უცნობი საქართველო

Famous georgian writer Giorgi Akhvlediani (Aka Morchiladze) continues talks about old stories of Georgia and famous people living and visiting Caucasus.

ლეონიდე ოქროპირიძე

სერგო ვარდოსანიძე

უწმინდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ლეონიდე, ერისკაცობაში ლონგინოზ სოლომონის ძე ოქროპირიძე, დაიბადა 1861 წლის 15 თებერვალს გორის მაზრის სოფელ დისევში. მის მსოფლმხედველობაზე დიდი გავლენა იქონია საეკლესიო მოღვაწემ, ეპისკოპოსმა ალექსანდრე ოქროპირიძემ, რომელიც ხელს უწყობდა ძმისწულს სწავლა-განათლების გაღრმავებაში. 1867 წელს ლონგინოზი ჩაირიცხა თბილისის სასულიერო სემინარიაში, საიდანაც გადავიდა სტავროპოლის სემინარიაში, რომლის დამთავრების შემდეგ, 1884-1888 წლებში სწავლობდა კიევის სასულიერო აკადემიაში.

1887 წელს ლონგინოზი ბერად აღიკვეცა და ეწოდა სახელად ლეონიდე. ახალგაზრდა სასულიერო პირმა მიზნად დაისახა საქართველოს ეკლესიის ინტერესებისათვის ბრძოლა. 1888 წელს იგი დაინიშნა `კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების~ მიერ დაარსებული სკოლების ინსპექტორად.
ამ საზოგადოების დაფინანსებით კავკასიის მთიანეთში, ფშავ-ხევსურეთსა და მთიულეთგუდამაყარში, არდონ-ალაგირის ხეობასა და საინგილოში გაიხსნა სკოლები. ამ სკოლების წარმატებაში დიდი იყო ბერმონაზონ ლეონიდეს ღვაწლი. როგორც იგი იხსენებდა: _ `ჩემმა ხანგრძლივმა სიცოცხლემ განვლო თვალთა წინაშე სამსახურში შესვლის პირველი დღიდან მოკიდებული აქამდე განუწყვეტლივ დავდივარ საქართველოს მთა და ბარში სახარების სიტყვის, ჰუმანიტარული სწავლა-განათლების და ეროვნული შეგნების ხელგაშლით სათესად ქართველი ერის მაშვრალთა კლასის ფართო წრეებში. პირველად მე წავაკითხე `დედაენა~ მთის შვილებს და პირველად მე ავამღერე მშობლიურ ჰანგზე დაბეჩავებული ჩემი მოძმენი~. 1891-1897 წლებში ბერ-მონაზონი ლეონიდე მუშაობდა ქართლ-კახეთის სინოდის კანტორის წევრად, 1897 წლიდან _ დავით გარეჯის იოანე ნათლისმცემლის მონასტრის წინამძღვრად. 1898 წლის 17 აპრილს მღვდელმონაზონი ლეონიდე აღყვანილ იქნა ეპისკოპოსის ხარისხში. როგორც ეპისკოპოსად კურთხევისას წარმოთქმულ სიტყვაში აღნიშნა: _ `სიყრმიდანვე მრწამდა და მტკიცედ მჯეროდა, რომ პირისაგან უფლისა გამოვალს ბედი კაცისა და წარიმართების სავალნი მისნი. ღვთის მადლით, ჩემს სიცოცხლეში არ მახსოვს არცერთი დღე, რომ არ მეგრძნოს სინამდვილე ამ მაცხოვნებელი ჭეშმარიტებისა, მაგრამ ეს ჭეშმარიტება უფრო ცხოველ და მოქმედ არს ჩემში აწინდელს, უშესანიშნავესს ჩემთვის დღესა, მე ჭაბუკი ხორციელის ასაკობის მხარით და ჯერ გამოუცდელი საეკლესიო მსახურებაში, აღყვანილ ვიქნე უმაღლესსა ხარისხსა მღვდელმთავრისა~.
ეპისკოპოს ლეონიდეს მოღვაწეობაში ერთ-ერთი საოცარი ადგილი უჭირავს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის ბრძოლას, რუსი ეგზარქოსების ანტიქართული პოლიტიკის მხილებას. ამ საკითხებთან დაკავშირებით იმდროინდელ ჟურნალ-გაზეთებში იბეჭდებოდა მისი საინტერესო გამოკვლევები, პოლემიკური წერილები, რომელთაც დიდი როლი შეასრულეს ქართული საზოგადოებრივი აზრის _ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის იდეის აქტუალობის თვალსაზრისით. მან აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1906 წელს პეტერბურგში გამართული სინოდის იმ სხდომებში, რომლებიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხს იხილავდა. თავის გამოსვლაში მეუფე ლეონიდემ აღნიშნა: _ `დღეს ქრისტიანობა საქართველოში განიცდის საშინელ კრიზისს, ხალხი არ დადის ეკლესიებში, სრულიად აჰყარა პატივისცემა სამღვდელოებას, მღვდლების მოქმედებას და სწავლა-დარიგებას აღარ აქვს გავლენა მრევლზედ. როგორც სამღვდელოება ისე მორწმუნე ნაწილი ქართველი ერისა.
ერთადერთ საშუალებად იმისა, რომ არ მოისპოს საბოლოოდ ქრისტიანობა საქართველოში და სამღვდელოებამ მოიპოვოს კვლავინდელი ნდობა სამწყსოსი, თვლის საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას აღადგენს არჩევნებითი სისტემით. ეს დასკვნა ერისა და სამღვდელოებისა საბოლოოა, მეტად მცირეა და ვერავითარი მოსაზრება ვერ შეაცვლევინებს მათ ამ რწმენას~ (სტილი დაცულია).
ეპისკოპოსი ლეონიდე თერგდალეულთა იდეების ერთგული იყო და სამშობლოს მსახურება, ერის ინტერესების დაცვა მისთვის უპირველესი საზრუნავი გახდა. იგი მტკიცედ გმობდა კოსმოპოლიტიზმს: _ `სიყვარული პირველად ქვეყნიერებისა და არა სამშობლოსი, შორეულისა და არა მახლობელისა, გარეშესი და არა შინაურისა ემსგავსება წაღმა წარწერის უკუღმა კითხვას, მუხის დარგვას კენწეროთი და გადაბრუნებული ტანისამოსით პამპულობას, ღმერთმა დაიხსნას საქართველო ამ გვარის მანკიერ შვილთაგან და სამგზისკურთხეულ იყოს მშობელი ენისა და მამულისათვის თავდადებით მოსიყვარულე ქართველი~. 1908 წლიდან ეპისკოპოსი ლეონიდე გურია-ოდიშის ეპარქიას განაგებდა, მკაცრად ილაშქრებდა რუსეთის ხელისუფლების საგანმანათლებლო პოლიტიკის წინააღმდეგ, რომლის მიზანი იყო ქართული ენის სრული განდევნა სკოლებიდან.
1917 წლის 12 (25) მარტს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში გურია-ოდიშის ეპისკოპოსმა ლეონიდემ წაიკითხა საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილება. იგი დაინიშნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის თავმჯდომარედ. 13 მარტს ეპისკოპოსი ლეონიდე შეხვდა ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტის (`ოზაკომი~) წარმომადგენელს, ბ. ხატისოვს და მოახსენა მცხეთაში მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ. 14 მარტს გამოცხადდა ეგზარქოსის სასახლეში და საქართველოს ეგზარქოს პლატონს გამოუცხადა, რომ მცხეთაში მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე იგი გადაყენებული იყო ეგზარქოსის თანამდებობიდან. ეგზარქოსყოფილმა გამომწვევად უპასუხა: _ `მე ყველაფერს ამას შევატყობინებ პეტერბურგში წმიდა სინოდს დეპეშით, რასაც სამი-ოთხი დღე დასჭირდება და შემდეგ მათი განკარგულების შესაბამისად მოვიქცევიო. ამავე დროს გთხოვთ ძალას ნუ დამატანთ, ეს თქვენთვის კარგი არ იქნება, ისიც ნუ დაგავიწყდებათ, რომ მეც უმწეო არა ვარ, რუსის ჯარი და მთავრობა მომხრედ მყავსო.~ საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ, ეპისკოპოს ლეონიდეს ხელმძღვანელობით, დიდი მუშაობა გასწია საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობისათვის. ეგზარქოსყოფილი პლატონი რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლების მითითებით ცდილობდა, არ დაეთმო პოზიციები, 27 მარტს იგი გამოაცხადეს ამიერკავკასიის ეგზარქოსად და თბილელ მიტროპოლიტად. 15 აგვისტოს ქართველმა სამღვდელოებამ გურიაოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე თბილელ მიტროპოლიტად აირჩია. 1917 წლის 23 აგვისტოს ეგზარქოსყოფილმა პლატონმა თბილისი დატოვა. საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ, მიტროპოლიტ ლეონიდეს ხელმძღვანელობით, ეგზარქოსის სასახლე დაიკავა.
1917 წლის 17 სექტემბრიდან 1919 წლის 23 თებერვლამდე მიტროპოლიტი ლეონიდე იყო საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის მოსაყდრე, უწმინდესი კირიონის გარდაცვალების შემდეგ (1918 წლის 27 ივნისი) _ კათოლიკოს-პატრიარქის მოვალეობის შემსრულებელი. იგი ესწრებოდა 1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებას და განაცხადა: _ `ყველას გინახავთ, რა უმწეოდ და უაზროდ აწყდება ხოლმე მიდამოს პირზე მზის პირველი სხივებით სკიდან გამოტყუებული სიცივისგან მობუზული ფუტკარი, მაგრამ გადის დრო, დგება ზაფხული და მადლიანი ღვთის მუშაკიც დღითიდღე ფრთებს შლის, ღონიერდება, სიცოცხლის ძალით ივსება და ბოლოს ჯარასავით ტრიალებს ყვავილებით დაფენილ ველ-მინდვრებში, სკაში წასაღები თაფლის ამოსაწურად, რაკი აღგვეძრა თავისუფლების სიყვარული, ჩვენთვის ყოველივე მიზეზგარეშე დადგება სანატრელი ზაფხული, ჩვენც აუცილებლად გავაჩაღებთ შემოქმედებით მუშაობას.~
1918 წლის 28 ნოემბერს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოსო საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება, თბილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე არჩევნების გარეშე, პირველ საეკლესიო კრებაზე მიღებული ხმების საფუძველზე (230 მომხრე) დამტკიცებულიყო სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპარტიარქად.
1919 წლის 29 თებერვალს მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში შესრულდა მისი აღსაყდრება. ჩაიარა საზეიმო დღეებმა და უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე პირდაპირ აღმოჩნდა იმ პრობლემების წინაშე, რომლებმაც თავი იჩინა დამოუკიდებელ საქართველოში.
სოციალ-დემოკრატიულმა მთავრობამ გააუქმა სკოლებში საღვთო სჯულის სწავლება, ეკლესია გამოყოფილ იქნა სახელმწიფოსგან.
ეხებოდა რა ხელისუფლების პოლიტიკას, უწმინდესი ლეონიდე გულისტკივილით აღნიშნავდა: _ `ეკლესიას ჩამოართვეს სასწავლებლები, ქონება, მიწები, ეკლესიებიდან გამოიტანეს ძვირფასეულობა, მას წაართვეს მოქალაქეობრივი უფლება და შეძლება, სარწმუნეობრივ-ზნეობრივი ნუგეში ეცა მორწმუნეთათვის ყველა იმ დღესასწაულებში, რომელიც შეადგენს წმინდათწმინდას და ისტორიულ ატრიბუტს მათი ქრისტიანული რწმენისას და იძულებულს ხდიან მათ თავისი დოგმატი და ტიპიკონი ამქვეყნიურ და ისიც სოციალისტურ ანგარიშებს შეუფარდონ…~
უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე 1919 წლის ოქტომბერში ეწვია ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიას, შეხვდა მოსახლეობას, ქართული საჯარისო ნაწილების შემადგენლობას და მოუწოდა ყველას, ქართული სახელმწიფო ინტერესებისათვის გაერთიანებულიყვნენ.
პატრიარქმა დამაჯერებელი პასუხი გასცა რუსეთის პატრიარქის, ტიხონის წერილს, რომელშიც საუბარი იყო ქართველი მღვდელმთავრების `ცდომილებაზე, ავტოკეფალიის მოთხოვნის უსაფუძვლობაზე.~ უწმინდესი ლეონიდე აღნიშნავდა: _ `ჩვენ საქმეთა შინა ცდომებას არა აქვს ადგილი ხოლო უკეთუ ასეთები შეგვენიშნა, მათი აღკვეთისათვის ყოველ ეკლესიას მოეპოვება საშუალება~. უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე მკაცრად გმობდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელისუფლების ეკლესიისადმი დამოკიდებულებას: _ `ჩვენი მთავრობა სოციალისტურია~, _ აღნიშნავდა იგი, _ `პრინციპულად ვერ ეგუება ეკლესიას. თანახმა ვარ, დიახაც, ნუ შეეგუებიან ურთიერთს ეკლესია და სოციალისტები და დროზე გაშორდნენ ერთმანეთს, მაგრამ აქაც სავალდებულოა სამართლიანობა და ჩვენც მარტო სამართლიან დაშორებას ვთხოულობთ სახელმწიფოსგან, სხვა არაფერს.~ სამწუხაროდ, ხელისუფლებას არაფერი გაუკეთებია ამ მიმართულებით, გარდა ეკლესიის შევიწროებისა. უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე გრძნობდა იმ სერიოზულ საშიშროებას, რომელიც ახალგაზრდა დამოუკიდებელ საქართველოს ემუქრებოდა. ერისადმი საგანგებო მიმართვაში აღნიშნავდა: _ `ყველაფერს შეელიეთ, ყველაფერი დასთმეთ, ნურავითარ მსხვერპლს ნუ დაერიდებით სამშობლოს დამოუკიდებლობის განსამტკიცებლად, რომ ამაზე სასახელოსა და სათნოს, ამაზე უფრო სასიკეთოს და სახეიროს, როგორც თქვენთვის, ისე თქვენი შთამომავლობისათვის, ვერაფერს გააკეთებთ.~ 1921 წლის 25 თებერვალს ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლება თბილისში შემოვიდა. უწმინდესი ლეონიდე, საეკლესიო სიწმინდეებთან ერთად, დროებით ქუთაისში გადავიდა. 13 აპრილს დაბრუნდა დედაქალაქში, სადაც გულსაკლავი სურათი დახვდა _ გახარებული უცხოტომელნი და დამწუხრებული თანამემამულენი. ასეთი იყო თბილისი, ასეთი იყო სრულიად საქართველო. ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ 1921 წლის 15 აპრილს, რევკომის დადგენილებით, საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია კანონგარეშე ორგანიზაციად გამოაცხადა.
დაიწყო საეკლესიო ქონების ჩამორთმევა, ეკლესია-მონასტრების ადმინისტრაციული წესით დახურვა, სასულიერო პირების დევნა-შევიწროება. 1921 წლის 11 ივლისს უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე გარდაიცვალა. 17 ივლისს დაკრძალეს სიონის საპატრიარქო ტაძარში. საოკუპაციო ხელისუფლების შიში გადალახა ასობით თბილისელმა, საქართველოს სხვადასხვა პროვინციიდან ჩამოსულმა თანამემამულემ, რათა უკანასკნელი პატივი მიეგო განსვენებული პატრიარქისათვის. უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ისტორიაში დარჩა, როგორც ერთ-ერთი გამორჩეული საეკლესიო მოღვაწე, რომელმაც დიდი წვლილი შეიტანა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისა და განმტკიცების საქმეში.

