ეკლესიების ქონებიდან ის საეკლესიო განძეულობა, რომელსაც ისტორიული მნიშვნელობა ჰქონდა გადაეცა სამუზეუმო დაწესებულებებს, დანარჩენი საეკლესიო განძეულობა კი (ოქრო ვერცხლი, ძვირფასი თვლები) გადაეცა ხელისუფლების ადგილობრივ ორგანოებს სტიქიური უბედურებებით დაზარალებულთა დასახმარებლად და აგრეთვე კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმისათვის გამოსაყენებლად.

ტაძრების ძარცვა პირდაპირ ლენინის დირექტივის საფუძველზე ხორციელდებოდა: “დავიწყოთ საეკლესიო განძეულობის ამოღება ყველაზე გააფთრებული და დაუნდობელი ენერგიით, უკან არ დავიხიოთ ნებისმიერი წინააღმდეგობის ჩასახშობად, განძეულობათა ამოღება ყველაზე მდიდარი ლავრებიდან, მონასტრებიდან და ეკლესიებიდან ჩატარდეს დაუნდობელი მოქმედებით. ასე რომ არაფერს მოვერიდოთ და ავასრულოთ კიდევ უმოკლეს ვადაში. ამ საბაბით რაც უფრო მეტ ბურჟუაზიისა და რეაქციული სამღვდელოების წარმომადგენელს დავხვრეტთ, მით უკეთესი.”

მოგვიანებით, 30-იან წლებში, პირწმინდად გაძარცვული ეკლესიებიდან ჯართისთვის ზარების ჩამოხსნა დაიწყეს. თითოეულ რაიონს საქართველოში ზარების ჩაბარების სპეციალური გეგმა დაუწესეს: 1936 წლის საქართველოს სახალხო კომისართა საბჭოს N985-ე დადგენილება კლესიებიდან ზარების ჩამოხსნის კამპანიის შესახებ:

საქართველოს სახალხო კომისართა საბჭო ადგენს:

1 საეკლესიო ზარებისგან ჯართის დამზადების გეგმა დაწესდეს 15 ტონის ოდენობით:

2 “ფერადლითონჯართს” მიეცეს ზარების ჩამოხსნის ნება შემდეგი რაიონების უმოქმედო ეკლესიებიდან:

1. მახარაძე – 2 ტონა; 2. ზესტაფონი – 1 ტონა; 3. ლანჩხუთი – 1 ტონა; 4. ქუთაისი – 4 ტონა; 5. აბაშა – 2 ტონა; 6. კასპი – 2 ტონა; 7. წულუკიძე – 3 ტონა.

სულ – 15 ტონა.

ეკლესიის წინააღმდეგ შეტევამ საქართველოში საშინელი ხასიათი მიიღო. არც ერთ საბჭოთა რესპუბლიკაში ამ ბრძოლას არ ჰქონია ისეთი დამანგრეველი შედეგი როგორც ამას საქართველოში ჰქონდა. ქართველი კომუნისტები ანტირელიგიურ ფრონტზე რადიკალიზმს იჩენდნენ და სამღვდელოებას დაუნდობლად უსწორდებოდნენ.

მორწმუნეების თვალწინ იარაღს ესროდნენ ეკლესიის გუმბათზე აღმართულ ჯვრებს, მირონით იწმენდნენ ჩექმებს, ამტვრევდნენ ხატებს. ლეჩხუმში, აღდგომის ღამეს მორწმუნეთათვის ხელის შეშლის მიზნით კომუნისტმა აქტივისტებმა ლაილაშის ეკლესია დაწვეს. ჭიათურის რაიონის სოფელ ჩხიროულში, პარტკომის ინსტრუქტორმა შუკაკიძემ რელიგიის უძლურების დასამტკიცებლად, ხალხის თვალწინ ეკლესიის ეზოში მაუზერით დახვრიტა ხატები.

მასობრივი ხასიათი მიიღო სასულიერო პირების დევნამ. მღვდლებს აშინებდნენ, სცემდნენ, ძალით კრეჭდნენ და ფიზიკურად უსწორდებოდნენ. გასაბჭოებამდე საქართველოში 1600-მდე სასულიერო პირი მოღვაწეობდა. 1923 წლის აპრილში მათი რიცხვი 500-მდე შემცირდა.

ზესტაფონში წმინდა დავით და კონსტანტინეს სახელობის ეკლესიის დეკანოზს გიორგი ფერაძეს კომკავშირელი აქტივისტები სახლში შეუვარდნენ და მრევლის წინაშე ღვთის მგმობელი სიტყვით გამოსვლა მოსთხოვეს. დეკანოზი დათანხმდა. როდესაც აქტივისტებმა მრევლი მოიყვანეს, გიორგი ფერაძემ ქრისტეს მოძღვრების ქადაგება დაიწყო. ამის საპასუხოდ კომუნისტებმა დეკანოზი ხიშტების კვრით მდინარე ყვირილაში ჩააგდეს და თოფებით ჩაცხრილეს.

ჭყონდიდის ეპარქიის მღვდელმსახურს, ერმალო ჩიმაკაძეს კომუნისტებმა ძალით გაპარსვა დაუპირეს. როდესაც მაკრატელი მიადეს, სასულიერო პირს გული გაუსკდა და გარდაიცვალა.

ხობში კომუნისტებმა მამათა მონასტერში შეკრებილ ხალხს მოსთხოვეს დაეჩოქათ და პარტიის ერთგულებაზე დაეფიცათ. მონასტრის წინამძღოლმა არქიმანდრიტმა შიომ მრევლს მიმართა არ შეესრულებინათ ათეისტების მოთხოვნა. ამის გამო, კომკავშირლებმა იგი ხალხის თვალწინ ძალდატანებით გაკრიჭეს

მასობრივი ხასიათი მიიღო მართლმადიდებლური ტაძრების დაკეტვამ. ეკლესიების დახურვაში, მაზრებს შორის, სოციალისტური შეჯიბრებები ეწყობოდა. გასაბჭოებამდე საქართველოში 1450 ეკლესია და მონასტერი არსებობდა. ანტირელიგიური კამპანიის დაწყებისთანავე, 1923 წლის გაზაფხულზე კომუნისტებმა სულ რამდენიმე თვეში 1212 ეკლესია დახურეს. გურიაში და სამეგრელოში არც ერთი ტაძარი აღარ მოქმედებდა. ეკლესიების დახურვის მხრივ ყველა რეკორდი მოხსნეს ქუთაისის მაზრაში, სადაც ორი თვის განმავლობაში 160 ეკლესია გაუქმდა. 148 ტაძარი დაიკეტა შორაპნის და სენაკის მაზრაში, 130 – ოზურგეთის მაზრაში, 117 -რაჭაში, 78 -გორის მაზრაში, 75 – ზუგდიდის მაზრაში, 50 – თელავის მაზრაში, 48 – თბილისში. დაიკეტა გელათი. დაანგრიეს ქუთაისის საკათედრო ტაძარი. საქართველოს კომპარტიის ქუთაისის სამაზრო კომიტეტის პრეზიდიუმის დადგენილება: “დაირღვეს საკათედრო ტაძარი (სობორო), მასალა გამოყენებულ იქნას ძმათა სასაფლაოს შემოსაღობად, იმ ადგილას კი გაფართოვდეს მოედანი და ტაძრის ადგილას დაიდგას ამხანაგ ლენინის ძეგლი.”

ეკლესიის დასახურად სოფელში საერთო კრება ტარდებოდა, სადაც გლეხები პარტაქტივის მიერ გამოთქმულ წინადადებას ეკლესიის დახურვისა და რელიგიური წეს-ჩვეულებების მოსპობის შესახებ უსიტყვოდ ეთანხმებოდნენ. კრების მიერ შესაბამისი რეზოლუციის მიღების შემდეგ, სოფელში ეკლესიას ან ანგრევდნენ, ან კეტავდნენ. ტაძრის გაუქმების რეზოლუცია სტანდარტული იყო. მაგალითად ამბროლაურის მაზრის სოფელ სადმელში ასეთი რეზოლუცია 1923 წლის 19 იანვარს მიიღეს:

“სოფელ სადმელის მცხოვრებთა კრება აღიარებს, რომ ეკლესია და სარწმუნეოება დღემდე ემსახურებოდა კაპიტალისტებისა და მემამულეების ბატონობის განმტკიცების საქმეს, ახშობდა მშრომელთა მასების გონებას, რათა უკეთ დაემონავებინათ იგინი ძალა მქონეთათვის ამა ქვეყნისა.

ეკლესია და სარწმუნებობა ეს კერა იყო სიბნელისა და გაუნათლებლობისა. სიამოვნებით ვეგებებით მომხსენებლის მოწოდებას, ვებრძოლოდ სარწმუნეობრივ გაიძვერობას, მოვსპოთ საყდარი და ავაგოთ ტაძარი სინათლისა და ცოდნისა. მზად ვართ პირველ მოთხოვნილებისამებრ გამოვიყენოთ ტაძრის შენობა სკოლისთვის, კლუბისთვის, სამკითხველოსთვის და სხვ. ძირს სარწმუნოებრივი გაიძვერობა, გაუმარჯოს განვითარებისაკენ წინსვლას, გაუმარჯოს კომუნიზმს.”

ეკლესიების დახურვასთან ერთად, კომუნისტები მთელი ქვეყნის მასშტაბით რელიგიის საჯარო გასამართლების პროცესებს აწყობდნენ. პროცესზე განსასჯელის სკამი ცარიელი იყო. ასამართლებდნენ არა რომელიმე კონკრეტულ სასულიერო პირს, ან ღვთიმსახურთა ჯგუფს, არამედ რელიგიას და კერძოდ მართლმადიდებლობას მთლიანად. ღია სასამართლო პროცესები, საერთო პროპაგანდის ნაწილს წარმოადგენდა, სადაც მოსახლეობის ფართო მასებისთვის რელიგიის “თვალთმაქცი” სახე უნდა ეჩვენებინათ. მაგალითად, ონში მსგავსი სასამართლო პროცესი 1923 წლის 9 თებერვალს გაიმართა:

“საზოგადოებრივმა სასამართომ შემდეგი შემადგენლობით: თავმჯდომარეები: კ. გობეჯიშვილი, ს. შერაზადაშვილი, გ. კვიტაშვილი წევრები: მ. ჭიჭინაძე, გ. მეტრეველი. თავის ღია სხდომაზედ განიხილა რა მოქალაქეთა ჯგუფის მიერ აღძრული ქვემდებარე საქმე დაადგინა:

1. სარწმუნეობა და ეკლესია, როგორც იარაღი გაბატონებული კლასების ხელში მშრომელთა ხალხის თვალყურის დასაბრმავებლად და გონების დასაჩლუნგებლად დაგმობილ და უარყოფილ იქნეს საბოლოვოდ.

2. სამღვდელოებას, როგორც ცრუ მორწმუნეობის გამავრცელებელს – მიესაჯოს გაკრეჭა, ხოლო ისეთებს, რომელნიც არ მოისურვებენ გაკრეჭას, ჩათვლილ იქნენ მუშურ-გლეხური სახელმწიფოს უღირს წევრად.

3. სარწმუნოების ნაშთები, როგორიც არის ხატები, ჯვრები და სხვა, რომელთაც არა აქვთ რაიმე ღირებულება ხელოვნების ან მატერიალური მხრივ მოსპობილ იქმნეს, ხოლო ისეთები, რომლებსაც აქვს რაიმე ღირებულება გამოყენებულ იქნეს ხალხის სასარგებლოდ. საყდრები და სხვა სამლოცველო ადგილები მოხმარებულ იქნეს კულტურულ-განმანათლებელ საქმისათვის.”

განსაკუთრებულ აგრესიას კომუნისტები წმინდანთა ნეშტების მიმართ იჩენდნენ. ბოლშევიკები ლენინის მითითებას ასრულებდნენ, რომელიც საძვალეების გახსნას და მათ საჯარო გამოფენას მოითხოვდა: “ვაჩვენოთ თუ რით იყო გატენილი მღვდლების მიერ ეს ფიტულები, ვაჩვენოთ თუ რა განისვენებდა, რანაირი წმინდანები იყო ამ მდიდარ სანაწილეებში, რასაც ასე მრავალი საუკუნე მოწიწებით ეთაყვანებოდა ხალხი და რისთვისაც ატყავებდნენ უბრალო ხალხს ეკლესიის მსახურნი. მარტო ეს იქნება საკმარისი იმისთვის, რომ რელიგიას ჩამოვაშოროთ მრავალი ათასი ადამიანი. (ვ. ლენინი)”

1923 წლის 23 იანვარს ქუთაისში რელიგიის მორიგი გასამართლება შედგა, სადაც დაადგინეს, რომ გაეხსნათ მოწამეთას მონასტერში დაცული წმინდანების: კონსტანტინესა და დავითის წმინდა ნაწილები. ეს გადაწყვეტილება ბოლშევიკებმა 18 თებერვალს აასრულეს. წმინდა კონსტანტინესა და დავითის ნეშტები კომკავშირლებმა მონასტრიდან გამოიტანეს და ეზოში შეკრებილი ხალხის თვალწინ მათ დემონსტრირებას შეუდგნენ. ამ მოვლენას გაზეთმა “კომუნისტმა” 1923 წლის 23 და 27 თებერვალს ორი წერილი მიუძღვნა, სადაც დეტალურად გააცნო მკითხველს მოწამეთას საძვალეს გახსნა: “…ყველას შეუძლია დაინახოს ის “უხრწნელი” გვამები, რომლითაც გარყვნილი სამღვდელოება საუკუნოების განმავლობაში ჩვენს მამა-პაპათ შეუბრალებლად ატყუებდა და სცარცვავდა ხალხს. რას ვხედავთ “უხრწნელი” ნეშთის მაგივრად. ცარიელი ძვლები, რომელსაც ხორცის ნატამალიც არა აქვს.”

წმინდანთა ნეშთი კომუნისტებმა მოწამეთას მონასტრიდან ქუთაისში ჩამოიტანეს და ქალაქის ქუჩებში ორი კვირის განმავლობაში ურმით დაატარებდნენ. იგივე მოხდა ნიკორწმინდაში, სადაც ნიკორწმინდის თემის კრებაზე ტაძრიდან წმინდა ნიკოლოზის მკლავი გამოიტანეს და საჯაროდ დაწვეს.