http://burusi.wordpress.com/2010/05/14/leonide-okropiridze-2/

რუსეთ-საქართველოს დიპლომატიური ურთიერთობისა და მისი შედეგების მოკლე ისტორიული მიმოხილვა (1491-1783 წლები)

მიხეილ მჭედლიშვილი

მას შემდეგ, რაც საქართველოს დასავლეთიდან კულტურული ბიზანტიის ნაცვლად ველური თურქეთის სახელმწიფო გაუმეზობლდა, საქართველო უდიდესი საშიშროების წინაშე აღმოჩნდა. ერთის მხრივ თურქეთი, და მეორეს მხრივ ირანი სიკვდილის აჩრდილებივით აღიმართნენ საქართველოს წინააღმდეგ. საქართველო კი ორი მხრით მოზღვავებულ მტერს დაშლილი და გათიშული დახვდა.
მე-15 საუკუნის მეორე ნახევარში მოხდა ერთის მხრივ გაერთიანებული საქართველოს დაშლა რამდენიმე სამეფო-სამთავროდ, ხოლო მეორეს მხრივ თურქეთის, ირანისა და რუსეთის ჩამოყალიბება მძლავრ ცენტრალიზებულ სახელმწიფოებად.
1480 წელს რუსეთმა გაინთავისუფლა რა თავი მონღოლთა ბატონობისაგან, იგი თვით გადაიქცა უდიდეს აგრესორად. რუსეთის სახელმწიფომ მიზნად დაისახა მსოფლიო იმპერიის დაარსება მოსკოვის მეთაურობით. რუსთა მსოფლიო იმპერიის შექმნის იდეა პირველად ბერმა ფილიფეიმ წამოაყენა. იგი ვასილ III-ისადმი გაგზავნილ წერილში წერდა: „მოსკოვი, დიდი მსოფლიო ქალაქების – ძველი რომისა და მეორე რომის – კონსტანტინოპოლის მემკვიდრეა, – მოსკოვი მესამე რომია, მეოთხე რომი კი არ იქნება“.
თათართა დამარცხებამ და ქრისტესმოყვარე რუსეთის გაძლიერებამ დიდი სიხარული გამოიწვია საქართველოში. მას შემდეგ, რაც ჩაიშალა რომის პაპის ცდა თურქეთის წინააღმდეგ კოალიციის მოწყობისა, საქართველოს მეფე-მთავრებმა თვალი რუსეთს მიაპყრეს. ისინი რუსეთისაგან, როგორც მართლმორწმუნე ქრისტიანებისაგან, უანგარო დახმარებას მოელოდნენ.
ყველაზე ადრე რუსეთთან ურთიერთობა კახეთის სამეფომ დაამყარა, რამდენადაც იგი უფრო ახლო იყო იმ გზებთან, რომლითაც მაშინ საქართველო ჩრდილოეთს უკავშირდებოდა. 1491 წელს კახეთის მეფე ალექსანდრემ ელჩები გააგზავნა მოსკოვის დიდ მთავარ ივანე III-სთან მოსალაპარაკებლად. ეს იყო რუსეთ-საქართველოს პირველი დიპლომატიური ურთიერთობა… ამის შემდეგ კიდევ უფრო გაძლიერდა როგორც კახეთის, ასევე საქართველოს სხვა სამეფო-სამთავროების დაახლოება რუსეთთან. რუსეთი კი თანდათანობით ძლიერდებოდა დაპყრობილ ხალხთა ხარჯზე და ნელა, მაგრამ მტკიცედ მოიწევდა სამხრეთისაკენ.
რუსეთის სახელმწიფოს მეთაურთაგან პირველი ყველაზე დიდი დამპყრობელი ივანე მრისხანე იყო. იგი აგრესიულ ომებს ეწეოდა ერთის მხრივ ბალტიისპირეთის, ხოლო მეორეს მხრივ ვოლგისპირეთისა და დასავლეთ ციმბირის ხელში ჩასაგდებად. როცა მან ყაზანისა და ასტრახანის სახანოები დაიმორჩილა და ამრიგად ვოლგა-ასტრახანის გზაზე გაბატონდა, ამის შემდეგ იგი კავკასიას მოადგა.
რუსეთის მეფემ, კავკასიის ხელში ადვილად ჩაგდების მიზნით, გადაწყვიტა გამოეყენებინა იქ მცხოვრები ქრისტიანები. ამ მიზნით, იგი კახეთის მეფე ლევანს დაუკავშირდა და „მფარველობა“ შესთავაზა. ლევანმა სიამოვნებით მიიღო იგი. ივანე მრისხანემ 1564 წელს მდ. თერგისა და სუნჯის შესართავთან ციხე-სიმაგრე ააგო და შიგ ჯარი ჩააყენა. მე-16 საუკუნისათვის რუსეთმა უკვე თავის ბატონობას დაუმორჩილა ყაზანელი და ასტრახანელი თათრები, – აგრეთვე ბაშკირები, ჩუვაშები, მორდოველები, მარელები, უდმურტები და დასავლეთ ციმბირის ხალხები.
ირანი და თურქეთი შიშით ადევნებდნენ თვალს რუსეთის გაძლიერებას და მის აგრესიულ სვლას სამხრეთისაკენ. ცხადია, ისინი კარგად ხედავდნენ იმ დიპლომატიურ ძაფებსაც, რომელიც რუსეთსა და საქართველოს შორის იბმებოდა.
1501 წელს ირანის შაჰი ისმაილი პირობით შეეკრა თურქეთის სულთანს, რომ საშიშროების თავიდან ასაცილებლად გაეწყვიტათ მთელი საქართველო. „შაჰ ისმაილი აფრთხილებდა სელიმს, რომ საქრისტიანო საქართველოსაგან ცუდი ბოლო მოელის სამაჰმადიანო ოსმალეთსაც და სპარსეთსაცო“ (ს. ფურცელაძე, გ. სააკაძე და მისი დრო, გვ. 53).
კავკასიაში რუსეთის დამკვიდრებით შეშფოთებულმა თურქეთმა გადამწყვეტ ღონისძიებას მიმართა. მან ომის მუქარით აიძულა რუსეთი გაეყვანა ჯარები თერგის ციხიდან. ამრიგად, საქართველო სამი მხრიდან, სამი ძლიერი აგრესორის პირისპირ აღმოჩნდა. მაგრამ ყველაზე დიდი უბედურება ის იყო, რომ საქართველოს მაშინდელი და შემდეგდროინდელი მესვეურებიც, მათგან მხოლოდ ორს ხედავდნენ. მესამე კი, ყველაზე ულმობელი აგრესორი ძმად და მფარველად ეჩვენებოდათ. მათ სრულიადაც ვერ წარმოედგინათ, რომ სწორედ მესამე, მოყვრის ნიღბით მოვლენილი მტერი მოინელებდა საქართველოს. სამეფო-სამთავროთა შორის ატეხილი ბრძოლით და გარეშე მტერთა შემოსევის შედეგად დაუძლურებული საქართველო ხსნას რუსეთთან კავშირში ხედავდა. რუსეთს კი, როგორც ვთქვით, დასახული ჰქონდა მიზნად კავკასიის ხელში ჩაგდება. იგი თავისი პოლიტიკური მიზნების განხორციელებას ადგილობრივი ელემენტების გამოყენებით ცდილობდა. ამ შემთხვევაში მისთვის საუკეთესო დასაყრდენს საქართველო წარმოადგენდა.
რუსეთის ცბიერი პოლიტიკა თავიდანვე აგებული იყო ქართველთა გულუბრყვილობაზე, მათს მხურვალე სარწმუნოებრივ გრძნობაზე.
რუსეთის პოლიტიკურმა ხელმძღვანელებმა იცოდნენ რა საქართველოს გაჭირვებული მდგომარეობა, ისე წარმოუდგინეს ქართველებს საქმის ვითარება, რომ თითქოს რუსეთის ერთადერთი მიზანი ქრისტიანი ქართველების შველა ყოფილიყოს. ამ მოჩვენებითი თანაგრძნობით, 1585 წელს რუსეთის მთავრობამ კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ს „მფარველობა“ შესთავაზა.
ცხადია, ალექსანდრემ სიამოვნებით მიიღო „ღვთით მოვლენილი მფარველის“ წინდადება. 1587 წელს მეფე ალექსანდრემ რუსეთის ხელმწიფის ერთგულების ფიცი მიიღო. 1589 წელს კი რუსეთის მეფემ ალექსანდრეს წყალობის სიგელი გამოუგზავნა. კახეთის მაგალითით რუსეთს დაუკავშირდა აგრეთვე ქართლის მეფე გიორგი X. „რუსეთთან დაახლოების გამო კახეთის მეფე განსაკუთრებულ რთულ მდგომარეობაში მოექცა: ერთი მხრით, მას მოსკოვთან კავშირისა და ოსმალეთის „ორგულობისათვის“ სულტანი ემუქრებოდა. მეორე მხრით, ირანის შაჰიც „მოღალატედ“ სთვლიდა ალექსანდრე მეფეს. ამავე დროს ხელშესახები რამ სანუგეშო კახეთისათვის მოსკოვის მეფესთან კავშირს არ მოჰყოლია“ (საქ. ისტ. 1948 წ., გვ. 326).
სწორედ ამ ხანებში ირანში შაჰის ტახტი დაიკავა აბას მირზამ (შაჰაბასმა), კიროსის შემდეგ ირანის ისტორიაში ერთ-ერთმა ყველაზე გამოჩენილმა სახელმწიფო მოღვაწემ. ამ კაცის სახელი განუყრელადაა დაკავშირებული ჩვენი მრავალტანჯული ქვეყნის ისტორიასთან, ვინაიდან რუსული ორიენტაციით გამოწვეული პირველი და ყველაზე ტრაგიკული შედეგი სწორედ შაჰ-აბასის შემოსევა იყო.
ტახტზე ასვლისთანავე შაჰ-აბასმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია რუსეთ-საქართველოს შორის გაჩაღებულ დიპლომატიურ ურთიერთობას. მან სწორად შეაფასა სპარსეთისათვის მოსალოდნელი საფრთხე, თუ რუსეთი კავკასიაში დამკვიდრდებოდა. ამიტომ შაჰ-აბასმა პირველ ხანებში საფრთხის თავიდან ასაცილებლად სცადა მოესპო ის პირები, რომელთა მეშვეობითაც საქართველო რუსეთს უკავშირდებოდა. საკუთარი შვილის ხელით მან 1605 წელს სიცოცხლეს გამოასალმა რუსული ორიენტაციის მომხრე, კახთა მეფე ალექსანდრე II. ნელმოქმედი საწამლავით მოუღო ბოლო აგრეთვე რუსეთის მოტრფიალე ქართლის მეფე გიორგი X-ს. მაგრამ აღნიშნულმა ღონისძიებამ შედეგი ვერ გამოიღო. ალექსანდრეს შემდეგ ტახტს იკავებს მისი შვილიშვილი თეიმურაზ I, ხოლო ქართლში გამეფდება ლუარსაბ II, რომლებიც კვლავ რუსულ ორიენტაციას მიჰყვებიან.
შაჰ-აბასმა კიდევ ერთი ღონისძიება იხმარა რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოსაშორებლად. მან ქართლ-კახეთის მეფეებთან ნათესაური კავშირის დამყარებით სცადა მდგომარეობის გამოსწორება. ამ მიზნით, ის ცოლად ირთავს ჯერ ლუარსაბ მეფის დას ლელას, შემდეგ კი – თეიმურაზ I-ის დას. ხოლო თვით თეიმურაზს აიძულებს ცოლად შეირთოს ლუარსაბის და ხორეშანი. მაგრამ ვერც ამ ღონისძიებით აღწევს შედეგს. მაშინ შაჰ-აბასი გადაწყვეტს მუხანათური გზით მოუღოს ბოლო რუსთმოყვარე მეფეებს. ამ მიზნით იგი წერილს სწერს ყაზახის ხანს, რომ მოკლას ქართლის მეფე ლუარსაბი, იმავდროულად, მსგავსი შინაარსის წერილს უგზავნის ლუარსაბსაც. მაგრამ ლუარსაბი დაასწრებს ყაზახის ხანს და მოჰკლავს მას.
რაკი ლუარსაბი გადარჩა, შაჰ-აბასი ახლა საიდუმლო წერილს უგზავნის თეიმურაზს და ატყობინებს, რომ ლუარსაბს გადაწყვეტილი აქვს შენი სიკვდილი და ამ გზით შენი სამეფოს დაჭერაო, – ამიტომო, სწერს იგი თეიმურაზს, დაასწარი და შენ მოჰკალი ლუარსაბი და მის სამეფოს შენ მოგცემო. ასეთივე შინაარსის წერილი მან ლუარსაბსაც გაუგზავნა. შაჰაბასი მასაც აფრთხილებს, რომ თეიმურაზს შენი სიკვდილი უნდა და ურჩევს, რომ შენ დაასწარი მას, მოკალ იგი და კახეთს შენ მოგცემო. მაგრამ ისინი არ წამოეგნენ შაჰ-აბასის დაგებულ ანკესს. კარისკაცთა რჩევით მათ წერილების შინაარსი ურთიერთს გააცნეს, რითაც გამომჟღავნდა შაჰაბასის მზაკვრობა.
შაჰ-აბასის ამ განზრახვის ჩაშლის შემდეგ ყველა გზა უკვე ამოწურული იყო რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოცილებისა. პირიქით, რაც დრო გადის, ქართლ-კახეთის მეფეები (განსაკუთრებით თეიმურაზ I) კიდევ უფრო მეტად უახლოვდებიან რუსეთს. „ამის უკან, რის მომლოდინე უნდა ყოფილიყო ყოველი გონივრული ხელმწიფე სპარსეთისა საქართველოსაგან?! რა ღონისძიებაღა დარჩენილიყო, რომ სპარსეთი ასცდენოდა იმ საშინელს მომავალს, რომელიც მოელოდა ამგვარი მძლავრი სახელმწიფოს დამეზობლებით? ერთადერთი ღონე იყო… ან მოსპობა ქართველთ სახელისა, ან გაწირვა სპარსთა საბოლოვოსი. რაღა თქმა უნდა, როდესაც სხვა მეცადინეობა არ გაუვიდა, აბასმა არჩია, თავის სახელმწიფოს დაღუპვას, ბოლოს მოღება საქართველოსი. ამას არა ჰხედავდნენ დღევანდლამდისაც ჩვენი მემატიანე და მწერალნი, რომელთაც ყველა უბედურებაში ხელი ჩამოაწმინდეს სააკაძეს“ (ს. ფურცელაძე, სააკაძე და მისი დრო, გვ. 56-57).
უნდა ითქვას, რომ „იმ გზას, რომელსაც დაადგნენ მეფენი კახთა მეფის ალექსანდრე მეორიდან დაწყობილი, ვიდრემ თეიმურაზისა და ლუარსაბამდის, სააკაძე არა ჰხედავდა საქართველოსათვის საკეთილოდ“ (იქვე, გვ. 92). ჩვენ აღარ შევუდგებით იმ უბედურებათა აღწერას, რაც კახეთს დააწია შაჰ-აბასმა რუსეთთან დაკავშირების გულისათვის. ეს თითქმის ყველასათვის ცნობილია.
რაც შეეხება რუსეთის „დახმარებას“ საქართველოს მიმართ, იმაში გამოიხატა, რომ მოციქულები გააგზავნეს ირანში შაჰ-აბასთან თხოვნით – ლუარსაბ მეფის, თეიმურაზის დედისა და შვილების ტყვეობიდან გასანთავისუფლებლად. შაჰ-აბასი ისედაც შეშფოთებული იყო საქართველოში რუსეთის დამკვიდრების საშიშროებით, და, ახლა რუსთა მოციქულების აშკარა გამოსვლამ ქართველთა „მფარველის“ როლში, მთლად გააცოფა იგი: „ეს ფაქტი გახდა ერთ-ერთი მიზეზი შაჰ-აბასის მიერ ლუარსაბისა და ქეთევანის მოკვლისა“ (იქვე, გვ. 66).
განა ცხადი არ არის, რომ, თუ მაშინ საქართველო არ დაუკავშირდებოდა რუსეთს, რომელსაც მხოლოდ საკუთარი მიზნები ამოძრავებდა, აუცილებლად ასცდებოდა იგი შაჰ-აბასის გამანადგურებელ შემოსევებს? ამ პირობებში საჭირო იყო არა უაზრო ხელის პოტინი რუსეთისაკენ, არამედ როგორც თურქეთთან, ისე ირანთან ფრთხილი პოლიტიკის წარმოება, – თუნდაც დარჩენა გარკვეულ მომენტამდე იმ ვასალურ მდგომარეობაში, რომელშიც მაშინ საქართველო იმყოფებოდა.
რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიაში უნდა აღინიშნოს ერთი მეტად საყურადღებო მომენტი. ქართველი მეფეები უმეტეს შემთხვევაში ისე სთხოვდნენ საჯაროდ დახმარებას რუსეთს და შედიოდნენ მის ეგრეთწოდებულ „მფარველობაში“, რითაც უაღერსად აღიზიანებდნენ ირან-ოსმალეთს და ამხედრებდნენ საქართველოს წინააღმდეგ, რომ სრულებითაც არ სწავლობდნენ თვით რუსეთის შესაძლებლობასა და მისწრაფებას ქართველთა დასახმარებლად. მაგალითად, თეიმურაზ I რუსეთს დაუკავშირდა ირანის წინააღმდეგ და დახმარებას სთხოვდა, როცა თვით რუსეთი წელში იყო გაწყვეტილი პოლონელი ინტერვენტებისა და მათ წარმომადგენელ ცრუ დიმიტრებთან ბრძოლაში. რა დახმარება შეეძლო ასეთ პირობებში რუსეთს, დიდი სურვილიც რომ ჰქონოდა ამისთვის? აი, რას სწერს ამის შესახებ ჩვენი სახელგანთქმული ისტორიკოსი ივანე ჯავახიშვილი: „როგორც გამოირკვა, საქართველოს რუსეთის სამეფოსა და რუსი ხელმწიფის შესახებ მაშინ ნამდვილი წარმოდგენა არ ჰქონია. ამ ქვეყნისა და მისი მბრძანებლის შესახებ საქართველოს მეფე-მთავრებისათვის ცნობის მიმწოდებლები თავიდან შემთხვევითი პირები იყვნენ, რომელთაც სხვათაგან გაგონილის მოთხრობა შეეძლოდ მხოლოდ. ამ ზეპირი, ზერელე ნაამბობით საქართველოს პოლიტიკის ხელმძღვანელებმა მაშინდელი რუსეთი საქართველოსთან ტერიტორიულად უკვე მოახლოვებულ ქვეყნად და მისი ხელმწიფე უძლეველ და უქრისტიანეს მეფედ წარმოიდგინეს, რომელსაც მარტო მაჰმადიანთა დამარცხება და აღმოსავლეთის დაჯაბნულ ქრისტიანების დახმარებით უღვივოდა გული“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტ. ტ. V, გვ. 55).
სხვათა შორის, იგივე მიზეზით უნდა აიხსნას ქართველი ერისათვის უაღრესად ჩირქის მომცხები ის ფაქტი, რომ საქართველოსა და მთელს მახლობელ აღმოსავლეთში ხატად ქცეულ ულამაზეს და უდარბაისლეს ქალს – მეფე თამარს ქმრად მოჰგვარეს ყივჩაღეთში შეხიზნული მაწანწალა, ყოვლად ზნედაცემული გიორგი რუსი.
რამდენადაც კავკასიაში რუსეთის დამკვიდრება საქართველოს თაოსნობით ხდებოდა, ამიტომ შაჰ-აბასმა თავდაპირველად გადაწყვიტა საქართველოს ტერიტორიაზე ქართველი ერის სავსებით აღმოფხვრა და იქ სპარსელთა დასახლება. მაგრამ ქართველთა გმირულმა წინააღმდეგობამ შაჰ-აბასს ხელი ააღებინა ამ გეგმაზე. ირანი ბოლოს იმით დაკმაყოფილდა, რომ საქართველოს მეფედ გამაჰმადიანებული როსტომი დანიშნა.
თუ რა დამღუპველი იყო საქართველოსათვის რუსული ორიენტაცია და იმ პირობებში შედარებით სასარგებლო სპარსეთისადმი მოჩვენებითი ერთგულება, კარგად ჩანს ერთის მხრივ იმ საშინელი შედეგებით, რაც საქართველოს რუსეთთან დაკავშირებამ მოუტანა, ხოლო მეორეს მხრივ იმ ხელსაყრელი პირობებით, რაც საქართველოს შეექმნა სპარსეთთან ნორმალური ურთიერთობის დამყარებით, როსტომის მეფობის ხანაში და მას შემდეგაც, ვიდრე ვახტანგ VI-მ კვლავ არ გადაიკიდა სპარსეთი და ოსმალეთი ისევ რუსეთთან დაკავშირების მეოხებით. შემცდარია, ვინც როსტომს ანტიპატრიოტად თვლის და უარყოფით შეფასებას აძლევს მისი მეფობის ხანას. როსტომი იყო საქართველოს დიდი მოჭირნახულე, კარგი ორგანიზატორი და ნიჭიერი პოლიტიკოსი. თანაც, საუკეთესოდ შერჩეული კანდიდატი საქართველოსა და სპარსეთს შორის იმ დაძაბული ურთიერთობის ხანაში. მდგომარეობა თეიმურაზ I-მა და ლუარსაბ II-მ გაამწვავეს თავიანთი უგუნური პოლიტიკით, რაც საქართველოს ზღვა სისხლის ფასად დაუჯდა. ხოლო როსტომმა ფრთხილი და წინდახედული პოლიტიკის წყალობით დააშოშმინა გამძვინვარებული ირანი და გრანდიოზული მუშაობა ჩაატარა დანგრეული საქართველოს აღსადგენად. როსტომის დროს შეწყდა სპარს-ოსმალთა თარეში. მშვიდობიანობა და წესრიგი დამყარდა ქვეყანაში. დაიწყო დანგრეული ქალაქებისა და სოფლების ხელახლა გაშენება. ძველი ქალაქების აღდგენასთან ერთად როსტომის თაოსნობით აშენდა ახალი ქალაქიც (დღევანდელი წითელქალაქი). დიდი ყურადღება ექცეოდა სავაჭრო გზების დაცვასა და მოვლას, გაშენდა ქარვასლები, ხიდები, ციხე-გალავნები და სხვ. როსტომის დროს აშენდა მდ. ხრამზე „გატეხილი ხიდი“.
საქალაქო ცხოვრებასთან ერთად კვლავ აღორძინდა სოფლის მეურნეობაც. აღდგენილ იქნა არა მარტო ძველი სარწყავი სისტემა, არამედ ბევრი ახალი არხიც გაიყვანეს, მათ შორის ძევერისა, ტყიურეთისა, კარალეთისა, გარეჯვრისა და თორტიზისა.
ქვეყნის აღმშენებლობასთან ერთად საკმაოდ ნაყოფიერი მუშაობა წარმოებდა კულტურის სფეროშიც. როსტომის სახელოვანი მეუღლის მარიამ დედოფლის ბრძანებით გადაიწერა „ქართლის ცხოვრება“. ფარსადან გორგიჯანიძემ შეადგინა „საქართველოს ისტორია“. მე-17 საუკუნეში შეიქმნა „ვეფხისტყაოსნის“ დასურათებული ხელნაწერები. შემოქმედებითი მუშაობა ლიტერატურაში, ისტორიაში და სხვა დარგებში კიდევ უფრო გაიზარდა მომდევნო ხანაში, ვახტანგ VI-ის მეფობის დროს. განათლებისა და კულტურის მთელ საქმიანობას უშუალოდ მეფე ვახტანგ VI ხელმძღვანელობდა. ვახტანგის ინიციატივით და ანთიმ ივერიელის დახმარებით საქართველოში 1709 წელს მოეწყო პირველი ქართული სტამბა. მანვე შეადგინა ქართული სამართლის კრებული. ვახტანგ VI-ის დროს შემოქმედებით მუშაობას ეწეოდა კულტურის არაერთი გამოჩენილი მოღვაწე, მათ შორის სულხან-საბა ორბელიანი, ვახუშტი ბაგრატიონი და სხვები.
ერთი სიტყვით, ქართველი ხალხის ცხოვრება ნელ-ნელა კალაპოტში ჩადგა. საქართველოს ოდინდელი ძლიერების აღსადგენად საჭირო იყო მხოლოდ გარეშე ხელშემწყობი პირობები და თანდათანობით საქართველოს გაერთიანება. ეს კი ბევრად იყო დამოკიდებული იმაზე, თუ საქართველოს მესვეურები რამდენად წინდახედულ პოლიტიკას აწარმოებდნენ მეზობელ ქვეყნებთან. სწორი საგარეო პოლიტიკა ხომ ყველაზე აუცილებელი პირობაა სახელმწიფოს არსებობა-განვითარებისათვის, ვინაიდან ერთ არასწორ პოლიტიკურ ნაბიჯს შეუძლია რამდენიმე საათში დაანგრიოს ათასწლობით ნაგები ქვეყანა.
საუბედუროდ, ვახტანგ VI რამდენადაც ძლიერი იყო კულტურული მოღვაწეობის სფეროში, იმდენადვე იგი სუსტი პოლიტიკოსი აღმოჩნდა. „ვახტანგ VI იყო კულტურის გატაცებული მოტრფიალე, მწიგნობარი, მაგრამ არ იყო არც ჯარის სარდალი და არც ისეთი მმართველი, როგორიც სჭირდებოდა მაშინ დანგრეულ საქართველოს. მას არ ჰქონდა ფოლადის სული, არც მას და არც თეიმურაზ II-ს და ერეკლე II-ს“ (არტურ ლაისტი, საქართველოს გული, წიგნი II, გვ. 74). ვახტანგ VI-მ თავისი პოლიტიკური წინდაუხედაობით საშინელ განსაცდელში ჩააგდო საქართველო, ამ შემთხვევაშიც საქართველოს დაღუპვის მიზეზი „ერთმორწმუნე“ რუსეთი შეიქნა.
მას შემდეგ, რაც რუსეთის სამეფო ტახტზე ავიდა პეტრე I, რუსეთის აგრესიულმა პოლიტიკამ კიდევ უფრო აქტიური ხასიათი მიიღო. პეტრე I-მა დაიწყო ბრძოლა ჯერ თურქეთთან, ყირიმის ხელში ჩასაგდებად, ხოლო შემდეგ შვედებთან – ბალტიისპირეთის დასაპყრობად. შვედებთან ბრძოლა მან წარმატებით დაამთავრა. რუსეთმა ზღვაზე გასასვლელი მოიპოვა.
დაპყრობითი ომების გარდა, პეტრე I-მა დიდი ყურადღება მიაქცია რუსეთში ვაჭრობა-მრეწველობის განვითარებას. რუსეთის ვაჭრობის გაფართოების მიზნით მან გადაწყვიტა, ხელში ჩაეგდო ჯერ სპარსეთის ბაზარი, ხოლო იქიდან ინდოეთში შეჭრილიყო. იმისათვის, რომ ეკონომიურად ხელში ჩაეჭირა სპარსეთი და იქ თავისი გავლენა განემტკიცებინა, საჭირო იყო ჯერ კავკასიაში დამკვიდრებულიყო. პეტრე Iმა გადაწყვიტა კავკასიაში მცხოვრები ქრისტიანები გამოეყენებინა როგორც დამხმარე ძალა თავისი გეგმის განსახორციელებლად.
ამ მიზნით 1720 წელს მან ვახტანგ VI-ს თავისი წარმომადგენლის პირით ირანის წინააღმდეგ გამოსვლა მოსთხოვა. პეტრე I-ის ელჩმა ისე თვალთმაქცურად წარმოუდგინა საქმე ვახტანგ VI-ს, რომ ვითომც პეტრე Iს გაეგოს, რომ ერთმორწმუნე ქართველებს მაჰმადიანები ავიწროებდნენ და ამის გამო გაბრაზებულს გადაეწყვიტოს ირანის წინააღმდეგ გალაშქრება. ვახტანგ VI-მ ეს თაღლითური ტრიუკი სინამდვილედ მიიჩნია. პეტრე I-ის შემოთავაზებული წინადადება ქართველებისადმი „უანგარო დახმარებისა“, როგორც თვით ელჩიც უმტკიცებდა, ვახტანგ მეფემ რუსთა მხურვალე სარწმუნოებრივ გრძნობებს მიაწერა. გულუბრყვილო ვახტანგ VI-მ, ალბათ, გონებით თვალით წარმოიდგინა კიდეც საქართველოს „დასახმარებლად“ ასტრახანის გზით მომავალი მართლმადიდებელი რუსეთის ჯარი: „ჯარს წინ მოუძღვის ღვთისმშობლის ხატით შუბლშეჭმუხვნილი პეტრე I. აღშფოთებულია!.. ალბათ, მაჰმადიანთა თავხედობით. თმა გასთეთრებია და შუბლი დაღარვია ერთმორწმუნე ქართველებზე ფიქრით. ჯარს აჩქარებს, სურს მალე მიეშველოს გაჭირვებულ ქართველებს…“
დარბზის წევრთა შორის ზოგიერთი უფრო წინდახედული აღმოჩნდა. ისინი ვახტანგ VI-ს უმტკიცებდნენ, რომ სახიფათოა საქართველოსათვის ამ ომში ჩარევაო, მაგრამ ვახტანგ VI ისე იყო დარწმუნებული რუსების კეთილშობილურ მისიაში, რომ მან ყურიც არ ათხოვა საღ რჩევას. პეტრე Iის მოწოდების თანახმად, ვახტანგ VI-მ საჩქაროდ მოაგროვა 40 ათასი ჯარისკაცი და განჯისაკენ გაილაშქრა. თანახმად პაემანისა, ვახტანგი და პეტრე ერთმანეთს შამქორში უნდა შეხვედროდნენ, ამიტომ ვახტანგმაც აქ დაიბანაკა თავისი ჯარით და დაუწყო ლოდინი რუსთა ლაშქარს. 1723 წლის 6 სექტემბერს ვახტანგ მეფის სამხედრო მოქმედების შესახებ უკვე აცნობეს პეტრეს დარუბანდში. პეტრე კი მეორე დღეს აიყარა თავისი ჯარით და ასტრახანში დაბრუნდა.
იმის გამო, რომ სპარსეთის ვაჭრობის ხელში ჩაგდება პრაქტიკულად უფრო რთულ აღმოჩნდა, ვიდრე თეორიულად ეხატებოდა პეტრე I-ს, მან ამ გეგმაზე ხელი აიღო. რაც შეეხება მის მიერ ომში ჩათრეულ და მტრის პირისპირ მიტოვებულ საქართველოს, მართალია, სამხედრო დახმარება ვერ გაუწია, მაგრამ, სამაგიეროდ, ვახტანგ მეფეს იმისთანა „ჭკუაზე დარიგება“ შემოუთვალა, რომ სამხედრო დახმარებას „ნამდვილად სჯობდა“. „ბრძოლა განაგრძეო“, – ურჩევდა იგი მეფეს თავისი ელჩის პირით, და „თუ გაიმარჯვებ, მაშინ დიდად მოიგებ იმიტომ, რომ ურწმუნოთა ბატონობისაგან განთავისუფლდებიო“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 64).
„ვაშა და დიდება მართლმადიდებელ რუსეთს! ამაზე უკეთესი რაღა გინდა? ქართველი ხალხი ორიათასი წელი ებრძოდა დამპყრობლებს, მაგრამ, თუ გამარჯვებით „დიდად მოიგებდა და მტრის ბატონობისაგან განთავისუფლდებოდა, ეს კი აღარ იცოდა“. და „პირველად ქართველებმა ეს უტყუარი ჭეშმარიტება ერთმორწმუნე რუსთა მეშვეობით გაიგეს“. „აი ამის შემდეგ ზოგი ვინმე კიდევ გამოვა და იტყვის – „რუსეთს საქართველოსათვის დახმარება არ გაუწევიაო“. „რა უმადურობაა! მოდი და კიდევ ჰქენი სიკეთე“.
საშინელ განსაცდელში ჩავარდა საქართველო – სპარსეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობა და რუსეთის მხარეზე დგომა – მისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. რუსეთ-სპარსეთის ომამდე საქართველო მშვიდობიან ურთიერთობაში იმყოფებოდა როგორც სპარსეთთან, ისე ოსმალეთთან. „მას რომ სპარსეთის წინააღმდეგ რუსეთის ომში მონაწილეობა არ მიეღო და რუსეთს ცხადად არ მიმხრობოდა, ოსმალეთისაგან მაინც საქართველოს განსაცდელი არ მოელოდა. პირიქით, სანამ პეტრე I ვახტანგ მეფეს საბედისწერო ნაბიჯს გადაადგმევინებდა, ოსმალეთი არზრუმის ფაშის პირით ვახტანგ VI-ს მფარველობას ჰპირდებოდა. მაგრამ რაკი ოსმალეთმა დაინახა, რომ რუსეთი სპარსეთის დაპყრობას ლამობდა და ქართველებიც მათი მოკავშირენი იყვნენ, რუსების შიშით დაიძრა და ჯერ ერევნიდან თავრიზამდის მთელი ქვეყანა დაიჭირა, ხოლო შემდეგ გამოილაშქრა თვით საქართველოს წინააღმდეგაც…
მაგრამ საქმე მარტო ამით არ დამთავრებულა. როდესაც პეტრე I-მა დაინახა, რომ ოსმალეთი რუსთა სამხედრო მოქმედებით სპარსეთში იმდენად განრისხებული იყო, რომ რუსეთისათვის ომის გამოცხადებას აპირებდა, 12-ივნისს 1724 წელს ოსმალეთთან სწრაფად შეჰკრა ზავი, რომლის პირველ მუხლში რუსთა ხელმწიფემ მთელი აღმოსავლეთი საქართველო ოსმალეთს დაუთმო, თუმცა იგი მას სრულებითაც არ ეკუთვნოდა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 65-66).
სპარსეთი ხომ კიდევ უფრო უარესად იყო აღშფოთებული საქართველოს მოქმედებით. საქართველოს რუსეთთან მიმხრობამ და სპარსეთის წინააღმდეგ გამოსვლამ „შესამჩნევად გაამწვავა სპარსეთის მძულვარება, და მისი გაშმაგებული მტრობა საქართველოსადმი მთელ მე-18 საუკუნის განმავლობაში აიხსნება უმთავრესად რუსეთისა და საქართველოს დაახლოებით. ამ გარემოებამ აუცილებლივ დააჩქარა საქართველოს პოლიტიკური ნგრევა…“ (არტურ ლაისტი, საქართველოს გული, წიგნი II, გვ.78).