ამონაწერი ნიკორწმინდას თემის საერთო კრების რეზოლუციიდან: “ნიკორწმინდაში შედგა ნიკორწმინდის თემის მცხოვრებთა კრება. კრებამ აირჩია თავმჯდომარედ გაბო კაციტაძე, მდივნად შალიკო გურგენიძე. დღიურ წესრიგში იყო საკითხად ანტირელიგიური მოხსენება. მოხსენება წაიკითხა ამხ. ალექსანდრე ჭელიძემ. მან თქვა, რომ ქრისტიანულ სარწმუნოებას არავითარი კეთილი არ შეუძლია რომ მოუტანოს ხალხს, დაასურათა მღვდლებისა და ბერების სპეკულაცია ხალხის წინაშე. ამავე დროს გამოიტანა ნიკორწმინდის ეკლესიიდან წმინდა ნიკოლოზის მკლავი და ექიმების შემოწმებით ნათლად დაანახა ხალხს, რომ ის იყო არამცთუ წმინდა ნიკოლოზის მკლავი, ჩასვენებული, არამედ უბრალო ძვალი გარშემო სანთლით შემოზღუდული ღრუბლით და ბინძური ბაწრით და მეტი არაფერი. ამის შემდეგ კრებამ დაადგინა: ძირს ქრისტეს სახელით მოვაჭრენი მცარცველ-მგლეჯელი მუქთახორა მღვდლები და მათი მოგონილი აბდა-უბდა ნაშთები. გაუმარჯოს კულტურულ და შემეცნებით კაცობრიობას.”

წმინდა ნაწილები გაიხსნა სიღნაღის მაზრის სოფელ ბოდბისხევში, ხარაგაულის მაზრის სოფელ მელისკარში და კახორაში, ზუგდიდის მაზრის სოფელ ყულისკარში.

1923 წელს საქართველოს სახალხო კომისართა საბჭომ დაკეტილი ეკლესიების საყოფაცხოვებო ობიექტებად გადაკეთებისათვის 5 მილიარდი მანეთი გამოყო. ყველაზე ხშირად ტაძარს კლუბად, საწყობად და თეატრად იყენებდნენ. თბილისში ნაძალადევის რაიონის ეკლესია აბანოდ მოაწყეს, დაბა წყნეთში პურის საცხობი გახსნეს. აფხაზეთში ახალი ათონის მონასტერი არასრულწლოვანთა კოლონიად გადააკეთეს. დიღმის ეკლესიაში კი სასაკლაო გახსნეს, სადაც პირუტყვს პირდაპირ საკურთხეველთან ატყავებდნენ.

20-იანი წლების დასაწყისში რელიგიას და კერძოდ კი მართლმადიდებლობას, როგორც ქვეყნის ძირითად რელიგიურ კონფესიას, ბოლშევიკები ქაოსურად ებრძოდნენ. თუმცა ლენინის პარტია მალე მიხვდა, რომ თუ საზოგადოების ცნობიერებიდან რელიგიის ამოძირკვა სურდათ, მის წინააღმდეგ მიზანმიმართული პოლიტიკა უნდა განეხორციელებინა, რომელიც ქვეყნის ყველა ფენას მოიცავდა. კომუნისტებისთვის ნათელი გახდა, რომ მხოლოდ უხეში ძალის გამოყენებით ეკლესიასთან ბრძოლა შედეგს არ გამოიღებდა. საბჭოთა კავშირში მოქალაქეთა უდიდესი ნაწილი მორწმუნე იყო და ხელისუფლების ანტირელიგიურ პოლიტიკას მხარს არ უჭერდა. საჭირო იყო ახალი ტაქტიკის შემუშავება, რომელიც ძალისმიერ მეთოდებთან ერთად, პროპაგანდის გააქტიურებას გულისხმობდა. აგიტაციის მეშვეობით, კომუნისტები ხალხის ცნობიერებაში ეკლესიური ფასეულობების სრულ ლიკვიდაციას და ქვეყანაში ათეისტური აზროვნების დანერგვას ცდილობდნენ. ამ მიზნის მისაღწევად, 1925 წელს მოსკოვში მებრძოლ უღმერთოთა კავშირი შეიქმნა, რომელსაც ძველი ბოლშევიკი მინეი ისრაელის-ძე გუბელმანი (იაროსლავსკი) ხელმძღვანელობდა.

უღმერთოების წესდებაში ორგანიზაციის მიზნები ნათლად და გასაგებად იყო ჩამოყალიბებული: უღმერთოები თავის მიზნად ისახავენ რელიგიის სრულ მოსპობას, მშრომელების განთავისუფლებას რელიგიური ბორკილებისაგან. იბრძვიან რა რელიგიური ცრუმორწმუნეობის მოსპობისათვის, სოფლისა და ქალაქის სოციალისტური გარდაქმნისათვის, უღმერთოები გზას კაფავენ ახალი უღმერთო საზოგადოების აშენებისათვის.”

საქართველო რუსეთს სულ ორი წლით ჩამორჩა. 1927 წლის 5 იანვარს საქართველოს კომპარტიის ცეკას სპეციალური დადგენილებით, თბილისში მებრძოლი უღმერთოების ორგანიზაცია დაარსდა. 1929 წლისთვის ქვეყანაში უკვე 19 ათასი უღმერთო იყო. მარტო თბილისში უღმერთოთა 106 ჯგუფი მოქმედებდა. 1929 წლის 1 ივნისს საქართველოში უღმერთოთა I ყრილობა გაიხსნა, სადაც ქართველი უღმერთოები ოფიციალურ ორგანიზაციად ჩამოყალიბდნენ.

მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის წევრობა 15 წლის ასაკიდან ნებისმიერ მოქალაქეს შეძლო. უღმერთოთა წევრობა სპეციალური მოწმობით დასტურდებოდა, რომლის მფლობელიც, საწევროს სახით, ყოველკვარტალურად 15 კაპიკს იხდიდა. 1930 წელს მუკმა საქართველოში თავისი პერიოდული ორგანოს გამოცემა დაიწყო. ჟურნალს “მებრძოლი უღმერთო” ერქვა და იგი ყოველ კვირას გამოდიოდა. ჟურნალის რედაქცია ჯერ პეროვსკაიას ქუჩაზე მდებარეობდა, შემდეგ კი იგი განათლების სახალხო კომისარიატის შენობაში რუსთაველის გამზირის N 31 გადავიდა. ჟურნალის პასუხისმგებელი რედაქტორი სილიბისტრო თოდრია იყო.

მთელი თავისი ცხოვრება სილიბისტრო ბოლშევიკურ მოძრაობაში იყო. აქტიურად იბრძოდა საქართველოდ დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ. ხელმძღავნელობდა ბოლშევიკების ბეჭვდითი ორგანოს გამოცემას და არალეგალური სტამბის მუშაობას. ამის გამო, იგი რამდენჯერმე დააპატიმრეს. რუსეთ-საქართველოს შორის 1920 წ. 6 მაისს ხელმოწერილი საზავო ხელშეკრულების შემდეგ, იგი ციხიდან გაათავისუფლეს და აზერბაიჯანში გაასახლეს. სხვა ქართველ კომუნისტებთან ერთად სილიბისტრო საქართველოში XI არმიასთან ერთად დაბრუნდა.

სანამ მებრძოლ უღმერთოთა ჟურნალს ჩაუდგებოდა სათავეში, სილიბისტრო სხვადასხვა თანამდებობეზე მუშაობდა: იყო სოციალური უზრუნველყოფის სახალხო კომისარი, მიწათმოქმედების სახალხო კომისარი, იგი აირჩიეს საქართველოს ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის პასუხისმგებელ მდივნად. თუმცა სილიბისტრო თვლიდა, რომ მისი მოწოდება მწერლობა და პუბლიცისტიკა იყო. წლების განმავლობაში იგი საბჭოთა მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე იყო და სატირულ ჟურნალ “ნიანგს” რედაქტორობდა.

როდესაც საქართველოში მებრძოლ უღმერთოთა კავშირი (მუკი) შეიქმნა ძველმა ბოლშევიკმა მისი ბეჭვდითი ორგანოს ხელმძღვანელობა ითავა. იგი არამხოლოდ ჟურნალს ხელმძღვანელობდა – მას საქართველოში ათეისტური ხასიათის ლიტერატურის შექმნა, პოპულარიზაცია და გავრცელება ევალებოდა. ჟურნალში ანტირელიგიურ თემაზე პასკვილების წერის გარდა, სილიბისტრო ანტირელიგიურ თემაზე პოემებსაც თხზავდა. ერთ-ერთ მის “შედევრს” “დაბადება ანუ ბიბლია” ერქვა. წიგნის წინასიტყვეობაში სილიბისტრო თოდრია მკითხველს ბიბლიის შესახებ საკუთარ მოსაზრებას ღიად უზიარებდა: “…ამ ძველ აღთქმაში კი რა გინდა სულო და გულო, რომ არ შეხვდები, – დაწყებული პორნოგრაფიიდან და გათავებული ყოველგვარი სისაძაგლით!… ღმერთი რომელიც გამოყვანილია ყოვლის გამჩენად, ყოვლის შემძლეთ, იმავე დროს, შიგა და შიგ, პირდაპირ პამპულას როლს თამაშობს: ლაყბობს, სცრუობს, იჩენს სულმდაბლობას, სიმკაცრეს, მედიდურობას, უვიცობას და სხვა ისეთ ღირსებებს, რომელიც არ შეფერის უბრალო ფარისეველ მოხუცსაც კი.”

სილიბისტრო თოდრიას დაწერილი 78 გვერდიანი წიგნი, საქართველოში 1931 წელს 5000 ტირაჟით გამოვიდა და 50 კაპიკად იყიდებოდა.

ქვეყანაში უღმერთოთა იდეების აქტიური დანერგა დაიწყო. საქართველოს ცეკასთან არსებულმა აგიტაცია-პროპაგანდის განყოფილებამ მოსახლეობის ფართო მასებში ანტირელიგიური კამპანიის წარმოების გეგმა შეიმუშავა. 1923 წლის 23 თებერვალს საქართველოში გამომავალმა ყველა გაზეთის რედაქტორმა საქართველოს კომპარტიის მდივნის მიხეილ კახიანის ხელმოწერით მიიღო საიდუმლო ცირკულარი, სადაც ეწერა, რომ პარტია ავალებს გაზეთებს გამოყონ სპეციალური რუბრიკა, სადაც სისტემატიურად დაიბეჭდება ანტრირელიგიური მასალები და კარიკატურები.

მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა ანტირელიგიურ ლექციებს, რომელსაც წინასწარ მომზადებული ლექტორები კითხულობდნენ. მსგავსი ლექციები ტარდებოდა ყველა დაწესებულებაში: ქარხნებში, ფაბრიკებში, კოლმეურნეობებში, ფერმებში. შესვენების დროს, მუშა-მოსამსახურეები და გლეხები აგიტატორების ათეისტურ პროპაგანდას ისმენდნენ. ლექციის თემა ყველგან სტანდარტული იყო და იგი მხოლოდ ლექტორის იმპროვიზაციით იცვლებოდა. მთავარი აპელირება იმაზე მიდიოდა, რომ ღმერთი არ არსებობს: “…ადამიანს როგორც ეგოისტს ვერ წარმოუდგენია, რომ ის მოკვდება და დაიკარგება, როგორც უბრალო, უტყვი ცხოველი. ამიტომ მან გამოიგონა, რომ სიკვდილის შემდეგ, მისი სული კი არ იკარგება, არამედ წავა და გადასახლდება სადღაც სხვაგან, თავის პირველ წარმომშობთან – ღმერთთან. თავისი ფანტაზიით ადამიანმა ღმერთი ზეკაციური თვისებებით აღჭურვა და დაასახლა სადღაც ზეცას, რომელსაც აქვს კარგი და ცუდი სამყოფები ანუ ჯოჯოხეთი და სამოთხე. და აი ამ წარმოდგენის მიხედვით, იგი ამ თავისივე გამოგონილ არსებას სწირავს სხვადასხვა მსხვერპლს და უშენებს სახლებს…”

ლექციების ჩასატარებლად, უღმერთოთა კავშირი თავდაპირველად წითელ პროფესურას იყენებდა. დროთა განმავლობაში ათეისტ ლექტორთა რიცხვი გაიზარდა – 1930 წელს თბილისში ანტირელიგიური უნივერსიტეტი დაარსდა, რომელიც მარქსისტული მსოფლმხედველობის ათეისტ მუშაკებს ამზადებდა. უნივერსიტეტი 3 წლიანი იყო და მასში სასწავლებლად 18-30 წლის ახალგაზრდებს იღებდნენ.

ანტირელიგიურმა პროპაგანდამ ქვეყანაში ტოტალური ხასიათი მიიღო. ხალხის დამუშავება მატარებელშიც კი ხდებოდა. ამისთვის უღმერთოთა კავშირში აგიტატორის ცალკე შტატი არსებობდა, რომლის მოვალეობასაც ვაგონებში მგზავრებს შორის ანტირელიგიური საუბრების გამართვა და ათეისტური ლიტერატურის გავრცელება შეადგენდა.

აგიტატორებისთვის და უღმერთო ორგანიზაციების წევრებისთვის სახელმწიფო სპეციალურ ბროშურებს ბეჭდავდა, სადაც დეტალურად იყო აღწერილი, თუ როგორ უნდა მომხდარიყო უღმერთოების რიგებში მოქალაქის გაწევრიანება. ყველაზე წარმატებულ მეთოდად, ოჯახურ გარემოში, ინდივიდუალური საუბრები იყო მიჩნეული. უღმერთოებს პირდაპირ ავალებდნენ თანამშრომლებისა და ნაცნობის ოჯახებში სიარულს და მასპინძელთან ათეიზმზე საუბარს.

ქალაქებში გახსნილი იყო ანტირელიგიური მუზეუმები, ხოლო დაწესებულებებში მოქმედებდა უღმერთოთა უჯრედი, რომელიც მშრომელებს შორის ანტირელიგიურ აგიტაციას უზრუნველყოფდა. უჯრედთან იხსნებოდა ანტირელიგიური სწავლების კურსები, სადაც დამწყებ უღმერთოებს რელიგიის წინააღმდეგ ბრძოლის მეთოდებს აცნობდნენ. თვალსაჩინო ადგილას ეწყობოდა უღმერთოთა კუთხე. ამ კუთხის მეშვეობით, უღმერთო პროპაგანდისტი, მუშა-მოსამსახურეებს შორის ახსნა-განმარტებით მუშაობას ეწეოდა და უღმერთოების რიგებში შესვლას სთავაზობდა.