საქართველოში ოსმალებისა და სპარსელების (ხოლო ამ უკანასკნელთა წაქეზებითა და მხარდაჭერით, აგრეთვე ლეკების) თარეშის შედეგად იმდენად მძიმე მდგომარეობა შეიქმნა, რომ ვახტანგ VI-მ მიატოვა მისივე პოლიტიკით გაუბედურებული ქვეყანა და რუსეთში გადასახლდა. მან თან გაიყოლია საზოგადოების საუკეთესო ნაწილი, მთელი ნაღები ერისა, სულ 1200 კაცი. ეს ციფრი ძალზე დიდია იმ დროის საქართველოსათვის, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ყველა მათგანი იყო სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწე, გამოჩენილი მეცნიერი და კულტურის მუშაკი.
საქართველოს ისტორიაში ის აზრია დამკვიდრებული, რომ, თითქოს, ვახტანგ მეფე რუსეთში თავისი არაჩვეულებრივად მრავალრიცხოვანი დასით მყუდრო ცხოვრების მოსაპოვებლად კი არ წავიდა, არამედ იგი დახმარების მისაღებად გაემგზავრა და ამ დახმარების ლოდინში ჩარჩა იქაო. ჯერ ერთი, არავითარი გამართლება არა აქვს იმ მძიმე ჟამს მეფის მიერ ქვეყნის მიტოვებას და დახმარების მისაღებად პირადად მის წასვლას რუსეთში. ამისათვის მას შეეძლო თავისი წარმომადგენელი გაეგზავნა. თუ რუსეთის მთავრობას დახმარების გაწევა სურდა, იგი ამ შემთხვევაშიც დაეხმარებოდა. მეორეც, თუ ვახტანგ VI მხოლოდ დახმარების მისაღებად მიდიოდა და მალე უკან დაბრუნებას აპირებდა, რა საჭირო იყო თან რომ გაიყოლია 1200 კაცი?!.
მთავრობის მიერ ხალხის ასე ღვთის ანაბარად მიტოვების შემდეგ რუსეთში გახიზვნა, როგორც სენი, ისე მოედო ქვეყანას. მეფის მიბაძვით ყველა რუსეთში გარბოდა მშვიდი ცხოვრების საძიებლად. საქართველოს მიწა-წყალზე კი ბაში-ბუზუყები მკვიდრდებოდნენ. ვახტანგ VI-ის აღნიშნული მოქმედება ერის ღალატია. ისტორია ვალდებულია, სათანადო მსჯავრი დასდოს მის დანაშაულებრივ საქციელს.
მაგრამ, ეს მხოლოდ ვახტანგ VI-ზე ითქმის? აიღეთ, თუნდაც თეიმურაზ I. როგორც ვახტანგ VI, ისე თეიმურაზ I-ც, თავის ქვეყანაში მეფობდა მანამდე, სანამ სიმშვიდე იყო და ხელს არავინ უშლიდა ლექსების წერაში. მაგრამ, რაწამს ერს განსაცდელი დაადგებოდა, მისივე მცდარი პოლიტიკის წყალობით, იმ წუთშივე მიატოვებდა ხალხს უმწეოდ და იმერეთში გარბოდა მყუდრო თავშესაფრის საძებნელად. ქვეყანას მაშინ უნდა პატრონობა, როცა თავზე გასაჭირი ადგას, თორემ გაშლილ სუფრაზე ყველა მოახერხებს თამადობას. შაჰ-აბასის შემოსევების შედეგად კახეთი ცეცხლში იწვოდა. „თეიმურაზ I კი შტვირის გუდით იმერეთში კარი-კარზე დაწანწალებდა და „შაიფარვანიას“ ლათაიობდა“-ო – წერდა აკაკი წერეთელი (აკაკის კრებული, XI, 1897, გვ. 27). მართლაც და, ქვეყნისთვის ისეთ შავბნელსა და ქარტეხილებით აღსავსე ხანაში, როგორიც შაჰ-აბასის ეპოქაა, ნუთუ სახელმწიფოს მმართველს მეტი საქმე არა ჰქონდა, რომ ლექსების საწერად მხართეძოზე წამოწოლილს მუზებზე ეფიქრა?
საქართველოს ისტორიაში არცთუ ცუდი რეპუტაციით სარგებლობს თეიმურაზ I-ის პაპა, რუსეთის მოტრფიალე ალექსანდრე II. ამ კაცის სახით თუ როგორი პატრონი ჰყავდა ქვეყანას, ნათლად ჩანს მისივე „საპროგრამო“ სიტყვიდან: „რამე თუ ესრეთ შენ (გაშენებული) იყო კახეთი, ვითარ ძნიად (ძნელად) სადმე იპოვებოდა სანადირონი, და ალექსანდრე (კახთ მეფე) ფრიად მოყვარე იყო ნადირობისა, რამეთუ იტყოდაცა: „ახ ნეტარძი (ნეტავი) ოხერ მექმნეს (გამიოხრდეს) კახეთი, რათა მაქვნდეს სანადირონი მრავლად“ („ქართლის ცხოვრება“, ტ. II, გვ. 110).
აი, ასეთ მეფეებს საპატიო ადგილი უჭირავთ საქართველოს ისტორიაში, მეტწილად რუსული ორიენტაციის გამო, და დიდი მოწიწებით იხსენიებენ, მიუხედავად მათი უნიათობისა, ქვეყნის წინაშე გულგრილობისა და დანაშაულებრივი მოქმედებისაც კი. სწორად შენიშნავდა კონსტანტინე გამსახურდია, რომ „ხელახლა შეფასებას მოითხოვენ საქართველოს ისტორიის გმირები“.
ირან-ოსმალთა ბატონობა 20 წელიწადს გაგრძელდა. ისინი რიგრიგობით ძარცვავდნენ და აოხრებდნენ ქვეყანას. ლეკთა ყაჩაღური ბანდების თარეშის შედეგად ხომ ისეთი ვითარება შეიქმნა, რომ თავის გამოყოფა არ შეიძლებოდა გარეთ. ქართველ ხალხს შაჰ-აბასის დროსაც კი არ უნახავს ასეთი საშინელი ხანა, ამიტომაც, საქართველოს ისტორიაში ეს პერიოდი ცნობილია როგორც ძნელბედობის ხანა.
აი, რა დღეში ჩავარდა „ერთმორწმუნე“ რუსეთის გადამკიდე ჩვენი ქვეყანა. თვითონ მათ, ვისი მიზეზითაც დაღუპვის პირამდე მივიდა საქართველო, თავს უშველეს. შემოსეულ მტერს კი შეძლებისდაგვარად ისევ ხალხი უმკლავდებოდა.
თითქოს კატასტროფა გარდაუვალი იყო. მაგრამ ქართველი ხალხის დაუცხრომელმა ენერგიამ აქაც გაუძლო თავს დატეხილ განსაცდელს. თავგანწირული ბრძოლით უკუგდებულ იქნა ჯერ ოსმალობა, ხოლო შემდეგ – ყიზილბაშობა. საქართველო აღდგა! ირანის შაჰმა გააუქმა ის ძველი წესი, რომლის მიხედვითაც ქართველი მეფეები მოვალენი იყვნენ მაჰმადიანობა მიეღოთ და 1744 წელს თეიმურაზ II – ქართლის მეფედ, ხოლო მისი შვილი ერეკლე II კახეთის მეფედ დანიშნა.
თეიმურაზმა და ერეკლემ პირველ ხანებში დიდი ენერგია გამოიჩინეს სახელმწიფოს აღდგენისა და მტრისაგან თავდაცვის საქმეში. ქართველმა ხალხმა საკუთარ ძალებზე დაყრდნობით ფართო კულტურულაღმშენებლობითი მუშაობა გააჩაღა. 1749 წელს კვლავ ამუშავდა გაუმჯობესებული სახით თბილისის სტამბა. გაიხსნა ფილოსოფიის სემინარია თბილისში (1755 წ.). საფუძველი ჩაეყარა სამთამადნო წარმოებას. გაჩაღდა ვაჭრობა-მრეწველობა და სხვ. მხოლოდ საგარეო უშიშროების უზრუნველყოფაღა იყო საჭირო ქვეყნის კიდევ უფრო თვალსაჩინო აღორძინებისათვის. მტრისაგან თავდაცვის სრული უზრუნველყოფისა და წარსული ძლიერების აღსადგენად კი აუცილებელი იყო ქვეყნის გაერთიანება.
ამ მხრივაც თვალსაჩინო ნაბიჯი გადაიდგა ერეკლეს მოღვაწეობის პირველ პერიოდში. თეიმურაზმა და ერეკლემ ჯერ არაგვის, ხოლო შემდეგ ქსნის საერისთაოები გააუქმეს და უშუალოდ მეფის ძალაუფლებას დაუმორჩილეს. 1762 წელს კი, თეიმურაზ II-ის გარდაცვალების უმალ, ერეკლემ თავი ქართლ-კახეთის მეფედ გამოაცხადა, რითაც ქართლ-კახეთი ერთ სამეფოდ გაერთიანდა. ერეკლეს ძალაუფლებას დაემორჩილნენ აგრეთვე განჯის, ყარაბაღის, ნახჭევანისა და ერევნის სახანოები.
ქვეყნის კონსოლიდაციის პროცესში დასავლეთ საქართველომაც გარკვეულ წარმატებას მიაღწია. ამ დროს იმერეთში სოლომონ I მეფობდა. სოლომონმა თავისი მოღვაწეობა დაიწყო მაჰმადიანობის გავრცელებისა და ტყვეებით ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლით. ორივე ეს საკითხი მან დადებითად გადაჭრა. დიდი წარმატებები მოიპოვა მან აგრეთვე ოსმალო დამპყრობთა წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1757 წელს სოლომონ მეფემ ხრესილის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხა თურქეთის ჯარი და თურქეთმაც ქვეყნის საბოლოო დაპყრობაზე ხელი აიღო. სოლომონის გამეფებამდე ბრძოლა ჰქონდათ გაჩაღებული იმერეთის მეფესთან ძალაუფლებისათვის არა მარტო დადიანსა და გურიელს, არამედ რაჭისა და არაგვის ერისთავებსაც. სოლომონმა დაამარცხა ერისთავები და საერისთაოები უშუალოდ მეფის ძალაუფლებას დაუმორჩილა. მან შემოირიგა აგრეთვე დადიანი და გურიელი. ასე რომ, 1759 წელს, დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო და საერო ფეოდალების საგანგებო კრებაზე, რომლის უმნიშვნელოვანესი გადაწყვეტილება იყო ტყვეებით ვაჭრობის აკრძალვა, სოლომონ I უკვე „მთელი დასავლეთ საქართველოს საერთო საქმეებში ხელმწიფედ გამოდიოდა, ხოლო მთავრები (დადიანი, გურიელი) და თავადები მისი „მორჩილი და ბრძანებისა აღმასრულებელნი“ იყვნენ. ეს მოვლენა სოლომონ მეფისა და იმდროინდელი ქართველი საზოგადოების მოწინავე ნაწილის დიდი გამარჯვება იყო“ (საქართველოს ისტორია, 1948, გვ. 392).
ერთი სიტყვით, ძირითადად უკვე გაერთიანდა, როგორც აღმოსავლეთი, ისე დასავლეთ საქართველო. ამის შემდეგ საჭირო იყო საქართველოს ორივე ნაწილის ერთ სამეფოდ გაერთიანება, ეს კი ყველაზე უკეთესი გარანტია იქნებოდა იმისათვის, რომ ქართველ ხალხს წარმატებით მოეგერიებინა მტერი და შეენარჩუნებინა დამოუკიდებლობა. არა უშედეგო და დამღუპველი ხელის პოტინი ცბიერი რუსეთისაკენ, არამედ საქართველოს გაერთიანება და ირან-ოსმალეთთან მოქნილი დიპლომატიის წყალობით მშვიდობიანი, კეთილმეზობლური ურთიერთობის შენარჩუნება – აი, სად იყო საქართველოს ხსნა. ირან-ოსმალეთისა და კავკასიის წინააღმდეგ რუსეთის მზარდი ზეწოლის პირობებში, ამ ქვეყნების საღი დიპლომატია მოითხოვდა არა ურთიერთდაპირისპირებას, არამედ მჭიდრო შეკავშირებას ჩრდილოეთის ურჩხულის შესაჩერებლად.
ირან-ოსმალეთი ამას დროზე მიხვდა და ხვეწნა-მუდარით იკლებდა ქართველ მეფეებს, ოღონდაც თავი დაენებებიათ რუსეთისათვის და ხელს არ ახლებდნენ საქართველოს. მაგრამ, როგორც ზემოთ ითქვა, საქართველოს მესვეურები იმდენ სიკეთესა და ბედნიერებას მოელოდნენ „ერთმორწმუნე რუსეთისაგან“, რომ ყურსაც არ ათხოვებდნენ ამ საღ რჩევასა და თხოვნას.
ამგვარად, ქართველი ერის შემაკავშირებელი პროცესი შესამჩნევი წარმატებებით ვითარდებოდა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში. უკვე შეიქმნა კიდეც ხელსაყრელი მომენტი საქართველოს გასაერთიანებლად. საქართველოს გაერთიანების საკითხი თვით ხალხშივე მომწიფდა. როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს პროგრესული საზოგადოების წარმომადგენლები, უდიდესი ენთუზიაზმით მოეკიდნენ ამ ისტორიულ საქმეს. მაგრამ გადამწყვეტ მომენტში ერეკლემ ვერ გამოიჩინა საჭირო სიმტკიცე და ეს დიდებული წამოწყება ჩაიშალა.
ჩვენ ამ საკითხზე უფრო დაწვრილებით ქვემოთ შევჩერდებით. ამჯერად კი მკითხველის ყურადღებას მივაპყრობთ ერეკლეს საგარეო პოლიტიკას და ამ პოლიტიკით გამოწვეულ შედეგებს. ერეკლეც, თავის საგარეო პოლიტიკაში, ისევე როგორც მისი წინამორბედი მეფეები ალექსანდრე I-ის შემდეგ, ხელმძღვანელობდა რელიგიის ერთობის აბსურდული მოტივებით. იგი ერთმორწმუნეობის გაცვეთილ დოგმებს აჰყვა და ამის შედეგად აღმავალი გზით მიმავალი ქვეყანა უფსკრულისაკენ დააქანა, და ბოლოს, გადაჩეხა კიდეც. რუსული ორიენტაციით გამოწვეულმა წარსულის მწარე გამოცდილებამ საქართველოს მესვეურებს ჭკუა ვერ ასწავლა. „საქართველოს მეფენი, თითო-ოროლას გარდა, თითქო სხვა საქმე აღარა ჰქონდათ-რა, მარტო ამ პროტექტორატისათვისა ზრუნავდნენ“ (ალ. ფრონელი, მთიულეთი 1804 წ., გვ. 218).
ჯერ კიდევ თეიმურაზ II-მ 1752 წელს რუსეთის მეფე ელისაბედს ელჩები გაუგზავნა და მაჰმადიან მეზობლებისაგან მფარველობა სთხოვა. მაგრამ რუსეთის მთავრობამ ამ თხოვნაზე უარით უპასუხა. „რუსეთს არავითარი სურვილი არ ჰქონდა, რომ საქართველოს გულისათვის ოსმალეთს და სპარსეთს წასჩხუბებოდა. მშვიდობიანობა იყო და საქართველო მაშინ რუსეთს არ ესაჭიროებოდა.
მაგრამ თექვსმეტი წლის შემდგ, 1768 წელს, როდესაც ოსმალეთმა რუსეთს ომი გამოუცხადა და რუსეთი უნებლიედ ბრძოლაში უნდა ჩაბმულიყო, მაშინ მისთვის საქართველო, რასაკვირველია, ძალიან გამოსადეგი იქნებოდა და ამიტომ საქართველოს არსებობაც გაახსენდა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 68).
იმისათვის, რომ უფრო წარმატებით ეწარმოებინა ომი თურქეთთან, რუსეთის მთავრობამ გადაწყვიტა, თურქეთის წინააღმდეგ თავის სასარგებლოდ ომში ჩაეთრია თურქეთის მეზობელი ქრისტიანი ერები (ბერძნები, სლავები, ქართველები). მაგრამ ქართველების გარდა, სხვამ ყველამ სათანადო წინდახედულება გამოიჩინა და რუსეთის მთავრობის მიერ დაგებულ მახეში არ გაებნენ.