მოქმედებდა ათეისტური თეატრი, რომელიც სპექტაკლებს მთელი საქართველოს მასშტაბით ატარებდა. პირველი ასეთი წარმოდგენა ხაშურის რაიონის სოფელ მოხისში მოეწყო, სადაც მაყურებელს სპექტაკლი “ჯორდანო ბრუნო” უჩვენეს. თეატრთან ერთად, აგიტაციისთვის კინოსაც იყენებდნენ. 1931-1932 წელს ანტისაშობაო კამპანიის დღეებში სოფლად 153 მოძრავი კინოდანადგარი გაიგზავნა ათეისტური კინოსურათებით. ხალხი რომ მოეზიდათ, თბილისის კინოთეატრებში უფასოდ უჩვენებდნენ ანტირელიგიურ ფილმებს. საქკინმრეწვს პირდაპირი დირექტივა ჰქონდა, რომ ხალხში სახელის გასატეხად, მხატვრულ ფილმებში დამახინჯებულად წარმოედგინათ სამღვდელოება და სხვადასხვა რელიგიური რიტუალი.

ყველაზე დიდ ყურადღებას ბოლშევიკები მომავალი თაობის ანტირელიგიურ აღზრდას უთმობდნენ. კომუნისტების გეგმით, მომავალი თაობა ისე უნდა აღზრდილიყო, რომ მათ აზროვნებაში ეკლესიის ადგილი არ დარჩენილიყო. სკოლებში ნორჩ უღმერთოთა უჯრედების ჩამოყალიბება დაიწყო, რომლის მიზანი იყო მოსწავლეთა შორის ათეისტური პროპაგანდა და ნორჩი აგიტატორების მომზადება. იგულისხმებოდა, რომ ნორჩი უღმერთო ოჯახშიც გასწევდა ანტირელიგიურ მუშაობას, რითაც ხელს შეუწყობდა მშობლების უღმერთოთა რიგებში გაწევრიანებას.

სპეციალური ინსტრუქტაჟი უტარდებოდათ სკოლის მასწავლებლებსაც. საქართველოს პედაგოგთა დასახმარებლად რუსეთიდან სპეციალური ჯგუფები ჩამოდიოდნენ, რომლებიც ადგილზე უხსნიდნენ მოძმე უღმერთოებს ბავშვთა დამუშავების მეთოდებს. ჟურნალ “მებრძოლ უღმერთოს” 1932 წლის N5 ნომერში, მთელი სტატია იყო მიძღვნილი ლენინგრადიდან ჩამოსულ უღმერთო პედაგოგებზე: “ქალაქ ლენინგრადიდან ჩამოსულმა უღმერთო პედაგოგთა ბრიგადამ თავისი მუშაობა დაასრულა. ბრიგადის წევრებმა (ამხ. სალდატოვი, ჟიბარევი, კუზნეცოვი, მაკალათია) საქართველოს უღმერთო პედაგოგთა აქტივს, როგორც ტფილისში, ასევე ავტონომიურ რესპუბლიკებში დიდი მეთოდური დახმარება გაუწია… ჩატარებული მუშაობის და საქართველოში ანტირელიგიური ფრონტის მდგომარეობის შესახებ ბრიგადა მოხსენებას გააკეთებს მოსკოვში – მუკ-ის საკავშირო ცენტრალურ საბჭოში…”

ქართველ უღმერთოთა ცენტრალური ორგანო მოზარდებში ანტირელიგიური მუშაობის ანგარიშს რაიონული ფილიალებიდან სისტემატიურად იღებდა. ეს არ იყო უბრალოდ მშრალი პატაკი, მოხსენებებში რეალური ვითარება იხატებოდა. ამის მაგალითად 1931 წლის ქუთაისის ორგანიზაციის მოხსენებითი ბარათი შეიძლება გამოდგეს: “ქუთაისის მუკის რაისაბჭომ ა.წ. 20 ივნისს მოაწყო ნორჩ მებრძოლ უღმერთოთა კონფერენცია. კონფერენციაზე საანგარიშო მოხსენებით გამოვიდა მუკის რაისაბჭოს პასუხისმგებელი მდივანი ამხანაგი ანთაძე. მოხსენებიდან გაირკვა, რომ ქუთაისის რაიონში ქალაქად და სოფლად ნორჩ უღმერთოთა შორის მუშაობა გასული 1931 წლის სექტემბრიდან წარმოებულა და ამ ხნის განმავლობაში ჩამოყალიბდა 70 ნორჩ უღმერთოთა ჯგუფი 4 802 წევრით.”

30-იანი წლების დასაწყისში, ბოლშევიკებმა ანტირელიგიური ხუთწლედი გამოაცხადეს. ამ გეგმის მიხედვით, 1937 წლისთვის საბჭოთა კავშირი მთლიანად უღმერთო ქვეყნად უნდა გადაქცეულიყო. 1933 წელს იკეტებოდა ყველა ეკლესია, რომელიც ჯერ კიდევ მოქმედებდა; 1934 წელს უნდა აღმოფხვრილიყო ყველა რელიგიური ტრადიციები; 1935 წელს ანტირელიგიურ პროპაგანდას უნდა მოეცვა ყველა და ყველაფერი; 1936 წელს ქვეყანაში არ უნდა დარჩენილიყო არც ერთი სასულიერო პირი; 1937 წელს კი საბჭოთა კავშირს რელიგიაზე გამარჯვება უნდა ეზეიმა.

რელიგიასთან ბრძოლა ხანდახან აბსურდამდეც კი მიდიოდა. ზღაპრებიდან იღებდნენ იმ დასაწყისებს, რომელიც ასე იწყებოდა: “იყო და არა იყო რა, ღვთის უკეთესი რა იქნებოდა”, რადგან საბჭოთა ზღაპარში ღმერთს ადგილი არ შეიძლებოდა ჰქონოდა. უღმერთოები იქამდე მივიდნენ, რომ სერიოზულად განიხილავდნენ საბჭოთა კავშირში ახალი წელთაღრიცხვის დაწესებას. მათი ლოგიკა მარტივი იყო: მსოფლიოში წელთაღრიცხვა ქრისტეს დაბადებიდან იწყებოდა, რაც უღმერთოებისთვის კატეგორიულად მიუღებელი იყო. უღმერთოთა ხელმძღვანელის ისააკ გუბელმანის აზრით, წელთაღრიცხვა 1917 წლიდან, ანუ რევოლუციიდან უნდა მომხდარიყო. “ჩვენ უკვე დღეიდან უნდა დავიწყოთ საკუთარი წელთაღრიცხვის გამოყენება. ასე რომ ამჟამად 1929 წელი კი არ არის როგორც ბევრს ჰგონია, არამედ ახალი ერის 12 წელია. მე ვხმარობ ტერმინს “ახალი ერა” იმისთვის, რომ არ ვახსენო ქრისტიანთა ერა”.

1929 წლიდან სამუშაო კალენდარიდან ამოიღეს კვირადღე. საბჭოთა კავშირში სამუშაო კვირა 5 დღიანი იყო, მეექვსე დღეს მშრომელები ისვენებდნენ, შემდეგ კი ისევ 5 დღიანი კვირა იწყებოდა. ასეთი მეთოდით კომუნისტებმა კვირა მოსპეს, რომელიც მორწმუნეებისთვის დასვენების დღედ ითვლებოდა. ასეთი სისტემა 1940 წლის ივნისამდე მოქმედებდა.

იდევნებოდა ეკლესიაში ჯვრის წერა, დაბადების რეგისტრაცია და მიცვალებულის წესის აგება. სენაკის რაიონის სოფელ სალხინოში ერთ-ერთმა ბოლშევიკმა ქრისტიანული წესით დაკრძალული საკუთარი მამა ამოასვენა და წითელი დროშებითა და სასულე ორკესტრის თანხლებით, კომუნისტურად დამარხა. ქრისტიანული ნათლობის ნაცვლად, ბოლშევიკებმა კომუნისტური ნათლობა შემოიღეს: “კვირას 25 მაისს კარლ-მარქსის სახელობის კლუბში შესდგა ნათლობა მუშკოპის პურის საცხობის მუშების შვილების. მოინათლა შვიდი ბავშვი ქალ-ვაჟები, რომლებსაც ხმის გადაწყვეტილებით შემდეგი სახელები დაარქვეს: როზა ლუქსემბურგი, ლენინგრადი, კამო. ერთმა ბავშვმა დიდი შთაბეჭდილება დასტოვა იქ დამსწრეებზე. მან თავის სახელად თვითონ ამოირჩია “ლენინი”. ნათლიებად ამხანაგი მუშები იყვნენ. მონათლულები დაასაჩუქრეს ფართლეულობით.” გაზეთი “კომუნისტი” 1924 წელი 28 მაისი

შობის ბრწყინვალე დღეებს კომუნისტები “კომკავშირულ შობას” უპირისპირებდნენ. თბილისში პირველი ასეთი “კომკავშირული შობა” 1923 წლის იანვარში გაიმართა. იმავე წლის გაზაფხულზე, მსგავსი ღონისძიება აღდგომის დღეებშიც ჩატარდა.

შობის და აღდგომის დღეებში, სამოქმედო გეგმა დღეების მიხედვით იყო გაწერილი. ანტირელიგიური პროგრამა დიდ ხუთშაბათს იწყებოდა. იმართებოდა, მიტინგები, სხდომები, თეატრალიზებული წარმოდგენები. აღდგომის დღეს კი კომკავშირული და პარტიული აქტივი ქუჩაში ანტირელიგიურ მსვლელობა-კარნავალებს აწყობდა.

როგორც რელიგიური მავნე ჩვევების გადმონაშთი აიკრძალა საშობაო ნაძვის ხე. ხალხის მტრად გამოცხადდა თოვლის ბაბუა. დღესასწაულის დღეებში, რადიო და გაზეთები, რელიგიური ბაცილისგან მოსახლეობის ტვინის აქტიურ რეცხვას აწარმოებდნენ. შობა და აღდგომა სამუშაო დღეებად გამოცხადდა. შემოიღეს განუწყვეტელი საწარმოო კვირა, რომლის დროსაც სამსახურის გაცდენა მკაცრად ისჯებოდა. ამ დღეებში გამომუშავებული ხელფასი ინდუსტრიალიზაციის ფონდში ირიცხებოდა. “სახარების ცრუ ზღაპრებს არარსებული ისეო ქრისტეს დაბადების შესახებ ფართოდ იყენებენ კლასობრივი მშვიდობიანობის ქადაგებისათვის. ეს ზღაპარი ხელს უწყობს კაპიტალისტებს მოატყუონ და დასჩაგრონ მუშები. წინააღმდეგ შობისა, წინააღმდეგ რელიგიისა და ხუცების ბოდვისა, გავშალოთ სოციალისტური მშენებლობა… ლითონზე დარტყმულ ჩაქუჩებისა და დაზგების ხმაურმა უნდა ჩაახშოს ხუცების ზარების გუგუნი და რელიგიური გალობანი. ამით ჩვენ გამანადგურებელ ლახვარს ვცემთ რელიგიურ ჩვეულებებს, ძველ ყოფა-ცხოვრებას. ეკლესიის მსახურების იერიშს, ერთსულოვანი პასუხი უნდა გასცენ უღმერთოებმა, თითოეულმა შეგნებულმა მუშამ.” გაზეთი “კომუნისტი”: 1929 წელი 23 დეკემბერი

ასეთმა აქტიურმა პროპაგანდამ თავისი შედეგები გამოიღო. 1931 წელს საქართველოს მასშტაბით უღმერთოების რიცხვმა 75 ათასს გადააჭარბა.

1937 წელს საბჭოთა კავშირში ჩატარებული მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის შედეგები ბოლშევიკებისთვის მოულოდნელი აღმოჩნდა. გამოკითხვის ანკეტაში სტალინის უშუალო მითითებით ჩასვეს გრაფა, სადაც რესპოდენტს უნდა ეპასუხა სწამს თუ არა მას ღმერთის. წერა-კითხვის უცოდინართა შორის გამოკითხული 30 მილიონი მოქალაქიდან 84 პროცენტი მორწმუნე აღმოჩნდა, ხოლო 68,5 მილიონ განათლებულ მოქალაქეში ღმერთის არსებობის 45 პროცენტს სჯეროდა.

ამის შემდეგ, რელიგიის წინააღმდეგ კამპანია კიდევ უფრო გაძლიერდა. სწორედ 1937 წლის შემდეგ დაიწყო მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის ზრდა. ტოტალური რეპრესიების პერიოდში, მორწმუნეთა და სასულიერო პირთა დაპატიმრებებმა საყოველთაო ხასიათი მიიღო. ხალხი ისე იყო დაშინებული, რომ 1938 წლის აღდგომის ღამეს სიონის ტაძარში მლოცველთა რაოდენობა 100 კაცს არ აღემატებოდა.

ასეთ დროს მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის მანდატი მოსახლეობის ნაწილისთვის თავის გადარჩენის საშუალებათ იქცა. 1938 წელს საქართველოში უღმერთოთა რიცხვი 150 ათასამდე გაიზარდა. ყველაზე დიდი რაოდენობა კი 1940 წელს დაფიქსირდა. ამ წელს საქართველოში თითქმის ყოველი მე-20 ადამიანი უღმერთო იყო. უღმერთოების მანდატს 202 ათას 011 ადამიანი ატარებდა.

ხელისუფლების ძალდატანებას მოსახლეობა პროტესტით ხვდებოდა. საჩხერის რაიონში დააპატიმრეს 15-16 წლის 6 ქალიშვილი იმის გამო, რომ მათ ეკლესიაზე გამოკიდებული წითელი ალამი ჩამოგლიჯეს. სოფელ აღაიანში კომკავშირელმა გიორგი თინიკაშვილმა სკოლის შენობას ჩამოხსნა ზარი და ეკლესიის სამრეკლოზე დაჰკიდა. ონის რაიონში ეკლესიის დაკეტვამ მოსახლეობის ისეთი აღშფოთება გამოიწვია, რომ ხელისუფლებას მათი წყლის ჭავლით დაშლა მოუხდა. აკრძალვის მიუხედავად მღვდლები ბავშვების მონათვლას ჩუმად მაინც ახერხებდნენ. 1936 წელს კომუნისტებმა დახვრიტეს მღვდელი პავლე დაშნიანი, რომელმაც ლეჩხუმში ერთი თვის განმავლობაში 112 ბავშვი მონათლა.

ბოლშევიკებმა რელიგიის წინააღმდეგ ბრძოლაში მარცხი განიცადეს. სახელმწიფოს უდიდესი მხარდაჭერის მიუხედავად, უღმერთოთა კავშირი მაინც ხელოვნურად შექმნილ ორგანიზაცია იყო. ფართო მასებში კომუნისტების ათეისტურმა იდეებმა ფეხი ვერ მოიკიდა. უღმერთოთა კავშირში გაწევრიანებული მოქალაქეებიდან ნახევარზე მეტი მხოლოდ ქაღალდზე ირიცხებოდა. უღმერთოთა საქმიანობას საბოლოო წერტილი მეორე მსოფლიო ომმა დაუსვა. როდესაც საბჭოთა კავშირი ომში ჩაერთო ანტირელიგიური კამპანია შეჩერდა. მებრძოლ უღმერთოთა კავშირი ოფიციალურად არ გაუქმებულა, მაგრამ მისი არსებობა უკვე ფორმალურ ხასიათს ატარებდა. შეწყდა უღმერთოების ბეჭვდითი ორგანოების გამოცემა, დაიშალა რაიონული ორგანიზაციების ფუნქციონირება.