სოლომონი და ერეკლე დაეთანხმნენ რუსეთის მთავრობის წინადადებას ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობაზე იმ პირობით, რომ რუსეთს საკმაო რაოდენობის ჯარი გამოეგზავნა საქართველოში. სწორედ ამ დროს, როცა რუსეთის მთავრობის ელჩი ერეკლესთან თბილისში ჩამოვიდა იმ თვალსაზრისით, რომ იგი დაეყოლიებინა ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობის მისაღებად, თბილისშივე, მეფე ერეკლესთან მოვიდნენ თურქეთის წარმომადგენლები თხოვნით, რომ ოღონდაც საქართველო არ ჩარეულიყო რუსეთ-თურქეთის ომში და თურქეთი არ დაარღვევდა მშვიდობიან ურთიერთობას საქართველოსთან. მაგრამ ერეკლე დემონსტრაციულად მიემხრო „ერთმორწმუნე რუსეთს“.
რუსეთის მთავრობამ საიდუმლო დავალებითა და ჯარით საქართველოში გამოაგზავნა გენერალი ტოტლებენი. როგორც შემდეგში, რუსეთის მთავრობის მიერ, ტოტლებენის ხელით განხორციელებულმა ავანტიურამ დაადასტურა, რასაც ზედ ემატება რუსეთის მთავრობის წარმომადგენლის გრაფ პანინის საიდუმლო წერილი ტოტლებენისადმი, ხოლო შემდეგ ეკატერინე II-ის საიდუმლო წერილი სუხოტინისადმი, რუსეთის მთავრობის გეგმა საქართველოს მიმართ იმაში მდგომარეობდა, რომ ერთის მხრივ, საქართველო, როგორც ბრმა იარაღი, რუსეთს გამოეყენებინა თავისი ინტერესებისათვის თურქეთის წინააღმდეგ საბრძოლველად, ხოლო მეორეს მხრივ, ამ ბრძოლაში მუხანათური გზით მოესპო ქართველთა ჯარი თავის მეფიანად და შემდეგ დაპატრონებოდა უმწეოდ დარჩენილ ქვეყანას. ერეკლესა და სოლომონს ოდნავადაც არ შეპარვიათ ეჭვი ქართველთა მიმართ რუსების უანგარობასა და კეთილგანწყობილებაში. მათ ეგონათ, რომ ახლა კი ვეღირსეთ რუსეთისაგან ნანატრ მფარველობასო.
„ქართველთა საშველად“ მოვლენილი ტოტლებენი „რუსი ჯვაროსნებით“ აღმოსავლეთ საქართველოში შემოვიდა 1769 წელს, ხოლო 1770 წელს ერეკლემ და ტოტლებენმა ახალციხის საფაშოზე გაილაშქრეს. ისინი აწყურის ციხეს მიადგნენ და იქ გამაგრებულ ოსმალებს შეუტიეს. მაგრამ, სწორედ იმ დროს, როცა ბრძოლა გაჩაღდა, ტოტლებენმა გამცემლურად მიატოვა ქართველი ჯარი მტრის პირისპირ და უკან გამობრუნდა.
თავზარდამცემი იყო ქართველი მეფისა და მხედრობისათვის ტოტლებენის მოღალატური საქციელი. „რუსეთისავე წყალობით და რუსთა გულისათვის ოსმალეთთან ომში ჩათრეული აღმოსავლეთ საქართველო რუსეთის ჯარის სარდლის მიერვე მრავალრიცხოვანი მტრის წინაშე მუხანათურად მარტოდ-მარტო იყო დატოვებული. საშინელი მდგომარეობა შეიქმნა, მაგრამ ამ უაღრეს განსაცდელის დროსაც ერეკლე მეფის დიდებულმა სამხედრო ნიჭმა იხსნა ჩვენი ერი და სამშობლო სხვაფრივ აუცილებელ განადგურებისაგან“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 69).
როგორც ცნობილია, ერეკლემ, ბრწყინვალე სამხედრო გეგმისა და ხერხის წყალობით, სასტიკად დაამარცხა თურქთა მრავალრიცხოვანი ჯარი ჯერ ადგილობრივად და ბოლოს ასპინძასთან. რაც შეეხება გენერალ ტოტლებენს, როგორც ითქვა, რუსეთის მთავრობის გეგმისამებრ, „მეფის ტახტიდან ჩამოგდება და საქართველოს დაპყრობა დიდი ხანია გადაწყვეტილი ჰქონდა“ (საქართველოს ისტორია, 1948, გვ. 394). ამიტომ, უკუიქცა თუ არა აწყურიდან, იმ იმედით, რომ ერეკლე თავისი ჯარით აუცილებლად განადგურდებოდა თურქებთან ბრძოლაში, „მან ქართლის დაპყრობის საკითხი რუსთა კორპუსის სამხედრო საბჭოში დასვა და დასტურიც მიიღო. ამ საქმეში ტოტლებენის ერთგული მოკავშირეები იყვნენ ქართლის რეაქციონერი თავადებიც.
გენერალმა საქმე დაიწყო: ციხე-ქალაქების დაჭერასა და ხალხის რუსი ხელმწიფის ერთგულებაზე დაფიცებას შეუდგა. მაგრამ ერეკლეს ენერგიულმა მოქმედებამ ტოტლებენი შეაშინა და მას განზრახვაზე ხელი ააღებინა“ (იქვე, გვ. 394).
ზოგიერთი ჩვენი ისტორიკოსი, კერძოდ კი, 1957 წელს გამოცემული წიგნის – „ასპინძის ბრძოლის“ ავტორი კ. მაჭარაძე, იმისათვის, რომ ჩამორეცხოს ლაქა რუსეთის მთავრობას საქართველოს წინაშე ჩადენილი მუხანათობისათვის, ცდილობს ისე წარმოადგინოს საქმე, რომ, თითქოს, ტოტლებენს წინასწარი დავალება კი არ ჰქონოდეს იმ მოქმედებათა შესახებ, რომელიც მან საქართველოში ჩაიდინა, არამედ ყველაფერი გამოწვეული ყოფილიყოს ტოტლებენის ავანტიურისტული ბუნებით, მისი პირადი თვითნებობით.
სინამდვილეში ტოტლებენი რომ მთავრობის მიერ მიცემული ინსტრუქციებით ხელმძღვანელობდა და მის მოქმედებაში არავითარ თვითნებობას არ ჰქონია ადგილი, ამას ადასტურებს მთელი რიგი ფაქტები: 1. „1770 წლის 12 მაისს ტოტლებენი საქართველოდან პეტერბურგში წერილს აგზავნის, რომ ტომსკის პოლკის შეერთებისთანავე, განზრახული აქვს დაუყოვნებლივ თბილისზე დაიძრას – მთელი საქართველო რუსეთის ხელისუფლებას დაუმორჩილოს; ერეკლეს, ამას წინათ მიღებული ანდრიას ორდენი ჩამოართვას და გაგზავნოს პეტერბურგში ან შავი ზღვისაკენ განდევნოს“. ამას ადასტურებს პ. ბუტკოვი, ასევე, სოლოვიოვი (იხ. პ. გუგუშვილი, საქართველოსა და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XX სს., ტ. I, 1949, გვ. 364). ეს წერილი ცხადად მეტყველებს, რომ ტოტლებენი არათუ თვითნებურად არ მოქმედებდა, პირიქით, თავისი მოქმედების ყოველ დეტალს ხელისუფლებას უთანხმებდა.
2. რუსეთის პირველი მინისტრი, გრაფი პანინი საქართველოში წარმოგზავნილ ტოტლებენს სწერდა: „უნდა ეცადოთ საქმე საქართველოში ისე მოაწყოთ, რომ ყველაფერი ჩვენი „ხელმძღვანელობით ხდებოდეს“, თვით ქართველებს კი ისე ეგონოთ, ვითომც ისინი თავიანთი მთავრობის განკარგულებას ასრულებდნენ. თვით მთავრობაც დარწმუნებული იყოს, თითქოს ყველაფერი მისი სურვილისა და ნების თანახმად ხდებოდეს. ერთი სიტყვით, ყოველი ჩვენი წადილი განხორციელდეს, მაგრამ იმნაირად კი, რომ სული აქაური (ე. ი. რუსული) იყოს, სხეული კი ქართულიო“. „მაშასადამე, რუსეთის მთავრობას უნდოდა, რომ ქართველები უსულო იარაღივით გამოეყენებინა თავისი პოლიტიკური მიზნებისა და ზრახვების მისაღწევად“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 90-91).
3. როგორც ცნობილია, რუსეთის მთავრობამ უკან გაიწვია ტოტლებენი, რადგან მან ვერ შეასრულა მიცემული დავალება და მის მაგივრად გენერალი სუხოტინი გამოგზავნა. ტოტლებენის მიერ ქართლის დაპყრობის ცდა რომ პირადი თვითნებობა კი არა, მთავრობის დავალება იყო, ეს ნათლად ჩანს ეკატერინე ³-ის სუხოტინისადმი მიწერილ წერილში. იგი სუხოტინს წერდა: `ტოტლებენის დაწყებული საქმე, ქართველების რუსეთის ერთგულებაზე ძალით დაფიცება – თუ ქართველების ომში მონაწილეობას ხელს შეუწყობს, შეგიძლიათ გააგრძელოთ“ (გ. მაჭარაძე, ასპინძის ბრძოლა, გვ. 115). როგორც იტყვიან, აქ უკვე ზედმეტია კომენტარები. რუსეთის მთავრობის მუხანათური საქციელი საქართველოს მიმართ კიდევ უფრო ცხადად დაამტკიცა შემდგომი დროის მოვლენებმა. წარმოუდგენელია, სადამდე მიდიოდა რუსეთის მთავრობის უსინდისობა, როცა ქართველი ჯარის მტრის პირისპირ ასე ვერაგულად მიტოვებისა და ქართლის დაპყრობის ცდის შემდეგ ისინი ერეკლე მეფეს კვლავ ოსმალეთის წინააღმდეგ საომრად აქეზებდნენ. მაგრამ გგონიათ, რომ ერეკლემ უარყო ამ გამცემთა წინადადება? რუსეთის თვალთმაქცი დიპლომატები ერეკლეს, სოლომონსა და მათ მსგავს ერთმორწმუნეობის დოგმებს აყოლილ ქართველ მეფე-მთავრებს მონუსხულებივით ამოქმედებდნენ თავიანთ ნება-სურვილზე. რუსეთის წარმომადგენლის ლვოვის რჩევით, 1771 წელს ერეკლე კვლავ ახალციხის საფაშოს შეესია და ხერთვისის ციხე აიღო, სადაც თავისი ჯარი ჩააყენა, მაგრამ ამავე ლვოვის წინადადებით, ერეკლემ უკანვე გამოიყვანა ჯარი. ხელმეორედ, 1772 წელს ლვოვმა კიდევ იმდენი მოახერხა, რომ ერეკლე კვლავ დაიყოლია ოსმალეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაზე. ერეკლემ და სოლომონმა შეერთებული ჯარით დაარბიეს ახალციხის, ჯავახეთის და არტაანის მხარეები და შინ დაბრუნდნენ. „ორივე შემთხვევა სრულებით ცხადჰყოფს, რომ რუსეთის წარმომადგენელს თავისი მთავრობის გეგმისამებრ საქართველოს დანიშნულებად ამ ომში მიწა-წყლის დაჭერა კი არ მიაჩნდა, არამედ უმთავრესად შესევითა და თარეშის საშუალებით ოსმალეთის მუდმივი შეწუხება, რომ ოსმალეთის მთავრობა ამის გამო იძულებული ყოფილიყო აქ საკმაო ჯარი დაებანდებინა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 70).
ვინაიდან ტოტლებენმა და სუხოტინმა ვერ შეასრულეს მთავრობის დავალება საქართველოს ანექსიის შესახებ, ხოლო თურქეთთან უკვე საზავო მოლაპარაკება დაიწყო, რუსეთის სახელმწიფოსათვის აღარა ჰქონდა აზრი, რომ საქართველოში ჯარი ჰყოლოდა. ამიტომ, ეკატერინე II-მ 41 აღნიშნული ჯარი უკან გაიწვია. „ერთმორწმუნე“ რუსეთის მთავრობა ოდნავადაც არ დაფიქრებია იმ ფაქტს, თუ რა საშინელ მდგომარეობაში ჩავარდებოდა რუსეთის მიერ თურქეთთან ომში ჩაბმული საქართველო, როცა მისმა ჯარმა საქართველო ასე ღვთისანაბარად მიატოვა. მკითხველი, ალბათ, თვითონვე მიხვდება, თუ როგორი ვითარება შეიქმნებოდა ოსმალეთსა და საქართველოს შორის იმ მოქმედებების შედეგად, რომელიც სოლომონმა და ერკლემ განახორციელეს თურქეთის წინააღმდეგ რუსეთის გულისთვის. შურისძიებით აბობოქრებული თურქები მოსვენებას არ აძლევდნენ ქვეყანას. მეტი ვნების მისაყენებლად მათ ლეკებიც აამხედრეს და საქართველოს შემოუსიეს.
ცხადია, სპარსეთიც ქართველების უკმაყოფილო იყო. სპარსეთი, როგორც ზემოთ ვთქვით, შიშით შესცქეროდა რუსეთის დამკვიდრებას კავკასიაში. ამიტომ, როგორც კი გაიგო ქერიმ-ხანმა, რომ რუსეთთურქეთის ომში საქართველო რუსეთს მიემხროო, თავისი ჯარებით დაუყოვნებლივ საქართველოს წინააღმდეგ გამოილაშქრა. „აი რა მდგომარეობაში ჩააგდო რუსეთის მთავრობამ საქართველო თავისი სამხედრო გამარჯვების გულისათვის“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 71).
უდიდეს განსაცდელში ჩავარდნილი ერეკლე წერილს სწერს გრაფ პანინს. წერილში აღნიშნავს, თუ როგორი კეთილსინდისიერად შეასრულა სიტყვა და დაეხმარა რუსეთს ჯარით ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ამ მოქმედებით კი საუკუნოდ გადაიმტერა ოსმალეთი, სპარსეთი და დაღესტანი. ბოლოს, იგი შველას და დახმარებას სთხოვს რუსეთის იმპერატორს: „თურქები, როგორც შხამიანი გველები, გვეხვევიან ირგვლივ. სპარსელნი გვიცქერენ, როგორც ბრაზიანი ლომები, ლეკები კი ილესავენ კბილებს ჩვენს წინააღმდეგ, როგორც მშიერი მგლები. ყველანი ერთად ბორგვენ შურისძიებით, რადგან ჩვენ, ქართველებმა დავარღვიეთ ზავი მათ მიმართ, და, თუ ისინი მოგვსპობენ მე და მთელ საქართველოს, მაშინ ვინ აგებს პასუხს ღვთის წინაშე, ან რა სარგებლობა ექნება ამით რუსეთის იმპერიას? მოიღეთ მოწყალება ჩვენს მართლმადიდებელ ხალხზე, მე და სრულიად ჩემი ქვეყანა ვსასოებთ ღმერთზე და ყოვლად მოწყალე რუსეთის იმპერატორზე“, – ამ სიტყვებით ამთავრებს თავის წერილს მეფე ერეკლე“ (ს. ქვარიანი, ქართველი ერის ისტორია, გვ. 22).
მაგრამ ერეკლეს ამ თხოვნას არავითარი შედეგი არ გამოუღია. „რუსეთმა თავის მიზანს მიაღწია, ოსმალეთის ომის საფრთხე ზავის გამო უკვე აღარ არსებობდა. ამიტომ საქართველოსაც მისთვის მნიშვნელობა არ ჰქონდა და დანაპირები მფარველობის გაწევა თითქოს დაავიწყდა კიდეც“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 71).
ერეკლე და სოლომონი იძულებული გახდნენ თავიანთი წინდაუხედაობით გაფუჭებული საქმე თავისი ქვეყნის ძალებით გამოესწორებინათ. ერეკლემ, როგორც იყო, სპარსეთის მბრძანებელი ქათინაურებით დააშოშმინა. თურქეთის წინააღმდეგ კი, როგორც ერეკლე, ასევე სოლომონი, იძულებული იყვნენ სისხლისმღვრელი ბრძოლები ეწარმოებინათ და ამგვარად დაეცვათ თავი.
რამდენიმე ხნის შემდეგ ერეკლემ როგორც იყო აღადგინა მშვიდობიანი ურთიერთობა მეზობელ ქვეყნებთან, მათ შორის ოსმალეთთანაც. საკუთარ ძალებზე დაყრდნობით მან განამტკიცა ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა: ქართლ-კახეთის სამეფოს მორჩილებაში წინანდებურადვე შედიოდნენ: განჯის, ყარაბაღის, ნახჭევანისა და ერევნის სახანოები.