ომის დროს, ბოლშევიკებს ღმერთი დასჭირდათ. კომუნისტები მიხვდნენ, რომ მოსახლეობის დასარაზმად რელიგია ყველა კომუნისტურ ლოზუნგებზე ქმედითი იქნებოდა. სტალინის ბრძანებით, რელიგიის წინააღმდეგ ბრძოლა საერთოდ შეწყდა. უფრო მეტიც, მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის ხელმძღვანელმა გუბელმანმა, ბელადის მითითებით ომის პირველ თვეებში სტატიების ციკლიც კი დაწერა სათაურით: “რატომ არიან რელიგიური ადამიანები ჰიტლერის წინააღმდეგ”.

1943 წლის 5 სექტემბერს გაზეთ “პრავდაში” პირველად მრავალი წლის განმავლობაში გამოქვეყნდა მოკლე ცნობა იმის თაობაზე, რომ სტალინთან რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის მიტროპოლიტების შეხვედრა გაიმართა. შეხვედრაზე მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის პატრიარქის არჩევისათვის ეპისკოპოსთა საბჭოს სხდომის მოწვევაზე იმსჯელეს და ამ იდეას მხარი ბელადმა დაუჭირა. ამ ცნობის შემდეგ ნათელი გახდა, რომ მებრძოლ უღმერთოთა ორგანიზაცია აღარ იარსებებდა.

1943 წელს მოკვდა უღმერთოთა ლიდერი გუბელმანი. გაზეთში გამოქვეყნებულ ნეკროლოგში გუბელმანის ყველა თანამდებობა და საქმიანობა იყო ჩამოთვლილი ანტირელიგიურის გარდა. გუბელმანი მოსკოვის კრემლის კედელთან დამარხეს. რაც შეეხება საქართველოს უღმერთოთა იდეურ წინამძღოლს სილიბისტრო თოდრიას, იგი გაცილებით ადრე – 1936 წელს მოკვდა. ადამიანი რომელიც რელიგიის თემაზე პასკვილებს წერდა და ეკლესიების დანგრევას ამართლებდა, კომუნისტებმა მთაწმინდის პანთეონში, მამა-დავითის ეკლესიის ეზოში დაასაფლავეს.

თავად მებრძოლ უღმერთოთა კავშირმა კი არსებობა ოფიციალურად 1947 წელს შეწყვიტა. ლიკვიდაციის დროს ქართველ უღმერთოებში 75 ათას 401 წევრი ირიცხებოდა. ორგანიზაციის გაუქმება საკავშირო მინისტრთა საბჭოს 1947 წლის 29 აპრილის დადგენილების საფუძველზე მოხდა, მას შემდეგ რაც დაარსდა პოლიტიკური და მეცნიერული ცოდნის გამავრცელებელი საზოგადოება, რომელსაც გადაეცა მუკის ფუნქცია მატერიალური და მეცნიერული პროპაგანდის საქმეში.

http://24saati.ge/index.php/category/news/2010-04-02/5044.html

ვარდენ წულუკიძე

ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი ვარდენ გრიგოლის ძე წულუკიძე დაიბადა 1865 წელს. მსახურობდა რუსეთის იმპერიის, შემდეგ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შეიარაღებულ ძალებში.

საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის სამხედრო ცენტრის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. 1923 წელს დახვრიტეს ჩეკას გადაწყვეტილებით კოტე აფხაზთან და სხვა ქართველ სამხედროებთან ერთად.

1921 წლის ბოლოს შეიქმნა საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის სამხედრო ცენტრი, რომლის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი იყო ვარდენ წულუკიძე კოტე აფხაზთან ერთად. პირველ ეტაპზე სამხედრო ცენტრის დანიშნულება იყო საქართველოს ყველა კუთხეში მსგავსი პატარ-პატარა ცენტრების შექმნა, რომლებსაც ერთიანი სამხედრო ცენტრი გააკონტროლებდა.

სამხედრო ცენტრმა მალე მთელი საქართველო მოიცვა. ცენტრის ყველაზე დიდი ფილიალი მდებარეობდა ბათუმში, რომელსაც გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი ხელმძღვანელობდა. ამ ცენტრს საერთო სახალხო აჯანყების ორგანიზება უნდა გაეწია. თუმცა ერთიანობა ხშირ შემთხვევაში მიუღწეველი იყო და ცენტრშიც კი აზრთა სხვადასხვაობა სუფევდა. ცენტრს სურდა კავშირის დამყარება მეზობელ აზერბაიჯანსა და სომხეთთან, თუმცა ეს შეუძლებელი გახდა.

პოლიტიკური ცენტრი, რომელშიც უკვე პარიტეტული კომიტეტიც მოიაზრებოდა და ხშირად გამათავისუფლებელ კომიტეტსაც უწოდებდნენ, საბოლოოდ 1922 წლის სექტემბრის სხდომაზე გაფორმდა, რომელიც ნარიყალიძის ბინაში მიმდინარეობდა. სხდომას ესწრებოდნენ ვარდენ წულუკიძე, კოტე აფხაზი, როსტომ მუსხელიშვილი, იოსებ გედევანიშვილი, ნარიყალიძე და ალექსანდრე ანდრონიკაშვილი. პარიტეტული კომიტეტი ხუთი პარტიისგან შედგებოდა: ნაციონალ-დემოკრატები, მენშევიკები, სოციალისტ-ფედერალისტები, “სხივისტები” და სოციალ-რევოლუციონერები. მათ შორის ჩამოყალიბდა ასეთი შეთანხმება: პარიტეტული კომიტეტი უნდა შემდგარიყო ხუთივე პარტიის თითო წარმომადგენლისგან. ყველა პრობლემა შეთანხმებულად უნდა გადაწყვეტილიყო. პარტიებს დამოუკიდებლად მოქმედება ეკრძალებოდათ. პარიტეტული კომიტეტი ვალდებული იყო შეეთანხმებინა მათი მოქმედება. საზღვარგარეთ მყოფი ყოფილი ხელისუფლებისთვის დირექტივები პარიტეტულ კომიტეტს უნდა მიეცა და მათი ყოველი მოქმედებაც შეთანხმებული უნდა ყოფილიყო. არსებული თანხები, რომელიც საზღვარგარეთ ჰქონდათ, საერთო მიზნებს უნდა მოხმარებოდა. ბოლშევიკების საქართველოდან განდევნის შემდეგ, რაშიც აჯანყების მოთავეები აბსოლუტურად იყვნენ დარწმუნებულები, კანონიერი ხელისუფლების დაბრუნებამდე ქვეყნის მართვა სწორედ კომიტეტს ევალებოდა.

1922 წელს ხევსურეთში ქაქუცა ჩოლოყაშვილისა და კოტე აფხაზის მეთაურობით მოეწყო აჯანყება. მართალია, რუსეთის ჯარმა აჯანყება ჩაახშო, მაგრამ თავადაც სერიოზული ზარალი განიცადა. ეს იყო ერთიანი ეროვნული ამბოხებისა და ქართველი ერის გამოფხიზლების დასაწყისი. ყველა კარგად ხვდებოდა, უკან დახევა დამღუპველი იყო და ამიტომ ახალი შემართებითა და ერთიანი ძალებით აპირებდნენ ამბოხს. გადაწყდა, პირველ რიგში, თბილისი დაეკავებინათ და განედევნათ რუსის ჯარი. საჭიროების შემთხვევაში კახეთიდან დაიხმარდნენ ძალებს. თუმცა მანამდე, რამდენიმე თვის განმავლობაში, ქვეყანაში სიწყნარე იყო.

“ჩეკა” დიდხანს ეძებდა აჯანყების ხელმძღვანელებს და გამცემის დახმარებით მიაგნო კიდეც. ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის სტუდენტთა კომიტეტის წევრმა კოტე მისაბიშვილმა სამხედრო ცენტრის მთელი შემადგენლობა გასცა. 1923 წლის თებერვალში ვარდენ წულუკიძე სამხედრო ცენტრის თოთხმეტ წევრთან ერთად დააპატიმრეს. საშინლად აწამეს ტუსაღები, მაგრამ ვერც ერთს ვერაფერი ვერ ათქმევინეს. “ჩეკას” სპეციალურმა კომისიამ მათ სასჯელის უმაღლესი ზომა – დახვრეტა მიუსაჯა. 57 წლის გენერალი ვარდენ წულუკიძე კოტე აფხაზთან და თოთხმეტივე პატიმართან ერთად 19 მაისს თბილისში, ვაკის პარკის ტერიტორიაზე დახვრიტეს.