http://burusi.wordpress.com/2010/02/08/mchedlishvili/

აფხაზეთის სამთავროს გაუქმება და აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობა

ბეჟან ხორავა

დასავლეთ კავკასიის დაპყრობის შემდეგ, როდესაც კავკასიელ მთიელთა ნაწილი ბრძოლაში გაწყდა, ხოლო ნაწილი თურქეთში გადასახლდა, ცარიზმმა კავკასიაში თავი მყარად იგრძნო. უკვე არ არსებობდა აფხაზეთის სამთავროს შენარჩუნების აუცილებლობა და თვითმპყრობელობა დაპყრობილი მხარის სამხედრო-ადმინისტრაციული მოწყობისა და კოლონიზაციისათვის ზრუნვას შეუდგა. ჯერ კიდევ კავკასიის ომის დამთავრებამდე, როცა აფხაზეთის ბედი უკვე გადაწყვეტილი იყო, მეფისნაცვალმა მიხეილ რომანოვმა სამხედრო მინისტრის დ. მილიუტინისადმი 1864 წლის 27 მარტს გაგზავნილ წერილში სამთავროს გაუქმების საკითხი აღძრა. მისი აზრით, ეს ღონისძიება საჭირო იყო იმისათვის, რომ შესრულებულიყო უმაღლესი მთავრობის მიერ მოწონებული პროექტი შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მდ. ყუბანის შესართავიდან მდ. ბზიფამდე კაზაკთა სტანიცების მოწყობის შესახებ.1 მეფისნაცვალმა ამის თაობაზე პრაქტიკული წინადადებები წამოაყენა:
1. «Владетеля и наследника его склонить отказаться от права владения.
2. Назначить владетелю и наследникам его содержание, их обеспечивающее.
3. Из Абхазии образовать военный округ, который вместе с Цебельдой подчинить особому военному начальнику на правах начальников отделов в областях, с подчинением Кутаисскому генерал – губернатору.
4. Если количество свободных земель дозволит, то водворить вдоль берега (Черного моря – ბ. ხ.) до устья Ингури казачьи поселения, которые вместе с поселениями по р. Бзыби, могли бы составить Абхазское казачье войско под управлением начальника Абхазского военного округа.
5. Границею между Кубанским и Абхазским войском назначить хребет, замыкающий Гагринскую теснину и отделяющий теперь Абхазию от земли Джигетов».2
ამრიგად, ხელისუფლებამ აფხაზეთის მიმართ სპეციალური გეგმა შეიმუშავა, რომელიც ითვალისწინებდა შავი ზღვის აფხაზეთის სანაპიროზე კაზაკების დასახლებას. ისევე, როგორც თერგისა და ყუბანის ოლქებში, აქ დასახლებულ კაზაკებს უნდა შეექმნათ აფხაზეთის კაზაკთა ჯარი. ამ მიზნის მიღწევისათვის აფხაზეთის მთავრის ხელისუფლებისა და მემამულური მიწისმფლობელობის არსებობა დიდ დაბრკოლებას წარმოადგენდა, რადგან ასეთ პირობებში აფხაზეთის კოლონიზაციის გეგმას ცარიზმი ვერ განახორციელებდა. მხარის კოლონიზაციისათვის თავისუფალი მიწები არ არსებობდა, ამიტომ ჯერ საჭირო იყო მკვიდრი მოსახლეობისაგან ამ მიწა-წყლის «გაწმენდა».
1864 წლის აპრილში ალექსანდრე II-მ მოიწონა კავკასიის მეფისნაცვლის მიერ წარმოდგენილი წინადადებები. მაისში მიხეილ ნიკოლოზის ძეს გაეგზავნა შესაბამისი მითითებები, რომელთა რეალიზაცია მან ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს დ. სვიატოპოლკ-მირსკის და აფხაზეთის ჯარების სარდალს, გენერალ პ. შატილოვს დაავალა. 24 ივნისს მეფისნაცვალმა ოფიციალურად აუწყა მიხეილ შარვაშიძეს იმპერატორის ბრძანება აფხაზეთის მთავრის მოვალეობისაგან მისი განთავისუფლებისა და აფხაზეთში რუსული მმართველობის შემოღების შესახებ.3
რუსეთის ხელისუფლების წარმომადგენლებს უკვე მზად ჰქონდათ წინადადებები აფხაზეთის სამთავროს გაუქმების შემდეგ მისი მიწა-წყლის მკვიდრი მოსახლეობისაგან გათავისუფლების შესახებ. დ. სვიატოპოლკ-მირსკი კავკასიის არმიის მთავარი შტაბის უფროსს, გენერალ ა. კარცოვს 1864 წლის 27 ივნისს წერდა: «თუ აფხაზების ნაწილი სამთავროს გაუქმების შემდეგ თურქეთში გადასახლებას მოისურვებს, ვფიქრობ, ჩვენ ამას ხელი არ უნდა შევუშალოთ».4
ხელისუფლებას სურდა, რაც შეიძლება ჩქარა შედგომოდა აფხაზეთის კოლონიზაციას. «თუ შევიძენდით მთავრის მამულებს, რომლებიც მეტად ვრცელია და მნიშვნელოვანი, ჩვენ ახლავე შეგვეძლო შევდგომოდით აფხაზეთის კოლონიზაციას კაზაკ-რუსების მეშვეობით»,5 _ აღნიშნავდა ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორი. მისი წინადადებით ყუბანის ოლქსა და ქუთაისის გუბერნიას შორის საზღვრად უნდა დადგენილიყო გაგრის ქედი და ესეც მხოლოდ ერთი მიზნით: «თუ ჩვენ ხელთ იქნება ცარიელი ადგილები ბზიფის ორსავე მხარეს, _ წერდა დ. სვიატოპოლკ-მირსკი 1864 წლის 6 ივნისის წერილში გენერალ ა. კარცოვს, _ შევძლებთ საფუძველი ჩავუყაროთ რუსულ მოსახლეობას აფხაზეთში».6
1864 წლის 12 ივლისს ცარიზმმა აფხაზეთის სამთავრო გააუქმა და რუსული მმართველობა შემოიღო. შეიქმნა სოხუმის სამხედრო განყოფილება, რომელიც ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა. იგი შედგებოდა ბზიფის, სოხუმის, აბჟუის ოლქებისაგან (округ). მასში შევიდა წებელდის საბოქაულოც. სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) უფროსად დაინიშნა აფხაზეთის ჯარების უფროსი, გენერალი პ. შატილოვი.7 ამრიგად, აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებისა და რუსული მმართველობის შემოღებით ამ მხარეში კოლონიური პოლი-ტიკური რეჟიმი მკვიდრდება.8
1865 წლის სტატისტიკური მონაცემებით, აფხაზეთის მოსახლეობის რაოდენობა ოლქების მიხედვით ასეთი იყო:
округ Сухумский 2 826 дворов 16 475 душ
«—–» Бзыбский 3 726 20 090
«—–» Абживский 5 049 32 182
пристав. Цебельдинское 1 436 10 443
всего 13037 79 190*
1866 წელს ცარიზმმა სოხუმის სამხედრო განყოფილებაში საგლეხო რეფორმის გატარებისათვის მზადება დაიწყო, მაგრამ აფხაზეთის სოციალურ-საზოგადოებრივი წყობის თავისებურებების გაუთვალისწინებლობამ, ჩინოვნიკური აპარატის უხეშმა ჩარევამ აფხაზთა ცხოვრების წესში, ეკონომიკურმა სიდუხჭირემ, ადგილობრივი მოსახლეობისათვის მიუღებელმა ადმინისტრაციულმა რეფორმამ და თავისი ხასიათით ბატონყმური რეფორმისათვის ნიადაგის მომზადებამ აფხაზეთის მოსახლეობის მასობრივი უკმაყოფილება გამოიწვია, რომელიც სახალხო აჯანყებაში გადაიზარდა. აჯანყება დაიწყო 1866 წლის 26 ივლისს სოფ. ლიხნში და მალე თითქმის მთელი აფხაზეთი მოიცვა, რითაც საგრძნობლად შეაშფოთა კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია. ცარიზმმა აფხაზეთში სასწრაფოდ გადაისროლა ჯარის ნაწილები და აგვისტოში აჯანყება ჩაახშეს.9
აჯანყების ჩახშობის შემდეგ ცარიზმი მხარის ადმინისტრაციული მოწყობის რეფორმის მომზადებას შეუდგა, რომელიც მიზნად ისახავდა ხელისუფლების მხრიდან ადმინისტრაციული კონტროლის გაძლიერებას. 1866 წლის 11 აგვისტოს დებულების თანახმად სოხუმის სამხედრო განყოფილება (აფხაზეთი) ბიჭვინთის, დრანდის, წებელდის, ოქუმის ოლქებად (округ) დაიყო. ცალკე ადმინისტრაციული ერთეულის სახით შევიდა მასში ქ. სოხუმი. სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსს სამხედრო გუბერნატორის უფლება მიენიჭა, თუმცა ნომინალურად ის ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა10.
იმის გამო, რომ ცარიზმს გადაწყვეტილი ჰქონდა მდ. ბზიფიდან მდ. ენგურამდე შავი ზღვის სანაპიროს კოლონიზაცია კაზაკ-რუსებით, სამურზაყანო (ოქუმის ოლქი) აფხაზეთს შეუერთეს.
1866 წლის აჯანყების შემდეგ გაჩნდა აფხაზთა თურქეთში გადასახლების გეგმის პირველი დასაბუთება, რომელიც მოცემულია ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორის დ. სვიატოპოლკ-მირსკის 1866 წლის 27 ოქტომბრის მიმართვაში კავკასიის მთიელთა სამმართველოს უფროსის დ. სტაროსელსკისადმი. მასში ნათქვამია: «არსებობს მხოლოდ ერთი რადიკალური საშუალება სოხუმის განყოფილების მხრიდან ყოველგვარი საშიშროების აღმოსაფხვრელად, ესაა აფხაზეთის მოსახლეობის თურქეთში გადასახლება».11 დ. სვიატოპოლკ-მირსკის აზრით, თუ ამ ნაბიჯზე წავიდოდნენ, ყველა სხვა საშუალება ზედმეტი იქნებოდა და საკითხი ერთხელ და სამუდამოდ გადაწყდებოდა. ამასთან, იგი ამ ღონისძიებას იმ სისტემის დაგვირგვინებად მიიჩნევდა, რაც მიღებულ იქნა დას. კავკასიის მთიელ ტომთა მიმართ.12 კავკასიის ადმინისტრაციის წარმომადგენლები აფხაზთა გადასახლებას მეტად მნიშვნელოვან ღონისძიებად მიიჩნევდნენ, რამდენადაც აფხაზეთი და წებელდა გეოგრაფიული მდებარეობის გამო დიდ როლს ასრულებდნენ კავკასიის ომის დროს და, მათი აზრით, კვლავაც ექნებოდათ დიდი მნიშვნელობა კავკასიაში ყოველგვარი საომარი მოქმედების დროს. ამიტომ ამ მხარის მუსლიმანი მოსახლეობის შემცირება მათი თურქეთში გადასახლების გზით, ხელს შეუწყობდა პოლიტიკური სიმშვიდის უზრუნველყოფას და, შესაბამისად, მეფის ხელისუფლების განმტკიცებას ამ მხარეში.13 მეფისნაცვალი მიხეილ რომანოვი პირდაპირ აღნიშნავდა, რომ «აფხაზთა გადასახლების მთავარ ამოცანად მიაჩნია რუსეთის იმპერიის საზღვრებიდან მოსახლეობის იმ ნაწილის მოშორება, რომელიც ხელისუფლებისადმი ყველაზე უფრო მტრულად არის განწყობილი».14
1866 წლის ნოემბერში ალექსანდრე II დათანხმდა პირველივე შესაძლებლობისთანავე გაესახლებინათ აფხაზეთისა და წებელდის მუსლიმანი მოსახლეობა თურქეთში. იმპერატორისაგან თანხმობის მიღების შემდეგ, მეფისნაცვალმა მიხეილ რომანოვმა კავკასიის ჯარების შტაბის უფროსს, გენერალ ა. კარცოვს უბრძანა, დაუყოვნებლივ შედგომოდა ამ გადაწყვეტილების შესრულებას.15 თავის მხრივ, მუსლიმანი აფხაზებიც დაჟინებით მოითხოვდნენ თურქეთში გადასახლებას, ამიტომ რუსეთის ხელისუფლებამ თავის ელჩს თურქეთში, გრაფ ნ. იგნატიევს დაავალა ამის თაობაზე მოლაპარაკება გაემართა პორტასთან. მალე, რუსეთის ელჩი შეუთანხმდა თურქეთის საგარეო-საქმეთა მინისტრს ალი ფაშას აფხაზთა გადასახლების შესახებ. შეთანხმება მოხდა იმაზეც, რომ თურქეთის ხელისუფლებას მუჰაჯირები რუსეთის საზღვრისპირა ადგილებში არ დაესახლებინა.16