http://burusi.wordpress.com/2010/04/02/varden-tsulukidze/

აკაკი ბაქრაძე – დემეტრე მეორე

«მომისმინეთ, ჩემი სამეფოს ყოველნო კათალიკოსნო, ეპისკოპოსნო და წარჩინებულნო! როცა მამაჩემი გარდაიცვალა, დავრჩი მცირეწლოვანი ყრმა თათართა მძლავრებაში. მაგრამ ყოვლის მპყრობელმა ღმერთმა, ჩვენმა უფალმა იესო ქრისტემ, ყოვლად წმიდა ღვთისმშობელმა, რომლის ნაწილიც ვართ, და პატიოსანმა ჯვარმა, რომელიც მოგვენიჭა ჩვენ, მეფეებს, დამიცვა და მიმაწევია სრულწლოვანებამდე. მომმადლა მეფობა, მეფობის სკიპტრა და პორფირი. თქვენი თანადგომით წარვმართე მეფობა და აქამდე მშვიდობით ჰგიეს ჩემი სამეფო. ახლა განრისხებული არის ყაენი. მისი ყოველი მთავარი ამოუწყვეტია და მეც მომიწოდებს, მივიდე მასთან. თუ წავალ მთიულეთს, სიმაგრეებში და დავიცავ თავს, მთელი ჩემი სამეფო მის წინაშე დევს და ნახავთ, რამდენი სული ქრისტიანი მოკვდება, ტყვე შეიქმნება, ეკლესიები შეირყვნება, აოხრდება, ხატები და ჯვრები შეიმუსრება. თუ წავალ ყაენთან დანამდვილებით ვიცი, მომკლავს. აწი თქვენ ბრძნულად განსაჯეთ ეს საქმე. მე კი მგონია, მრავალმღელვარე არის ეს საწუთრო, დაუდგრომელი და წარმავალი. ჩვენი დღეები სიზმარივით და აჩრდილივით წავა. ამ სოფლისგან წასვლა ჩვენი ნება არ არის. რა სარგებელს მოიტანს ჩემი ცხოვრება, თუ ჩემთვის მრავალი სული მოკვდება და მე ცოდვით ტვირთმძიმე დავტოვებ ამ სოფელს. ახლა ასე მნებავს _ წავალ ყაენთან და იყოს ღვთის ნება: თუ მომკლავს, ვფიქრობ, რომ ქვეყანა უვნებელი დარჩება».
ვინ იყო ეს კაცი, ვინც ეს სიტყვა წარმოთქვა, როდის, სად და რატომ?
იგი იყო მეფე დემეტრე მეორე.
დემეტრე მეორის მშობლები იყვნენ მეფე დავით ულუ, ძე ლაშა-გიორგისა და დედოფალი გუანცა, ასული რაჭის ერისთავის კახაბერ ბაღუაშისა.
სიტყვა ითქვა 1288 წელს, მაგრამ ზუსტად არ ვიცით რომელ თვეს და რომელ რიცხვში.
მოისმინა იგი სამეფო დარბაზის სხდომამ თბილისში. არ ვიცით ისიც, გარდა აბრაამ კათალიკოსისა, პიროვნულად ვინ ესწრებოდა ამ კრებას. თუმცა ცნობილია, რომ სხდომაში მონაწილეობდნენ გარეჯის სამონასტრო უდაბნოს მღვდელ-მონაზვნები და სამეფოს ყველა მთავარი.
რატომ გახდა ამიერ საქართველოს მეფე იძულებული ეთქვა ეს სიტყვა?
უბედურ დროს არგუნა განგებამ მეფობა დემეტრე მეორეს. საქართველო მონღოლებს ეპყრათ. უკვე დაქცეული იყო ქვეყნის ძლიერება, მიწასთან გასწორებული. მამამისი დავით ულუ მოუსვენარი კაცი იყო. ჟამიდან ჟამზე მონღოლებს აუჯანყდებოდა, ქვეყნის დასახსნელად ბრძოლას გააჩაღებდა. მაგრამ ღონე არ ყოფნიდა საქმე ბოლომდე მიეყვანა. მოდიოდა მონღოლთა დამსჯელი არმია. უმოწყალოდ იძიებდნენ შურს. წვავდნენ და აჩანაგებდნენ ყველაფერს, რაც გზაზე შეხვდებოდა. მიჰყავდათ ტყვეები და მძევლები. დავით ულუ იძულებული ხდებოდა თავზე ნაცარი დაეყარა და პატიება ეთხოვა. შეუნდობდნენ დანაშაულს. დიდი ხანი არ გაივლიდა, სულს მოითქვამდა ქვეყანა და ისევ დაავლებდა ულუ დავითი ხმალს ხელს. ისევ დაჰქროდა მთებსა და ველებში, მუსრავდა მონღოლებს. ისევ დაიძვრებოდა ყარაყუმიდან მონღოლთა უზარმაზარი ლაშქარი და კიდევ ერთხელ გადათქერავდა საქართველოს.
დავით ულუში დუღდა და ვერ ისვენებდა გლეხისა და არისტოკრატის სისხლი. დედამისი ველისციხელი გლეხის ქალი იყო, ხოლო მამამისი _ დიდი თამარის ძე ლაშა-გიორგი. ძვირად უჯდებოდა ულუ დავითის შეუპოვრობა მასაც პირადად და მთელ ქვეყანასაც.
სრულიად უსუარი იყო დემეტრე, როცა მძევლად წაიყვანეს მონღოლებმა დედოფალი გუანცა და იგი. უფლისწულის მოკვლა ეწადათ მონღოლებს, მაგრამ შემთხვევას გადაურჩენია დემეტრე. ერთერთი ნოინის ცოლს მოსწონებია ბალღი. უშვილო ყოფილა ის ქალი. უნდოდა შვილად აეყვანა დემეტრე. ამ ქალს შეუფარებია ქართველი დედოფალიცა და უფლისწულიც. მერე ნოინის ცოლს ღვიძლი შვილიც შესძენია, მაგრამ ზრუნვა არ მოუკლია გუანცასა და დემეტრესათვის.
შეირიგეს მონღოლებმა დავით ულუ. დაბრუნდნენ საქართველოში გუანცა და დემეტრე.
გამოხდა ხანი. გაუგონარი ამბავი მოხდა. მეორედ მონღოლეთში ყოფნისას მოჰკლეს დედოფალი გუანცა. ზუსტად არავინ უწყის _ რატომ. ხმები ყოფილა გავრცელებული: ღვიძლმა ქალიშვილმა ხუნშაგმა მოაკვლევინაო. ხუნშაგი მონღოლეთს იყო გათხოვილი. მისი ქმარი საჰიბდივანი ანუ ვაზირი იყო.
დარჩე დემეტრე დედით ობოლი.
დაავადდა მიწყივ ლაშქრად მყოფი დავით ულუც. მუცლის სნეულება შეეყარა. დაუოკებელი ბუნების კაცი იწვა სარეცელზე უსიტყვოდ, ვით მკვდარიო, გვაუწყებს ჟამთააღმწერელი. დასნეულებულ მეფეს უფროსი შვილი გიორგი მოუკვდა. ვეღარ გაუძლო სენსა და მწუხარებას ულუ დავითმა და მიიცვალა.
მაშინ დემეტრე 11-12 წლის ბიჭი იყო.
დასვეს ნინველი დემეტრე ტახტზე და მეურვედ, მზრუნველად სადუნ მანკაბერდელი დაუნიშნეს მონღოლებმა.
არავინ უწყის სადაური იყო სადუნი _ ქართველი, სომეხი, სპარსი თუ მონღოლი. ეს კია, ჩინებულად მეტყველებდა ოთხივე ენაზე. ყველგან შინაური და საჭირო კაცი იყო. ჭკვიანი და გაქნილი ყველასთან სწრაფად პოულობდა საერთო ენას. უბირი წარმომავლობის კაცი სამეფოს უმდიდრესი მოქალაქე შეიქმნა. უფლებაც განუსაზღვრელი ჰქონდა. ბოლოს მეფის მზრუნველი გახდა.
სადუნი ფრთხილი კაცი იყო. დემეტრე _ მცირეწლოვანი. ორივე ერიდებოდა მონღოლებთან ურთიერთობის გამწვავებას. ქვეყანა მშვიდდებოდა და ღონიერდებოდა. ყმაწვილი მეფეც ვაჟკაცდებოდა. მემატიანე კეთილი და ტკბილი სიტყვით გვიხატავს მას.
«იყო ესე დიმიტრი ტანითა ახოვან, ფერითა ჰაეროვან, შესახედავად ტურფა, თმითა და წუერითა მწყაზარ და შუენიერ, თულთა გრემან (_ზღვისფერი), ბეჭებრტყელ და შეწყობილ სამხედროთა წესითა, სრული ცხენოსანი და მშუილდოსანი რჩეული, უხუი, მოწყალე და მდაბალი, გლახაკთა, ქურივთა და დავრდომილთა მოწყალე…»
ჩვეულება ჰქონდა მეფეს. ადგებოდა ღამე, აიღებდა საფასეს (_ფულს), მოივლიდა ქალაქს. საკუთარი ხელით ურიგებდა ფულს ობლებს, გლახაკებს, დავრდომილთ. იცოდნენ თურმე ტფილისელებმა მეფის ეს ჩვეულება. განგებ დახეტიალობდნენ ღამღამობით ქუჩებში: მეფე შეგვეყრება და საუნჯეს გვიბოძებსო.
მორწმუნე და მლოცველი იყო, მაგრამ ნიკოლოზ კათალიკოსთან გამუდმებული დავა და ჭიდილი ჰქონდა. არ მოწონდა კათალიკოსს მეფის ერთი ავი ზნე. ქალები უყვარდა დემეტრეს და სამი ცოლი ესვა _ ერთი ბერძენი იყო, მეორე _ მონღოლი, მესამე _ ქართველი. შვილებიც მრავლად ჰყავდა _ დავით, ვახტანგ, ლაშა, მანოველ, რუსუდან, ბადურ, იადგარ, გიორგი.
როცა ნიკოლოზ კათალიკოსმა ვერაფერი შეასმინა მეფეს, გაბრაზებულმა ეკლესიის საჭეთმპყრობელის ტახტი დატოვა და ახალ კათალიკოსად აბრაამი აკურთხა. აბრაამი მეფის ჯვარისმტვირთელი იყო და სამეფო კარსა და კათალიკოსატს შორის მშვიდობა დამყარდა.
ეკლესიის საქმე მოაგვარა, მაგრამ ახლა დედის ნათესავები განუდგნენ დემეტრეს. შეიპყრო მეფემ რაჭის ერისთავი კახაბერ. თვალები ამოსწვეს. ერთი ფეხი და ერთი ხელი მოკვეთეს. კახაბერის ორი შვილი კონსტანტინეპოლში გააძევეს. ნაწამები კახაბერი მალე მოკვდა. აღარავინ დარჩა მას და ასე აღიხოცა და მოისპოო, გვიამბობს ჟამთააღმწერელი ნათესავი დასახსენებელი ბაღუაშთა კახაბერის ძეთა. იმასაც დასძენს მემატიანე _ ორგულობა მათი გვარის თვისება იყოო.
თანდათან დამყარდა მშვიდობა სამეფოში.
მონღოლებიც აღარ აწუხებდნენ ქვეყანას ძველებურად. დემეტრე ასრულებდა მათ განკარგულებებს. ახლდა ლაშქრობაში, იხდიდა ხარკს. მეგობრობდა დიდ ბუღა ნოინს. ბუღა ნოინს ჩინგიყაენის პატივი ჰქონდა და ურდოში უპირველეს კაცად ითვლებოდა.
საფრთხე თითქოს არსაიდან იყო მოსალოდნელი. ანაზდად დატრიალდა უკუღმა ბედის ბორბალი. 1288 წლის 15 მარტს ანუ მონღოლურად ურდსინგს, როგორც შეთქმული, შეიპყრეს ბუღა ნოინი. მიჰგვარეს ყაენს. განუკითხავად ბრძანა ყაენმა ბუღა ნოინის მოკვდინება. მოჰკლეს იგი და ამოწყვიტეს მისი ნათესავებიც. დააპატიმრეს ყველა, ვისაც ბუღა ნოინთან ურთიერთობა ჰქონდა. ყაენთან მიიხმეს დემეტრე მეორეც.
მაშინ შეკრიბა მეფემ დარბაზი და მიმართა იმ სიტყვით, რომელიც დასაწყისში გაგაცანით.
ერთხმად უარყო დარბაზმა მეფის ურდოში წასვლის აზრი. ურჩევდნენ, ან მთიულეთის სიმაგრეებს შეეხიზნე ან იმიერ საქართველოში გადადი და ასე ვებრძოლოთო მონღოლებს. «ჩუენ ყოველი მტკიცედ ვჰგიეთ ერთგულებასა».
შორს დაიჭირა მეფემ ეს რჩევა. «ვიცი ჩემი სიყვარულითა და ერთგულებით ამბობთ ამას. მაგრამ ცოდოა უბრალო ერი, როგორც ცხვარი უღონოა და არსაიდან მოელის ნუგეშს. მე დავდებ ჩემს სულს ჩემი ხალხისათვის».
«მე დავსდებ სულსა ჩემსა ერისათვის ჩემისა» _ ბრძანა ხელმწიფემ.
მეფის გადაწყვეტილება ურყევი იყო. იგი ურდოში გაემგზავრა.
თავდაპირველად არ აპირებდა ყაენი დემეტრე მეორის სიკვდილით დასჯას. მაგრამ საქმეში ორგულობა ჩაერია. ყაენის კარზე მსახურობდა სადუნ მანკაბერდელის შვილი ხუტლუბუღა. იგი ნაწყენი იყო მეფეზე. როცა სადუნი გარდაიცვალა, დემეტრემ ხუტლუბუღა არ დანიშნა მამის ადგილას ათაბაგად. ათაბაგობა მეფემ ტარსაიჭ ორბელს მისცა. ეს ხუტლუბუღა მისულა ყაენთან და შთაუგონებია _ ნუ შეიბრალებთ დემეტრეს. დასაჯეთ იგი და ამიერ საქართველოს ტახტზე იმიერ საქართველოს მეფის დავით ნარინის ძე ვახტანგი დავსვათო. მოსწონებია ყაენს ეს რჩება და დემეტრეს ბედიც გადაწყვეტილა.
ებგურები მოისყიდეს და საკანში ეახლნენ მეფეს თავზეხელაღებული ვაჟკაცები. შეფიცეს, აქედანაც გაგიყვანთ, საქართველოშიც მშვიდობით ჩაგიყვანთ და ვეომოთო მონღოლებს. მაინც არ ქნა მეფემ ეს. ისევ ძველებურად გაიმეორა: არ მსურს ჩემი გულისათვის ხალხი გაწყდესო. არ მნებავს ამ სოფლის შესაძენად სულის წარწყმედაო.
1289 წლის 12 მარტს დემეტრე მეორეს თავი მოჰკვეთეს.
ქართველმა ხალხმა მას თავდადებული უწოდა.
1989 წელს 700 წელი შესრულდება ამ დღიდან. შვიდი საუკუნეა მოწვეთავს თავმოკვეთილი მეფის სისხლი და გვასწავლის, როგორი უნდა იყოს სახელმწიფო მოღვაწე, და რა უბედურებაა ორგულობა. ორგულობით და ღალატით დაიღუპა დემეტრეც და ორგულობით და ღალატით დაიღუპა დედამისი გუანცაც.
«წიგნს დავხურავდი, მაგრამ ამ წიგნში
რაჭით მოსული მხიბლავს ასული,
მის თვალებში და წამწამთა ჩრდილში
გედის ფრთასავით ფეთქავს წარსული.
ფურცლებზე ბრწყინავს ქალი ალმასი,
კერას მოწყდა და სამცხეში ვნახე,
ტანი კენარი, მხრები ლამაზი
და მონგოლებით შემკრთალი სახე.
ეგებ რაჭაში აღზრდილი სარო,
ჩემი წინაპრის იყავ დობილი,
ფაზისს ამკობდა თვალების წყარო
და ნაწნავები ლექსად წყობილი.
ამ სტრიქონების გალიით მჭვრეტი,
მშვენების შუქით ჟამთა მკვეთელი,
მძევლად წასხმული მშვენება მშვიდი
გვანცა გიხმო თუ ქალი ეთერი?
მცირედი ჭვრეტით, გრემანი თვალით
ეგებ გეტრფოდა თვითონ ჩაღატარ!
ჟამთაღმწერელმა ჯევარდნულ ხმალით
შენი თვალები წიგნში ჩახატა.
სამცხე გეძახდა, გვანცა, სადა ხარ!
ვინ დაგიბნელა ნისლით თვალები!
ვაჟი გულადი დარდმა დადაღა,
მიწას ტორავდნენ მერნის ნალები.
თუ იგონებდი რაჭულ ალილოს,
მთიდან გატყორცნილ მჩქეფარე ფაზისს.
ალბათ ლოყებზე სწვავდი ალიონს,
როცა სიკვდილი გეწვია ნაზი.
ვინ გაგიმეტა ქალი მწყაზარი,
ვინ მოგაშორა მშობლიურ ფუძეს.
სამშობლოს ცეცხლით გული დამწვარი
როგორ გარდიქმნა სიკვდილის ბუდედ.
ცრემლების სითბო სტრიქონებს ორთქლავს,
ნარნარი ტანის სანთელი იწვის.
საფლავში ჩაგყვა რაჭული მოთქმა
და მშფოთვარება მშობლიურ მიწის.
ვინ დაგაშორებს წარსულს ბინდიანს,
წიგნში მწუხრივით ჩაგრჩა სახელი.
და წელმოხრილნი ურდოს მიდიან
დავით ულუ და სარგის ჯაყელი».
მიმართავს გვანცა დედოფალს სიმონ ჩიქოვანი ლექსით «წიგნი ჟამთააღმწერლისა: გვანცა».
დემეტრე მეორის თავგადასავალი დაუდო საფუძვლად ილია ჭავჭავაძემ პოემას «მეფე დიმიტრი თავდადებული».
ქვეყნისათვის, მამულისათვის, სამშობლოსათვის თავდადებაა ამ პოემის ძირითადი აზრი. ეს არა მარტო პოემის შინაარსით ჩანს, არამედ მისი ფორმითაც.
პოემას პატარა პროლოგი უძღვის. საყდრის ეზოში ხალხია თავშეყრილი. მოშორებით ცაცხვის ქვეშ ბრმა მეფანდურე ზის, მოწყენილი და გაჩუმებული. ხალხს მობეზრდა მუქთი, უაზრო ყაყანი. ერთმა ყმაწვილმა დაიძახა, ნუ ყაყანებთ. ფრთა გავაშლევინოთო გულის წადილს, გვიამბოს მეფანდურემ რაიმე გაგონილი ან ნახული, რომ გულის ჟანგი მოვიცილოთო.
მეფანდურე მაშინვე მიხვდება, ამ ყმაწვილების გულის წადილს რა გააშლევინებს ფრთას, რა მოაცილებს მათ გულს ჟანგს. იგი საკრავს ააჟღერებს და უამბობს საყდრის ეზოში თავშეყრილ ყმაშვილებს ქვეყნისათვის უმაგალითო თავდადების ამბავს.
ილიას პოემაში პიროვნება და ხალხი თანაბარ გმირობას ავლენს.
«უწინ ქართველს უხაროდა
მამულისთვის მტერთან ომი,
ან მოჰკლავდა ან თავისთავს
შეაკლავდა როგორც ლომი.
მამულისთვის ვის ახსოვდა
განსაცდელი განსაცდელში!
ტრფობა გვქონდა გულში აბჯრად
და სატევრად _ ხმალი ხელში».
ეს საერთო განწყობილება პოემაში კონკრეტულად დასტურდება. მონღოლეთში მიმავალ მეფეს დაჩაჩანაკებული ბერიკაცი ეახლება ორი ვაჟკაცის თანხლებით. იგი ევედრება მეფეს, ქუდზე კაცს მოუხმე, სპა შეაგროვე და ვეკვეთოთო მონღოლებს. ჩემი ორი შვილიც მომიყვანია და შეიწირეო. ეს მარტო ამ ერთი მოხუცის სურვილი არ არის. იგი მთელი ერის წადილია. მაგრამ მეფემაც იცის მისი ხალხის ფასი და უარს ამბობს მისთვის გაღებულ მსხვერპლზე. ურჩევნია თავად იყოს ზვარაკი.
«მე მეფე ვარ და მეფობის
რიგიც ვიცი, რაში არი…
თუ, იმ მწყემსსა, თავს უშველის,
მგელს დაუგდოს თავის ცხვარი…
თუ სკვდილი სახელად გაქვთ
მაგდენს ჩემთვის _ ერთისათვის,
მაშ რად მიშლით თავდადებას
მე ერთს _ მთელის ერისათვის!..
არა! წავალ, არ დავდგები,
დე, ასრულდებს ნება ღვთისა,
ხორცი მოკვდეს, სული ცხონდეს
მეფის თქვენის დიმიტრისა».
მღვდელმთავარიც დაუდასტურებს მეფეს გაზრახვის სისწორეს და სიმართლეს.
«ვსტირ და გირჩევ, ღვთის სახელით
ხორცი დასთმო სულისათვის,
უკვდავება არ დაჰკარგო
წუთისოფლის გულისათვის».
ასეთია ქრისტიანული ზნეობა. ამით ვლინდება სიქველე და სათნოება. დემეტრე მეორის თავგადასავლის მოყოლით ილია ხუთ დასკვნას აკეთებს.
პირველი:
«ტყუილია სულთქმა, უში,
კაცი უნდა კაცად იყვეს,
სანთელსავით თვით დაიწვას
და სხვას კი გზას უნათებდეს».
მეორე:
«მართლის თქმაა ერთგულება».
მესამე:
«ვით დიდს ბოროტს, ისეთ დიდ მადლს
თავისი ზარი ჰქონია».
მეოთხე:
«განკითხვის დღეს მეფეს ჰკითხვენ
ყმის სისხლს, უქმად დანთხეულსა».
მეხუთე:
«არ არის მკვდარი, ვინც მოჰკვდეს
და ხალხს შესწიროს დღენია,
მკვდრად იგი თქმულა, ვისაც აქ
სახელი არ დარჩენია».
პ. კაკაბაძის პიესაშიც დარჩენილია ფაქტის საერთო სურათი: დემეტრეს ბრალი დასდეს ბუღა ნოინთან მეგობრობაში, ურდოს გაიწვიეს, ჯერ აპატის და მერე დამსმენთა წყალობით დასაჯეს. ოღონდ აქ დამატებულია დავით ნარინისა და მისი ძის ვახტანგის მონაწილეობაც, რაც ისტორიაში არ არის. შექმნილია ხაზი _ ხუტლუ _ დავით _ ვახტანგი. არის გაქცევის თხოვნის მოტივიც. რაზეც მეფემ უარი თქვა.
მაგრამ არც ილიას პოემაში და არც პ.კაკაბაძის პიესაში არ არის თავდაცვითი პატრიოტიზმის არსი გახსნილი. რომ მეფის საქციელი მის პირად კეთილშობილებასთან ერთად გაპირობებულია თავდაცვითი პატრიოტიზმით ანუ ერის უძლურებით. უძლურ ერს გადაარჩენს თავდადებული? თავდადებული მას კეთილშობილებას ასწავლის, მაგრამ ვერ გადაარჩენს. თავდადებულის წიაღში თუ არ ამოიზარდა გიორგი ბრწყინვალე, ერს არ ეშველება.
პ. კაკაბაძის პიესაში ხაზგასმულია დემეტრეს წმინდანობა
ელიზენდა: «შენ ცად მიხვალ ერის წმინდანად».
ელიბონდა: «იმ სიცოცხლის კარს აღებ მსხვერპლით და ციურ ჟღერით, სიკვდილის მეხს და ზარს ადუნებ».
ფილიპე: «მე საქართველო მიყვარს მისთვის, რაც აწ იქნება,
არა მისთვის, რაც ის დღეს არის».
დემეტრე საყვედურობს გაქცევას იმისათვის მირჩევთ, რომ «ნამდვილი სიყვარული არა გაქვთ ერის». მეორეგან: «თქვენ ცდილობთ ერის სიყვარული გადამავიწყოთ».
ერმანოზი: «დღეს მთელმა ერმა დაივიწყა სიმართლე, რადგან
გაჩნდნენ სიცრუის ნაყოფებად მოლექსენი და
გვიჭირს სიმართლე სიცრუიდან გამოვარჩიოთ».
ფილიპე ეუბნება დემეტრეს, რომ იერუსალიმი აიღე ქრისტიანებისათვის და გმირობა გამოიჩინეო, რაზეც მეფე უპასუხებს:
«ბოლოს დავმარცხდი, დავღუპე სპა და ამიტირდა
ათი ათასის ქვრივ-ობოლი,. თუმცა მე უვნებლად
შინდაბრუნებულს ყაენისგან ქება მომყვა და
განძი ნახვეჭი ერის სისხლით… ეს სიკეთეა?»
ფილიპე: «ყოველ მონაზე საზიზღარი ის მონა არის,
ვისაც დასვამენ მტრები ერზე და შეარქმევენ
მეფეს ცარიელ სიტყვით, ყალბათ, იგი თავის ერს
დაადებს ბორკილს უფრო მძიმეს, ვიდრე მტერს ძალუძს
და სრულად გახრწნილ ერს თვით მტრები მოხსნიან ბორკილს».
ვახტანგი: «ვცან, რომ ბრბოები ყველა ერის ერთმანეთსა გავს,
მხოლოდ ბატონნი ერთურთისგან განსხვავდებიან»
გუჟბანი: «ქვეყნის მპყრობელმა არვის არ უნდა აპატიოს ეგზომ გმირობა,
თორემ მტრებს მსგავსი მაგალითით გაათავხედებს».
ქვრივი მიდის დემეტრესთან, რომელიც ეუბნება _ მე ვარ, მეუფევ, ქვრივი შენი მცველის, რომელმაც გულში მიიღო ცხრა ისარი შენკენ ნასროლი და ჩემი ქმრის დაცულს, გხვდა გამარჯვება… დემეტრე უპასუხებს, რომ ჩემი მცველების წყალობით ცოცხალი ვარ. ისინი კვდებოდნენ, რადგან ფიქრობდნენ, რომ მე მეტად ვჭირდები საქართველოს. «ახლა ჟამი მოითხოვს, შენი ქმრის გმირობა მე ვიკისრო და თქვენ გემსხვერპლოთ». ქვრივი ეუბნება, რომ ხალხი თანაგიგრძნობს და მთებში უვნებელი იქნებიო. ქვრივი: «თუ სულით მოკვდა ერი, სხვა ერის შთანთქავს, ხორცში სხვის სული ჩაუდგება». დემეტრე უპასუხებს _ «ჯობს მოისპოს ერი სიცოცხლის შესარჩენად მონად ქცეული, მე ვამბობ, ჩემი თავდადებით თუ ხორციელად ვიხსნი ერს, მმართებს ვიხსნა ერთად სულის ხრწნისაგან. სასიკვდილოდ იმიტომ მივდივაროთ, რომ «ამ საქმით ჩავაგონო ერს მოყვასისათვის თავდადება და ავაშორო სულით მონობა».
ერის ხორცით გადარჩენა თუ ერის სულის.
აქ არის რთული საკითხი: თუ ცალკეული პიროვნებისათვის სულის გადარჩენისათვის ბრძოლა შეიძლება უფრო მნიშვნელოვანია, ერისათვის ორივეს ხორცისაც და სულისათვის ბრძოლაა მთავარი. ერი პირებისაგან შედგება და როგორც პიესაში ბასილი ამბობს _ «მე ვერ მოვთხოვ ხორციელ კაცს ციურის ძალას» _ ყველა პიროვნებას ვერ მოთხოვ შეიგნოს დემეტრეს თავგანწირვის არსი. იგი მაინც გაიხრწნება, თუ ერი ხორცითაც არ გადარჩა და არ განთავისუფლდა.
პრობლემა: სიცოცხლის და ამქვეყნიურობის მოტრფიალე, როგორ მოტრიალდა წმინდანობისაკენ. სხვა გამოსავალი არ ჰქონდა და იმიტომ?
1988 წ.

http://burusi.wordpress.com/2009/07/06/bakradze-demetre/

აკაკი ბაქრაძე – დაბრუნება (მიხეილ წერეთელი)

მარტო ის, რომ 1878 წელს, იმერეთში, ცხრუკვეთში, დაბადებული კაცი 1965 წელს გერმანიაში, მიუნხენში, გარდაიცვალა, ნათლად მეტყველებს რა ბედი ერგო მიხეილ წერეთელს. ნახევარი ცხოვრება სამშობლოში გაატარა, მეორე ნახევარი – უცხოეთში. აქაც და იქაც მეცნიერებას ემსახურებოდა. დიდი მემკვიდრეობა დაგვიტოვა. ჩვენ მიხეილ წერეთლის მეცნიერულ შემოქმედებაზე დღეისდღეობით ზერელე წარმოდგენა გვაქვს. აქომამდე ყველა კარი დაკეტილი იყო, არ ვიცით, რას აკეთებდნენ ქართველი სწავლულები ემიგრაციაში. ახლა ვითარება შეიცვალა. დაფანტულ სულებს სამშობლოში დაბრუნების უფლება მიეცათ. ყველაფერი შესწავლილი იქნება. ყოველი მოღვაწე საქართველოს ისტორიაში იმ ადგილს დაიჭერს, რაც მათ სამართლიანად დაიმსახურეს. ამის ერთი მოწმობა ისიც არის, რომ ამჟამად მიხ.წერეთლის «ერი და კაცობრიობა» ისევ იბეჭდება და მკითხველთა ახალი თაობა გაეცნობა მას.
«ერი და კაცობრიობა» პირველად 1910 წელს გამოიცა თბილისში, ფსევდონიმით «Bãton». Bãton ფრანგული სიტყვაა და ნიშნავს ჯოხს, კვერთხს. ალბათ, ავტორი გულისხმობდა, რომ მოპაექრეებს ჯოხით უმასპინძლდებოდა.
ახალგაზრდობაში მიხ. წერეთელი, მეცნიერებასთან ერთად, პოლიტიკითაც იყო გატაცებული. განსაკუთრებით ანარქიზმით. ამიტომაც მიუძღვნა «ერი და კაცობრიობა» ვარლამ ჩერქეზიშვილს (1846-1925 წ.წ.), საერთაშორისო ანარქისტული მოძრაობის ერთ-ერთ ლიდერს. მაგრამ, როცა ამ წიგნს წერდა, იგი არსებითად უკვე აღარ იზიარებდა ორთოდოქსალური ანარქიზმის ძირითად პრინციპებს. თუმცა ვ. ჩერქეზიშვილისადმი მიძღვნით ვალს უხდიდა ყმაწვილკაცობის დროინდელ გატაცებას.
სამწუხაროდ, ქართულ მეცნიერებაში, როგორც პოლიტიკური მოძღვრება, არც ანარქიზმია შესწავლილი. ჩვენს ცნობიერებაში ანარქიზმი იმ კარიკატურული სურათებით არსებობს, საბჭოური კინემატოგრაფია ნესტორ მახნოსა (1889-1934 წ.წ.) და მის ჯარისკაცებს რომ ხატავდა. არადა, ანარქიზმი სოციალიზმის ერთ-ერთი სახეობაა. მიუხედავად ამისა, ანარქიზმს საბჭოურ სამეცნიერო თუ პოპულარულ ლიტერატურაში ლანძღვა-გინება არ დაჰკლებია. ეს იმით იყო გამოწვეული, რომ ბოლშევიზმი და ანარქიზმი იმთავითვე დაუძინებელი მტრები იყვნენ.
წიგნის წინასიტყვაობაში ვრცელი საუბრისათვის დრო და საშუალება არ არის, მაგრამ რამდენიმე სიტყვა მაინც უნდა ითქვას ანარქიზმზე. თუნდაც იმიტომ, რომ მკითხველს მეტნაკლებად წარმოდგენა ჰქონდეს, რა იდეებით იყო სიჭაბუკეში გატაცებული «ერისა და კაცობრიობის» ავტორი, ანდა რას შესწირა მთელი ცხოვრება ვარლამ ჩერქეზიშვილმა, რომლის მოღვაწეობა-საქმიანობა ჯერჯერობით სრულიად უცნობია ქართველი საზოგადოებისათვის.
ანარქიზმს, კერძოდ, ადამიანის და, საერთოდ, მთელი ხალხის, სულიერი, სოციალ-ეკონომიკური და პოლიტიკური გათავისუფლება უნდოდა.
სულიერი თავისუფლებისათვის, ანარქიზმის აზრით, რელიგიის უარყოფა იყო აუცილებელი, ხოლო სოციალ-ეკონომიკური და პოლიტიკური თავისუფლებისათვის – სახელმწიფოს დანგრევა.
რელიგიის უარყოფა აუცილებელი იყო იმდენად, რამდენადაც ღმერთის რწმენა, ანარქისტების სიტყვით, ადამიანს ინდივიდუალურ ენერგიას ართმევდა. უზენაესის ძალის იმედად იმყოფებოდა. იმ აქტიურობას უკარგავდა, რაც ბრძოლისათვის სჭირდებოდა. მათ ღრმად სწამდათ, რომ რევოლუციური ბრძოლის თვინიერ არსებული სინამდვილე არ შეიცვლებოდა. თუ ღმერთი გწამს და მისი შიში გბოჭავს, აღარ თავისუფალი ხარო, ფიქრობდნენ ანარქისტები. თავისუფალი რომ გახდე, ყოველგვარ შიშს, მათ შორის, ღმრთისასაც, უნდა დააღწიო თავი. ამიტომ ანარქისტები თეისტობას ათეისტობას ამჯობინებდნენ.
სახელმწიოს დანგრევა აუცილებელი იყო იმდენად, რამდენადაც სახელმწიფო ადამიანისა და ხალხის დამორჩილების აპარატია. თუ სახელმწიფო იარსებებდა, მათ თავისუფლების მოპოვება ზღაპრად მიაჩნდათ. დაპყრობა, კერძო საკუთრება, მემკვიდრეობის უფლება, მამისა და ქმრის ბატონობა ოჯახში, ძალადობის საშუალებათა (არმია, პოლიცია, ჟანდარმერია) ერთობლიობა წარმოადგენდა სახელმწიფოს არსს. სახელმწიფოსთან ერთად, ისინიც უნდა გამქრალიყვნენ. მაშინ გახდებოდა შესაძლებელი ადამიანის გათავისუფლება.
სახელმწიფო წარმოუდგენელია პოლიტიკური, სოციალური, ეკონომიკური, იურიდიული პრივილეგიების თვინიერ. თუ ეს პრივილეგიები იარსებებს, მაშინ როგორღა შეიძლება თავისუფლებაზე ლაპარაკი? _ უკვირდათ ანარქისტებს. ამდენად სახელმწიფოს დანგრევა მათი უმთავრესი მოთხოვნა იყო.
ისეთი საზოგადოების შექმნა უნდოდათ, სადაც ადამიანი ადამიანს კი არ შეებრძოლებოდა, არამედ ბუნებას. ანდა ერთმანეთს რატომ უნდა დაპირისპირებოდნენ, როცა ყოველგვარი ქონება _ მიწა, ფაბრიკა-ქარხნები, შრომის იარაღები _ ყველას თანაბრად გაუნაწილდებოდა. ყოფილი მემამულე მიწას ისევე დაამუშავებდა, როგორც გლეხი. ყოფილი ფაბრიკანტი და მექარხნე ჩვეულებრივ მუშასავით იშრომებდა. ყოველი ადამიანი პირადი შრომის შედეგად მოპოვებულიც იცხოვრებდა. სამტრო და გასაყოფიც არაფერი იქნებოდა.
დედაკაცსაც და მამაკაცსაც თანაბარუფლებიანობას ჰპირდებოდნენ, ოღონდ ქორწინებისა და ოჯახის გაუქმებით. თავისუფალი თანასოფის შედეგად გაჩენილი ბავშვები მთელ საზოგადოებას უნდა აღეზარდა სრულწლოვანებამდე. თავისუფალ საზოგადოებას უნდა შეეცვალა მათთვის ოჯახი და მშობლები. მერე დავაჟკაცებულნი და დაქალებულნი თავად ჩაებმებოდნენ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.
მართალია, ანაქისტთა შეხედულებანი აქ მეტად სქემატიურად არის გადმოცემული, მაგრამ მაქს შტირნერის (1806-1856 წ.წ.), პიერ ჟოზეფ პრუდონის (1809-1865 წ.წ.), მიხეილ ბაკუნინის (1814-1876 წ.წ.), პეტრე კროპოტკინის (1842-1921 წ.წ.), ვარლამ ჩერქეზიშვილის (1846-1925 წ.წ.) და სხვათა ნააზრევი გამოწვლილვით შესწავლას და ვრცელ მონოგრაფიებს მოითხოვს, რაც, ცხადია, იოლი საქმე არ არის. ეს მომავალში გაკეთდება. ახლა ეს სქემა მხოლოდ იმიტომ წარმოვადგინე, რომ მკითხველს მიახლოებით მაინც დაენახა – რა უკიდურესი აზრის მოტრფიალე იყო ახალგაზრდა მიხაკო წერეთელი (თავადაც და სხვებიც მას უფრო ხშირად მიხაკოდ იხსენიებენ, ვიდრე მიხეილად).
როცა ანარქიზმით გატაცების წლებმა გაიარა, მიხ. წერეთელი მთლიანად სამეცნიერო საქმიანობას მიეცა. გერმანიაში, ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტში ასირიოლოგიის სპეციალისტი გახდა. გამოაქვეყნა შრომა «სუმერული და ქართული». დიდხანს მუშაობდა ხეთური და ურარტული ენების და კულტურის საკითხებზე. აკადური ეპოსის «გილგამეშიანის» ქართული თარგმანი გამოაქვეყნა სტამბოლში, 1923 წელს. მერე გერმანელ მკითხველს ს.-ს. ორბელიანის «სიბრძნე სიცრუისა» გააცნო. «ვეფხისტყაოსნის» ტექსტი დაადგინა და გერმანულადაც თარგმნა. დავითისა და თამარის ისტორიკოსთა თხზულებანი შეისწავლა და გამოსცა. ერთი სიტყვით, როცა მიხ. წერეთლის შრომები ერთად თავმოყრილი მთლიანად გამოიცემა, დღევანდელი ქართველი მკითხველი თვალნათლივ დაინახავს «ერისა და კაცობრიობის» ავტორის როგორც ნიჭიერებას, ისე შრომისმოყვარეობას. განსაკუთრებით შრომისმოყვარეობას მინდა ყურადღება მიექცეს. ხშირად გაიგონებთ ბუზღუნს _ ქართველებს შრომა არ უყვართ, საქმეს ფუქსავატურად ექცევიანო. მიხეილ წერეთლის პიროვნება (ბევრ სხვა ქართველ მოღვაწესთან ერთად) ამ ცრუ აზრის სრული უარყოფაა.
ქართველი კაცი კი არ არის ზარმაცი, არამედ მისი მონური მდგომარეობა იწვევს მცონარეობას. ზარმაცობა მონის თვისებაა. როცა საქართველო თავისუფალი იქნება, მაშინ მთელი მსოფლიო დაინახავს, როგორია ქართველის შრომისმოყვარეობა. თავისუფლება და შრომისმოყვარეობა უერთმანეთოდ არ არსებობენ. ამიტომ, როცა ადამიანის თავისუფლებაზეა ლაპარაკი, შრომის გათავისუფლებაც იგულისხმება და პირიქით, შრომის გათავისუფლება ადამიანის თავისუფლებასაც ითვალისწინებს.
ადამიანისა და შრომის თავისუფლების იდეა მიხ. წერეთლის პუბლიცისტურ მოღვაწეობას წითელ ზოლად გასდევს. 900-იან წლებში ეს პრობლემები ცხარე სჯა-ბაასის საგანი იყო. ყველა, ვისაც არ ეზარებოდა, იცოდა თუ არ იცოდა, შეეძლო თუ არ შეეძლო, მართლა აინტერესებდა თუ არა, ან ტრიბუნაზე იდგა და ცივი ხმით გაჰკიოდა, ან ჟურნალ-გაზეთების რედაქციებში აცოდვილებდა კალამს. გონიერ, ჭკუადამჯდარ კაცს ყურს ნაკლებად უგდებდნენ. სამაგიეროდ დარაფეთები სარგებლობდნენ დიდი პოპულარობით. კაცობრიობის გათავისუფლებლებაზე ოცნებობდნენ და ქართველი ხალხის ბედ-იღბალის მოსაგვარებლად ვერ იცლიდნენ. გურია-იმერეთისა თუ ქართლ-კახეთის დაბა-სოფლებში დაბადებულ-გაზრდილი გოგო-ბიჭები რუსეთის, ინგლისისა თუ საფრანგეთის პროლეტარიატის ხსნაზე ოცნებობდნენ. ჩირად არ უღირდათ კარის მეზობლების ტკივილ-გასაჭირი. ასე ეოცნებებოდათ: თუ კაცობრიობას გაათავისუფლებდნენ, ქართველ ხალხსაც მექანიკურად ეშველებოდა.
ეროვნულ გასაჭირზე ფიქრი და განსჯა ერცხვინებოდათ. საკაცობრიო იდეალებს ებღაუჭებოდნენ.
ამ ვითარებაში ეროვნული პრობლემის მთავარ საკითხად დასმა და კაცობრიობის უარყოფა, როგორც საზოგადოებისა და სოციალური ორგანიზმისა, ცოდნასა და ნიჭიერებასთან ერთად, მოქალაქეობრივ გამბედაობასაც მოითხოვდა.
«იგი (კაცობრიობა _ ა.ბ.) არ ატარებს არავითარ სოციალურ შინაარსს, რადგანაც ამ ერთ მთლიანად ნახევარ ადამიანს არა აქვს გარეგნულად მოწესრიგებული საერთო ცხოვრება. იგი არ წარმოადგენს ერთ სოციალურ სუპერორგანიზმს თავის ორგანოებითა და ფუნქციებით მთელ კაცობრიობის ყველა მოთხოვნილებათა მიზანშეწონილ დასაკმაყოფილებლად. უამისოდ კი სოციალური ორგანიზმი არ არსებობს. დიახ, კაცობრიობა არ არის საზოგადოება…»
«კაცობრიობა, როგორც სოციალური არსი, არ არსებობს. არსებობენ მხოლოდ მისი ნაწილები, რომელთაც აქვთ სოციალური ცხოვრება, რომელნიც წარმოადგენენ სოციალურ სუპერ-ორგანიზმებს».
ამგვარი დასკვნა არა მარტო ანარქიზმის უარყოფა იყო, არამედ სოციალიზმის ყოველგვარი სახეობისა.
სოციალური ორგანიზმი, რომელსაც ერთი მთლიანი საზოგადოებრივი სახე და შინაარსი აქვს, მიხ.წერეთლისათვის ერი იყო.
«ყველაზე უფრო დიდმნიშვნელოვანი, ხანგრძლივი და მედგარი საზოგადოებრივი ორგანიზმი იყო და განსაკუთრებით ეხლა არის ერი».
პრობლემის ასეთი დასმა, ბუნებრივია, ითხოვდა ბევრი საჭირბოროტო კითხვის პასუხს. მიხ.წერეთელმაც მკაფიოდ განსაზღვრა მისი წიგნის მიზანდასახულება.
«არის თუ არა საზოგადოებრივი შინაარსი ერთში (კაცობრიობაში _ ა.ბ.) და მეორეში (ერში _ ა.ბ.)? როგორი ტენდენცია აქვთ ამ მხრით ერსა და კაცობრიობას? როგორი უნდა იყოს სოციოლოგიური დაფასება ჩვენ მიერ კაცობრიობისა და ერისა? რას წარმოადგენს ამ მხრით საქართველოს ერი? როგორი უნდა იყოს ამ ანალიზის შემდეგ იდეალური და პრაქტიკული დასკვნა? _ აი ჩვენი საგანი…»
ყველა ამ საკითხზე პასუხს «ერსა და კაცობრიობაში» იპოვით. ამიტომ არც მე შეგაწყენთ თავს კომენტარებით. მართალი რომ გითხრათ, არც მეშვეობითი აზროვნების ხელშემწყობის როლში მინდა გამოვიდე.
რას ვუწოდებ მეშვეობით აზროვნებას?
სსრკ-ში ერთი წესი არსებობდა (დღესაც არსებობს, ოღონდ თანდათანობით ქრება): წიგნები ორ ნაწილად იყოფოდა _ სასურველად და არასასურველად. სასურველად ის წიგნები იყო მიჩნეული, რომელიც სოციალიზმს უკმევდა გუნდრუკს, ხოლო არასასურველის სიაში ისინი იყვნენ მოხვედრილი, რომელნიც სოციალიზმს აკრიტიკებდნენ ან ავის მოსურნედ ეჩვენებოდათ. ზოგჯერ აუცილებელი ხდებოდა არასასურველი წიგნების გამო საზოგადოებისათვის ინფორმაცია მიეწოდებინათ. რა თქმა უნდა, არასასურველი წიგნის წაკითხვა საბჭოელ მკითხველს ეკრძალებოდა. აი, ამ დროს ასპარეზზე გამოდიოდა სანდო საბჭოელი სწავლული. იგი მკითხველ საზოგადოებას მოუყვებოდა, რა წერია არასასურველ წიგნში. როგორი დამოკიდებულება უნდა გვქონდეს მისდამი. ცხადია, სანდო სწავლული არასასურველ წიგნს კი არ აცნობდა მკითხველს, არამედ აძაგებდა მას და ცრუ ინფორმაციას აწვდიდა. მკითხველმა წიგნის არსებობა იცოდა, მაგრამ შიგ რა ეწერა, ამაზე წარმოდგენაც არ ჰქონდა. სანდო სწავლულის ინსინუაცებით ჰქონდა თავი გამოტენილი. ასე ჩამოყალიბდა ფორმულა: არასასურველი წიგნი → სანდო სწავლული → მკითხველთა საზოგადოება. ამას ვეძახი მეშვეობით აზროვნებას. არა უშუალო კონტაქტი წიგნთან, არამედ სანდო სწავლულის მეოხებით აზროვნებით იწერებოდა დისერტაციები, მონოგრაფიები, ნარკვევები. ამგვარი დისერტაციების, მონოგრაფიების, ნარკვევების ავტორებმა არაფერი იცოდნენ რა ეწერა არასასურველ წიგნში (თვალითაც არ ჰქონდათ ნანახი), მაგრმა რიხიანად იმეორებდნენ სანდო სწავლულის «აზრებს». თავი ისე ეჭირათ, თითქოს ზედმიწევნით ჰქონდათ შესწავლილი ის წიგნები, რომლებზეც ურცხვად მსჯელობდნენ. ასე იჩეკებოდნენ სუტ-მეცნიერები, ვრცელდებოდა ცრუ ცოდნა და კნინდებოდა აზროვნების უნარი.
თუ გვინდა ნამდვილი ცოდნა შევიძინოგთ, საღი აზროვნების უნარი შევინარჩუნოთ, დაუძინებელი ბრძოლა უნდა გამოვუცხადოთ მეშვეობით აზროვნებას. კონტაქტი უნდა იყოს უშუალო: წიგნი და მკითხველი.
მიხ. წერეთლის «ერი და კაცობრიობაც» არასასურველი წიგნების რიგს ეკუთვნოდა. თუ მასზე რაიმეს გაიგონებდი, ისევ მეშვეობით აზროვნების გზით. ახლა დადგა დრო და მკითხველს შეუძლია უშუალოდ გაეცნოს მას. სხვათა დაუხმარებლად შეაფასოს და განსაჯოს.
ამ წიგნის ბედიც ისეთივე იქნება, როგორიც ყველა სხვა წიგნის: ზოგს მოეწონება და ზოგს _ არა. ღმერთმა ნუ ჰქნას კაცობრიობას ერთი თავი ებას და ერთი აზრი ჰქონდეს. ეს უთვალავფერიანი ქვეყანა იმით არის მიმზიდველი, რომ ნაირნაირი თავია, ნაირნაირი აზრია და მათ ჭიდილში ილევა და ქრება ადამიანის ხანმოკლე მიწიერი ცხოვრება.

1990 წ.

http://burusi.wordpress.com/2009/07/05/bakradze/

აკაკი ბაქრაძე – მთავარია დავიბრუნოთ ღირსება

ერთხელ რევაზ გაბაშვილის მოგონებებში _ «რაც მახსოვს» _ დაუჯერებელი რამ წავიკითხე. ეს მაშინ მომხდარა, როცა ბრესტ-ლიტოვსკის საზავო ხელშეკრულება დაიდო. ამ ხელშეკრულებით რუსეთის ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ სამხრეთ საქართველოს ტერიტორია, ქართველთა უკითხავად, თურქეთს დაუთმო. ვითარების მოსაწესრიგებლად ტრაპიზონის კონფერენციაც გაიმართა. მაგრამ იგი ქართველთა მარცხით დამთავრდა. ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულებითა და ტრაპიზონის კონფერენციის მარცხით გათამამებული თურქეთის არმია ბათუმსაც დაპყრობით დაემუქრა. ქართველ პოლიტიკოსებს თავგზა აერიათ. თავწაჭრილი ქათამივით ფართხალებდნენ. აქეთ-იქით აწყდებოდნენ საშველის ძებნაში. მაშინ გენერალი ვასილ გაბაშვილი, პირველი მსოფლიო ომის მონაწილე, გამოცდილი და გამობრძმედილი მეომარი, მისულა ქართველ პოლიტიკოსებთან და უთქვამს _ ბათუმის ციხესიმაგრეს ისე ვიცნობ, როგორც ჩემს ხუთ თითს. მომეცით სამი ათასი ჯარისკაცი და სიტყვას გაძლევთ, თურექთის ჯარი კი არა, ჩიტიც ვერ გადმოფრინდებაო საზღვარზე.
ევგენი გეგეჭკორი, დემოკრატიული საქართველოს მომავალი საგარეო საქმეთა მინისტრი, საშინლად აღშფოთებულა, ეს სიტყვები რომ გაუგონია.
«_ რას ბრძანებთ, ბატონო გენერალო, თქვენი თავი საშუალო საუკუნეებში ხომ არა გგონიათ, _ ზარბაზნებსა და ციხეებზე გველაპარაკებით? ან სადა გვყავს ჯარი?! ბათუმში ჯარი კი არ უნდა წავიყვანოთ, არამედ ხალხი. იქ საპროტესტო მიტინგები გავმართოთ და, როცა ოსმალები დაინახავენ, რომ მთელი ქართველი დემოკრატია წინააღმდეგია მათი, _ დღეს დემოკრატიის ხანაა და ოსმალეთის დემოკრატიაც ჩვენი ძმები არიან, _ ისინი ვერასოდეს ვერ გაბედავენ ბათუმში შესვლას» («დაბრუნება», ტ.3, 1992 წ., გვ.199).
ჯარის მაგიერ მიტინგები. თავდაპირველად გამიჭირდა იმის დაჯერება, რომ ამგვარი სიბრიყვე შეიძლებოდა ეთქვა პოლიტიკოსს. ვიფიქრე: რევაზ გაბაშვილს, პარტიულობით ეროვნულ-დემოკრატს, სძულდა სოციალ-დემოკრატები და ამას მათი სახელის გასატეხად ამბობს-მეთქი. მაგრამ მერე ჩემთვის ცხადი გახდა, რომ რევაზ გაბაშვილი იოტის ოდენადაც არ აჭარბებდა. ჯარის მაგიერ მიტინგები _ ქართული პოლიტიკის «აღმოჩენა» და «თავისებურება» ყოფილა.
მიუნხენში «ბაიერიშეს ჰაუპშტაატსარხივში» (ბავარიის სახელმწიფო მთავარი არქივი) ინახება არტილერიის გენერლის ფრიდრიხ კრეს ფონ კრესენშტაინის მოგონებანი _ «ჩემი მისია კავკასიაში». იგი 1918 წელს საქართველოში, კერძოდ, და, საერთოდ, კავკასიაში გერმანიის სამხედრო მისიას ხელმძღვანელობდა. გერმანელი გენერალი ადასტურებს: მართლაც არ სურდათ, თურმე 1918-21 წლებში საქართველოს სოციალ-დემოკრატ ხელმძღვანელებს არმიის შექმნა. მტრებს მიტინგებითაც იოლად გავუსწორდებითო, _ ამტკიცებდნენ. ქართველი პოლიტიკოსების «სიბრძნით» გაოგნებულა გერმანელი და უფიქრია: ეს უბედური ქვეყანა შეშლილებს ჩავარდნიაო ხელში.
მათი მმართველობის შედეგიც ბუნებრივია: საქართველომ, რომელსაც ბრძოლისუნარიანი არმია არ ჰყავდა, ერც შეძლო თავდაცვა. ბოლშევიკ-კომუნისტურმა რუსეთმა ადვილად მოახერხა მისი ისევ დაპყრობა. მას მერე 80 წელიწადზე მეტი გავიდა, მაგრამ არმიის შექმნისადმი დამოკიდებულება საქართველოში არსებითად არ შეცვლილა. ისეთ სასხვათაშორისოდ კეთდება ეს საქმე. ისევ მიტინგებით ფიქრობენ ომის მოგებას. ისეთ «ხალხთა ძმობის» ზღაპრების მოყოლა გრძელდება. ამგვარ საქმიანობას, როგორც წესი, ყოველთვის საქართველოს საბედისწერო დამარცხება მოაქვს.
დღესაც დამარცხებულია საქართველო. მისი ტერიტორიის დიდი ნაწილი მტერს აქვს დაპყრობილი. ამ ტერიტორიის დაბრუნების იმედის ნაპერწკალიც კი არსად ჩანს. დაბრუნება კი არადა, თუ ჩვენ ისეთი არმია ვერ შევქმენით როგორიც ისრაელს ჰყავს შესაძლებელია ჩვენი ქვეყანა იმ მდგომარეობაში აღმოჩნდეს, რაშიც მე-18 საუკუნის ბოლოს იყო, როცა ქართულმა სახელმწიფომ რუსეთის კალთაში დალია სული. გახსოვთ, რა უთხრა ტარას ბულბამ ანდრის, სანამ მოკლავდა? «მე გშობე, მევე უნდა მოგკლა». რუსეთმა დაშლილ-დანაკუწებული ქართული სამეფო-სამთავროები დაიკავა. იგი თვლის, რომ ტერიტორიულად საქართველო მან გააერთიანა (სამწუხაროდ, უმეცრების გამო ბევრი ქართველი პოლიტიკოსიც იმეორებს ამას თუთიყუშივით). იმას კი რუსებიც მალავენ და ქართველებიც, რომ რუსეთი საქართველოს კი არ აერთიანებდა, არამედ იმპერიის საზღვრებს აფართოებდა. ამას უტყუარად ადასტურებს ის პოლიტიკა, რომელსაც მე-19 საუკუნეში რუსეთი ატარებდა საქართველოში. ამ პოლიტიკას ქართველი ხალხის სულიერი, ეთნიკური და რელიგიური დაშლა ერქვა სახელად. იგი მეტად ინტენსიურად მიმდინარეობდა. ამის დასაბუთებით თავს არ შეგაწყენთ. ვისაც მართლა აღელვებს საქართველოს ბედ-იღბალი, იმან ეს კარგად იცის. მარტო იმას გაგახსენებთ, როგორ ხდებოდა მე-19 საუკუნეში საქართველოში და თბილისის მოსახლეობის აღწერა. აღწერილია ასე _ ქართველები, იმერლები, ხევსურები, ფშავლები, გურულები, მეგრელები, აჭარლები და ა.შ. ამის ნიმუშებს ნებისმიერ სტატისტიკურ ცნობარში იპოვნით. ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიაშიც კი. როგორ ფიქრობთ, _ რუსმა სპეციალისტებმა არ იცოდნენ, რომ აქ ჩამოთვლილი ტომები ერთიან ქართველ ხალხს შეადგენდნენ? რა თქმა უნდა, იცოდნენ. მაგრამ რუსეთის სახელმწიფო პოლიტიკას ჭირდებოდა ქართული ეროვნული სხეულის დაშლა და შლიდნენ. ეს პოლიტიკა გრძელდებოდა ბოლშევიკურ-კომუნისტური რეჟიმის დროსაც. ამის შედეგია ერთი ციცქნა საქართველოში ავტონომიები. ქართული მიწა-წყლის გადაცემა სხვისათვის.
ასე, რომ «მეგობარი» რუსეთი ტარას ბულბასავით ეუბნება საქართველოს: მე გაგაერთიანე და მევე დაგანაკუწებ. ქართული პოლიტიკოსების დიდი ნაწილი კი ალერსიანად შესციცინებს თვალებში რუსეთს და ყმური ერთგულებით უდასტურებს _ მართალი ბრძანდებითო. ადამიანი ან უზომოდ ემინი უნდა იყოს ან უნუგეშოდ აბუეტი, რომ დაიჯეროს რუსეთს საქართველოს თავისუფლება და დამოუკიდებლობა ეოცნებებაო. რუსეთი იყო საქართველოს მტერი და ასეთად დარჩება მანამ, სანამ საბოლოოდ არ ირწმუნებს, რომ მისი დიდი იმპერია ერთხელ და სამუდამოდ დაიშალა. როცა ამას დაიჯერებს, მერე აირჩევს კეთილმეზობლურ ურთიერთობას, მანამდე კი არა. მანამდე ისევ ძველებურ იმპერიულ პოლიტიკას გააგრძელებს. ხომ ხედავთ: სულს ღაფავს და იმაზე ოცნებობს რუსეთ-ბელორუსიის კავშირს იუგოსლავიაც შეუერთოს.
ამ ვითარებაში გამოუსწორებელი შეცდომაა ქართული არმიის შექმნის მცდელობა რუსული ან საბჭოთა არმიის მოდელის მიხედვით. გასაგებია: საბჭოთა არმიის ქართველი გენერლები და ოფიცრები სხვანაირ ჯარს ვერ ჩამოაყალიბებენ. მათ ძვალსა და რბილში აქვთ გამჯდარი ის, რასაც მთელი სიცოცხლე ერთგულად ემსახურებოდნენ. სხვანაირი გახდი და სხვანაირად იაზროვნეო. მათ ვერც მოსთხოვ. ამგვარი სახეცვლილება ადამიანს არ ძალუძს (ყველა ხომ არ არის ისეთი ნიჭიერი, რომ მთელი სიცოცხლე მამალი ათეისტი იყოს და ერთ მშვენიერ დღეს, მოულოდნელად, ღრმად მორწმუნე თეისტი გახდეს!). სრულებითაც არ მეპარება ეჭვი, რომ ყოფილი საბჭოთა არმიის ქართველ ოფიცრებსა და გენერლებს საქართველოსათვის სიკეთე უნდათ. მაგრამ მათ ეს სიკეთე ისე ესმით, როგორც შთააგონეს და ასწავლეს. ეს ცოდნა და შთაგონება კი დღევანდელ საქართველოს არ გამოადგება. საქართველოს წინ სრულიად სხვა მიზანი და ამოცანა დგას. ეს მიზანი და ამოცანა დამოუკიდებელი და თავისუფალი ქვეყნის მიზანი და ამოცანაა, რომელსაც არ სურს სხვისი დამონება და არც ის უნდა, რომ თავად იყოს სხვისი ყურმოჭრილი ყმა. არმიაც თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის იდეით უნდა აღიზარდოს. ამას პროპაგანდისტთა კარგად მომზადებული რაზმი სჭირდება. იგი კი არსად ჩანს.
კარგად მოგეხსენებათ: როცა ბოლშევიკ-კომუნისტები წითელ არმიას აყალიბებდნენ, როგორც სპეციალისტებს, მეფის არმიის ოფიცრებს იყენებდნენ, მაგრამ მათ გვერდით აუცილებლად იდგა ბოლშევიკი კომისარი. ეს არ იყო შემთხვევითი. პროფესიული ცოდნა შეიძლებოდა მიეცა მეფის არმიის ოფიცერს, მაგრამ იდეა _ რას ემსახურებოდა წითელი არმია, რისთვის უნდა ებრძოლა _ ამას კი მხოლოდ ბოლშევიკი კომისრები ასწავლიდნენ. ჯარისკაცმა არა მარტო იარაღის კარგად ხმარება უნდა იცოდეს, არამედ ისიც (შეიძლება უფრო მეტადაც) _ რას ემსახურება და რისთვის იბრძვის. რისთვის უნდა დაღვაროს როგორც საკუთარი, ისე სხვისი სისხლი.
ამ იდეას დამოუკიდებელი და თავისუფალი საქართველოს მომავალ არმიას ის ადამიანები ვერ შთააგონებენ, რომელთაც ძლევამოსილი საბჭოთა არმიის ნოსტალგია აწამებთ. ამას სრულიად სხვანაირი და სხვაგვარი ცნობიერების ადამიანები სჭირდება. ისეთი, ვისაც შეუძლია დამოუკიდებლობისა და თავისუფლების იდეა დანერგოს არმიაში. საქართველოს ღირსების იდეა დაამკვიდროს. საუბედუროდ და სავალალოდ, დღეს საქართველო უღირსებო ქვეყანაა, შერცხვენილი და თავლაფდასხმული. ქვეყანა ომს რომ წააგებს, ღირსებასაც კარგავს, ამას ყველაზე მეტად არმია უნდა განიცდიდეს, რადგან იგია ქვეყნის ღირსების დარაჯი, დამცველი და ქომაგი. მაგრამ არმიამ რომ ქვეყნის ღირსების დამცველის როლი შეასრულოს, აუცილებელია ერი და ბერი მას პატივს სცემდეს, უყვარდეს, აფასებდეს, უფრთხილდებოდეს და ზრუნავდეს. რად უნდა იმას მტკიცება და საბუთი, რასაც ბრმაც კი ხედავს: დღეს ქართველი ხალხი ასე არ იქცევა. პირიქით: ყოველგვარად ცდილობს გაექცეს სამხედრო სამსახურს. თავი აარიდოს მას. სხვაგვარად ის ერი ვერ მოიქცევა, რომელიც ფიქრობს _ ჯარი არ გვჭირდება. მტერს მიტინგებით დავამარცხებთო. ეს ხდება იმ ქვეყანაში, რომლის მთელი ისტორია ბრძოლა და ომია საკუთარი ღირსების, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის დასაცავად. ამგვარი ვითარების შექმნა ხომ არ ნიშნავს იმას, რომ საქართველო არა მარტო ტერიტორიულად დაიშალა, არამედ ცნობიერადაც? ვაი, რომ ნიშნავს. ამიტომ ქართული არმიის შესაქმნელად ბრძოლა-საქმიანობა არა მარტო ჯარის შექმნისათვის ბრძოლა-საქმიანობაა, არამედ ერთიანი ეროვნული ცნობიერების აღდგენისათვის ბრძოლა-საქმიანობაც. ეს უმთავრესი და უპირველესი პრობლემაა. პრობლემაა მთელი ხალხის, მთელი ერის და არა ამა თუ იმ პიროვნების ცალცალკე. თუ ამას ქართველი ხალხი ვერ გაიცნობიერებს, მაშინ იგი ვერც იმ ღირსებას დაიბრუნებს, რომელიც სამარცხვინოდ დაკარგა და ვერც ღირსეულ ბრძოლისუნარიან არმიას შექმნის.

1998 წ., 22. IV.

http://burusi.wordpress.com/2009/07/06/akaki-girsea/