კავკასიის ადმინისტრაცია თვლიდა, რომ იმჟამად ხელისუფლებისათვის უმთავრესი აფხაზთა გადასახლების საკითხი იყო. ამასთან, ხელისუფლება აღიარებდა, რომ თუ აფხაზეთის მთელი მუსლიმანი მოსახლეობა მოისურვებდა გადასახლებას, გარკვეულ სირთულესა და უხერხულობას შექმნიდა. ამიტომ, მათი აზრით, ეს პროცესი უნდა დაერეგულირებინათ. რეკომენდირებული იყო ასევე, რომ გადასახლებულთათვის უკან დაბრუნების ნება არ დაერთოთ.17
რუსეთის ხელისუფლებამ წინასწარ განსაზღვრა ემიგრანტთა რიცხვი. ნავარაუდევი იყო აფხაზთა 4500 ოჯახის გასახლება. თავის მხრივ, პორტა მზადყოფნას გამოთქვამდა აფხაზეთიდან 4000 ოჯახი მიეღო.18
1867 წლის 13 თებერვალს მეფისნაცვალი მიხეილ რომანოვი ალექსანდრე II-ს წერდა, რომ კავკასიის ადმინისტრაციამ გადაწყვიტა ძალით არ განდევნოს აფხაზები თურქეთში, მაგრამ ყოველმხრივ შეუწყოს ხელი მათ გადასახლებას. ამასთან, ხელისუფლებას გადაწყვეტილი ჰქონდა პირველ რიგში გაესახლებინა წებელდა-დალის მუსლიმანი მოსახლეობა ამ მხარის სტრატეგიული მნიშვნელობის გამო. ხელისუფლება ითვალისწინებდა, რომ ამ თემების მოსახლეობა ცხოვრობდა მთის ძნელად მისადგომ ადგილებში და კავკასიონის ქედის უღელტეხილებით კავშირი ჰქონდა ყარაჩაელებთან და ყაბარდოელებთან. ამასთან, ხელისუფლება მათ რეფორმის წინააღმდეგ გამოსვლაშიც სდებდა ბრალს და მისი სურვილი იყო პირველ რიგში იმ ხალხის გადასახლება, რომელიც მეტნაკლებად დაკავშირებული იყო აჯანყებასთან.19
თურქეთისაგან თანხმობის მიღების შემდეგ მეფისნაცვალმა განკარგულება გასცა აპრილის ბოლოდან დაწყებულიყო აფხაზთა გადასახლების პროცესი. სოხუმსა და აფხაზეთის სხვა ადგილებში კვლავ გადაისროლეს ჯარები.20 ჯერ კიდევ გადასახლების დაწყებამდე, 1867 წლის 6 აპრილს, სოფ. ფსირცხადან მუჰაჯირთა პირველი ნაკადი სამი ხომალდით წავიდა ბათუმში, რომელიც მაშინ თურქეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. ესენი იყვნენ ჯიქები და ფსხუელები (49 ოჯახი, 218 სული), რომლებიც სოფ. ფსირცხაში 1864 წლიდან ცხოვრობდნენ.21
1867 წლის აპრილის ბოლოს მუჰაჯირობის ორგანიზებული პროცესი დაიწყო. აფხაზთა გადასახლება ძირითადად ძალდატანებით ხასიათს ატარებდა, რაც აშკარად ჩანს იმდროინდელი დოკუმენტებიდან. 1867 წ. 31 მარტს მეფისნაცვალი იმპერატორს წერდა, რომ ბიჭვინთის ოლქის მცხოვრებთ არ სურდათ თურქეთში წასვლა. აფხაზები ნებაყოფლობით ქრისტიანობასაც იღებდნენ, რომ დარჩენა მოეხერხებინათ.22 1867 წ. ივნისში გაზ. «დროება» იუწყებოდა: «აფხაზები ძლიერ დაჯავრიანებულნი არიან… სამურზაყანოში კანკალებენ შიშით, ვაითუ ჩვენც გადაგვასახლონო… აქაურებს და აფხაზებს დიდი ნათესაობა აქვთ. წებელდელები, დალელები და გუფუელები წავიდნენ. აბჟუის მაზრიდანაც მრავალი წავიდა. ჭილო-უელები და ჯგერდელები გამორეკეს თავიანთი ბინიდან. მათ საშინელი გულით არ უნდათ წასვლა. აფხაზები დიდად აქებენ ბზუფუს მაზრის უფროსს დიმიტრი ჭავჭავაძეს. მან მამობრივი მზრუნველობით აუხსნა მათ, რომ რუსის მმართველობის ქვეშ ყოფნა სჯობს ოსმალეთში გადასახლებას».23
მიუხედავად იმ შიშისა, რომელიც სამურზაყანოელებს ჰქონდათ, მუჰაჯირობა მათ არ შეხებია, რაც იმით იყო გამოწვეული, რომ მოსახლეობა ძირითადად ქართული იყო, ხოლო აფხაზები, ვინც აქ ცხოვრობდნენ, ქრისტიანები იყვნენ.
ცნობილი საეკლესიო მოღვაწის, ამბროსი ხელაიას* ცნობით, მუჰაჯირობის დროს აფხაზეთის ეპისკოპოსთან, ყოვლადსამღვდელო ალექსანდრე ოქროპირიძესთან (1862-1869), რომელიც დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით სარგებლობდა აფხაზებში, მოსულა მაჰმადიანი აფხაზი, სახელად ურუსი, 12 წლის შვილთან ერთად. მან მღვდელმთავარს აუხსნა მოსვლის მიზეზი _ შენთან მოვედი კეთილო მწყემსო, მე ოსმალეთში მივდივარ, სამშობლოს სამუდამოდ ვეთხოვები და ჩემი ვაჟი მინდა დავტოვო შენთან. ცოლი და სხვა შვილები ადრე დავკარგე, არ ვიცი რა მომელის უცხო მხარეში, მაგრამ მაინც ვტოვებ სამშობლოს. არ მინდა ჩემი უბედურება ჩემს ერთადერთ შვილს გავუზიარო და შენთან მოვიყვანე. ვიცი მიიღებ, აღზრდი ქრისტიანულად და ბედნიერი იქნებაო. თვალცრემლიანი მამა დაემშვიდობა შვილს, რომელიც ეპისკოპოსმა ალექსანდრემ აღზარდა, მღვდელი გახდა და დიდი სარგებლობა მოუტანა ქრისტიანობას აფხაზეთში.
კავკასიის არმიის მთავარი შტაბის უფროსი, გენერალი ა. კარცოვი აღნიშნავდა, რომ აფხაზთა გადასახლების ხელშემწყობი გარემოება იყო «აფხაზური საგვარეულოების ნათესაური თუ მეგობრული კავშირები თურქეთში წასულ აფხაზურ თუ დასავლეთ კავკასიის მთიელებთან».24 აღსანიშნავია, რომ დას. კავკასიის მთიელთა გადასახლებამ დიდი გავლენა იქონია ამ მოძრაობის დაწყებაზე აფხაზეთში. იგივე გენერალი ა. კარცოვი ხაზს უსვამდა, რომ აფხაზეთის მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით საზოგადოების ზედაფენებს არაერთხელ გამოუთქვამთ სურვილი, მიებაძათ ერთმორწმუნე დას. კავკასიის მთიელებისათვის და წასულიყვნენ თურქეთში.25 ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ აფხაზი მემამულეები დაშინებული იყვნენ საგლეხო რეფორმით. ისინი ხედავდნენ, რომ აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებისა და 1866 წლის აჯანყების შემდეგ, ხელისუფლების დამოკიდებულება მათ მიმართ შეიცვალა. ცარიზმს ადგილობრივი თავადაზნაურობა უკვე არ მიაჩნდა თავის დასაყრდენად, რაც იმაში გამოიხატა, რომ არ ცნო მათი უფლებები გლეხთა მიწებზე. ამაში მჟღავნდებოდა ცარიზმის სურვილი, თავის განკარგულებაში მიეღო მიწების მნიშვნელოვანი ფონდი შემდგომი კოლონიზაციისათვის.26 ამის გამო აფხაზმა თავადაზნაურობამ გადაწყვიტა თურქეთში წაეყვანა დამოკიდებული გლეხობაც და მათ ხარჯზე აეგო თავისი ბედნიერება უცხოეთში.27 სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსი, გენერალი მ. ტოლსტოი 1867 წ. 16 მარტს ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს წერდა, რომ დაახლ. 40 წებელდელ თავადს 1 მაისიდან განზრახული ჰქონდა თურქეთში გადასახლება გლეხთა 2170 ოჯახთან ერთად.28 გლეხები უნდა წაყოლოდნენ თავიანთ მემამულეებს, თუნდაც ამისი სურვილი არ ჰქონოდათ. ამას განაპირობებდა გლეხების ტრადიციული ურთიერთობა და, მათ შორის, ნათესაური დამოკიდებულება თავად-აზნაურებთან.
აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი აფხაზი ფეოდალი ცარიზმის მოსყიდული იყო. ასე, მაგალითად, დალელმა თავადმა მიხეილ (ნათლობამდე ალმახსიტ) მარშანმა დიდი დახმარება გაუწია ხელისუფლებას მტრულად განწყობილი წებელდელებისა და დალელების, მათ შორის, მასზე დამოკიდებული გლეხების გადასახლებაში.29 მიხეილ მარშანისა და მისი ძმის ხრიფსის გლეხებს მათ გარეშე არ სურდათ გადასახლება. წებელდა-დალიდან გადასახლების პროცესი რომ არ შეფერხებულიყო, დალელების დაყოლიების მიზნით გადაწყდა ხრიფს მარშანიც წასულიყო თურქეთში გლეხებთან ერთად, თუმცა მას გამოეყო 400 მან. და საიდუმლოდ მიეცა უცხოეთის პასპორტი, რომ დაბრუნება შეძლებოდა.30 რადგან მიხეილ და ხრიფს მარშანები, როგორც აფხაზები, ვალდებულნი იყვნენ გადასახლებულიყვნენ დალიდან, სანაცვლოდ მათ გამოუყვეს მიწები სოფ. ჯგერდაში და დაუნიშნეს პენსია. მიხეილს პორუჩიკის ჩინიც ებოძა.31 მიხეილ მარშანი ადრიდანვე გამოირჩეოდა რუსეთის ხელისუფლებისადმი ერთგულებით. მისი გავლენით დალელებმა 1866 წ. აჯანყებაში არ მიიღეს მონაწილეობა. ამასთან, ის და მისი ძმა, თავიანთ მომხრეებთან ერთად, 1866 წ. აჯანყების დროს წებელდის გარნიზონს დაეხმარნენ სიმაგრის დაცვაში.32
აღსანიშნავია, რომ წებელდა-დალიდან გადასახლებულთა შორის იყვნენ 1866 წლის აჯანყების აქტიური მონაწილეები: კვაჯ ზურაბ-იფა მარშანი, თათლასთან თენგიზ-იფა მარშანი, ფსხუბეი სასტანღაზ-იფა მარშანი, ყიზილბეკ მარშანი, შირინბეი მარშანი და სხვები.33
როცა გადასახლების პროცესმა მნიშვნელოვანი გაქანება მიიღო, ხელისუფლება შეეცადა შეეზღუდა იგი, რასაც მიაღწია კიდეც. 1867 წ. ივნისის დასაწყისში გადასახლების პროცესი დასრულდა. თურქეთის ხელისუფლებამ, შეთანხმებისამებრ, მუჰაჯირები რუსეთის იმპერიის საზღვრებიდან შორს დაასახლა _ ნაწილი ანატოლიაში, ხოლო ნაწილი ბალკანეთში, ძირითადად ბულგარეთში.34
გადასახლების პროცესში დგებოდა მუჰაჯირთა სიები სოფლების მიხედვით, ოჯახების რაოდენობის, ოჯახის თავკაცების სახელისა და გვარის მითითებით, ოჯახის წევრთა (ქალები, კაცები) რაოდენობის ჩვენებით. ამ სიების მიხედვით, სოფ. ფსირცხადან გადასახლდა 51 ოჯახი (210 სული), სოფ. ფოქვეშიდან _ 10 (69 სული. აქედან 9 ოჯახი ფაჩულია _ 65 სული, 1 ოჯახი ჯინჯია _ 4 სული), სოფ. ჭლოუდან _ 125 (539 სული), სოფ. ათარიდან _ 7 (43 სული) და ა.შ. ბიჭვინთის ოლქიდან გადასახლდა 226 ოჯახი (1357 სული), დრანდის ოლქიდან _ 629 ოჯახი (3245 სული), წებელდის ოლქიდან _ 2503 ოჯახი (14740 სული). ამრიგად, აფხაზეთიდან, წებელდა_დალთან ერთად, გადასახლდა არა დაგეგმილი 4500, არამედ 3358 ოჯახი, 19342 სული.35
1867 წ. აგვისტო-სექტემბერში სოხუმის ოლქის უფროსმა, გენერალ-მაიორმა ვ. გეიმანმა შემოიარა მისდამი რწმუნებული მხარე. 26-28 სექტემბერს ის იყო წებელდასა და დალში. მხარე თითქმის მთლიანად იყო «გაწმენდილი» ადგილობრივი მოსახლეობისაგან. ვ. გეიმანმა ნება დართო მიხეილ მარშანს 17 ოჯახთან ერთად, რომლებმაც კოდორის ადიდების გამო ვერ მოახერხეს თურქეთში წასვლა, გაზაფხულამდე დარჩენილიყვნენ აქ.36
კავკასიის მთიელთა სამმართველოს ცნობით,37 1867 წ. ნოემბრისათვის სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) მოსახლეობა ოლქების (округ) მიხედვით ასეთი იყო:

თითქმის მთლიანად «გაიწმინდა» წებელდა და დალი, რაც გამოწვეული იყო ამ მხარის სტრატეგიული მნიშვნელობით. ამ თემების თითქმის 15 ათასიანი მოსახლეობა თავიანთი სამკვიდროდან აყარეს და უცხოეთში გადაასახლეს. 1868 წლის მონაცემებით, წებელდაში სულ 13 ოჯახი ცხოვრობდა, ხოლო დალში _ არცერთი.38 აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობის შემდეგ სულ მალე, 1874 წელს კავკასიაში ჩამოვიდა ინგლისელი მოგზაური გროვე. იგი ყარაჩაიდან გადმოვიდა კოდორის ხეობაში. ინგლისელი მოგზაური მოიხიბლა კოდორის ხეობით: «ძნელია ნახო უფრო დიდებული და მშვენიერი ადგილი, ვიდრე მდელოთი დაფარული სივრცე და ტყეები, რომელზეც კოდორი მიედინება», _ აღფრთოვანებით წერს იგი. მაგრამ მოგზაურს სევდა და ნაღველი იპყრობს როცა ხედავს, რომ აქ ადამიანის ყოფნის არავითარი კვალი არ ჩანს _ «ხეობის ზემო წელი სრულიად უკაცრიელი იყო», _ აღნიშნავს იგი.39
1867 წელს აფხაზთა მუჰაჯირობის გამო დაცარიელებული მიწა-წყლის დასახლებისა და სოხუმის სამხედრო განყოფილების მმართველობის შემდგომი ცენტრალიზაციის აუცილებლობამ დღის წესრიგში დააყენა ახალი ადმინისტრაციული რეფორმის გატარება, რომელიც 1868 წლის მაისში განხორციელდა. გამსხვილდა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები. შეიქმნა ორი ოლქი (округ) _ ბიჭვინთის ოლქი, რომელიც შედგებოდა გუდაუთისა და გუმისთის უბნებისაგან, და ოჩამჩირის ოლქი, რომელიც შედგებოდა კოდორისა და სამურზაყანოს უბნებისაგან. წებელდაში, რომელიც განსაზღვრული იყო მთლიანად კოლონიზაციისათვის, დასახლებათა მზრუნველობა (попечительство) შეიქმნა.40 ასეთმა ადმინისტრაციულმა დაყოფამ 1883 წლამდე იარსება.
სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) ჩრდილო-დასავლეთი საზღვარი მდ. ბეგერეფსთაზე (ხოლოდნაია რეჩკა) გადიოდა, სადაც მას ყუბანის ოლქის შავი ზღვის ოკრუგი ესაზღვრებოდა;41 სამხრეთ-აღმოსავლეთით _ მდ. ენგურზე, ხოლო ჩრდილოეთით _ კავკასიონის ქედზე.

ლიტერატურა:

1 სცსსა, ფ. 5, აღწ. 1, ს. 7506, ფურც. 41.
2 იქვე, ფურც. 47-48.
3 სცსსა, ფ. 416, აღწ. 3, ს. 177, ფურც. 48; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 250-252.
4 ს. ჯანაშია, გიორგი შარვაშიძე, გვ. 7.
5 იქვე.
6 იქვე. აღსანიშნავია, რომ რუსეთის ხელისუფლებას სურდა კაზაკებით არამარტო შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროსა და აფხაზეთის, არამედ სამეგრელო-გურია-იმერეთის დასახლებაც. სათანადო პროექტი 1865 წ. შედგა კავკასიის არმიის შტაბში, საიდანაც შესაბამისი მოხსენება გაეგზავნა ხელისუფლებას. მასში ნათქვამია: «… прилегающие (к) Черному морю области Мингрелия, Имеретия, Гурия, в которых русские никогда не вели войны с народом, но явились освободителями сначала от иго турок, потом от самовластия владетелей и, наконец, от крепостной зависимости, _ исповедуют одну и ту же веру и имеют искренные симпатии к России. Поэтому, правительство встретит здесь полную готовность слиться с Россией, и, несмотря на различие языка подобно Бретани, Провансу и др. провинциям Франции, составит русские области, которые будут гордиться именем русского. Обращение Гурии, Мингрелии, Имеретии в русские области стоит того, чтобы о нем позаботиться, тем более, что с ожидаемим разрешением крестьянского вопроса наступает самое благоприятное для него время. Но для этого, _ имея пример Грузии (აღმ. საქართველო, – ბ. ხ.), Абхазии и др. областей Кавказа, которые были некогда в таких благоприятных условиях, не должны искусственно возвыщать туземный элемент в ущерб русскому, но, напротив, должны быть приняты самые решительные меры к обрусению этих областей» (ტრ. ხუნდაძე, ცარიზმის საკოლონიზაციო…, გვ. 160).
შავი ზღვის აღმ. სანაპიროს _ აფხაზეთს, სამეგრელოს, გურიასა და იმერეთის,б_ კაზაკებით დასახლების განზრახვა მაშინ ვერ შესრულდა. რუსული კოლონიზაცია კავკასიაში მხოლოდ იქ გახდა შესაძლებელი, სადაც ხანგრძლივი ომის შედეგად მოსახლეობა გაჟლიტეს, ან თავიანთი სამკვიდროდან აყარეს და გადაასახლეს (შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთი სანაპირო, ადიღე, ბარის ჩეჩნეთი). საქართველოს კოლონიზაცია რუსეთმა ვერ შეძლო, რადგან აქ ომით დაპყრობას ადგილი არ ჰქონია და ვერც მოსახლეობის აყრა და გადასახლება მოახერხა.
7 სცსსა, ფ. 416, აღწ. 3, ს. 177, ფურც. 78; Очерки истории Абхазской АССР, ч. 1, გვ. 199-201; Г. А. Дзидзария, Присоединение Абхазии к России, გვ. 67. აფხაზეთის მთავარი მიხეილ შარვაშიძე, რომელიც მაშინ ავადმყოფობდა და ითხოვდა საცხოვრებლად საქართველოში, კერძოდ, ქუთაისში დატოვებას, 1864 წ. ნოემბერში ვორონეჟში გადაასახლეს, სადაც 1866 წ. 16 აპრილს გარდაიცვალა. მაისის თვეში მისი ნეშტი ჩამოასვენეს და მოქვის ტაძარში დაკრძალეს («Кавказ», 1866, № 68).
8 История Абхазии, გვ. 87.
* Ив. Аверкиев, С северо-восточного прибрежья Черного моря, V, «Кавказ», 1866, № 76
9 Г. А. Дзидзария, Восстание 1866 года в Абхазии, Сухуми, 1955.
10 «Кавказ», 1866, № 76; В. Маевский, Кутаисская губерния…, გვ. 66; С. Эсадзе, Историческая записка…, გვ. 275; Очерки истории Абхазской АССР, ч. 1, გვ. 199-201; История Абхазии, გვ. 89; Г. А. Дзидзария, Присоединение…, გვ. 63-70.
11 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 21; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 283.
12 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 21.
13 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284.
14 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 74; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284.
15 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 19; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284.
16 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 285.
17 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284-285.
18 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 4-6; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 283.
19 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 285-286.
20 იქვე, გვ. 286.
21 სცსსა, ფ. 545, აღწ. I, ს. 91, ფურც. 115; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 286.
22 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 288.
23 გაზ. «დროება», 1867, №23. აღსანიშნავია, რომ ბიჭვინთის ოლქის მცხოვრებლებმა 1868 წ. თხოვნით მიმართეს სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსს გენერალ ვ. გეიმანს, ოლქის უფროსად მაიორ დ. ჭავჭავაძის დატოვების შესახებ, რომელსაც ძალიან ემადლიერებოდნენ, განსაკუთრებით, 1867 წლის მუჰაჯირობის დროს დაკავებული პოზიციის გამო (სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 324, ფურც. 5-11).
* ამბროსი ხელაია (1866-1927), საეკლესიო და საზოგადო მოღვაწე. XIX ს. მიწურულს მღვდლად იყო სოხუმში; შემდეგ სოხუმის, ახალი ათონისა და ლიხნის საეკლესიო-სამრევლო სკოლების ზედამხედველი და ქართული ენის მასწავლებელი. ებრძოდა ცარიზმის რუსიფიკატორულ და შოვინისტურ პოლიტიკას აფხაზეთში. 1919-1921 წწ. იყო ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი, 1921-1927 წწ. საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი.
24 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 27; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 282.

25 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 28.
26 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 279-280.
27 იქვე, გვ. 280.
28 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 1; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 281.
29 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 301, ფურც. 1-6.
30 იქვე, ფურც. 63.
31 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 301, ფურც. 58.
32 იქვე, ფურც. 5; Ш. Чхетия, Документы…, т. 1, ч.1, გვ. 75.
33 იხ. Ш. Чхетия, Документы…, იქვე, გვ. 118-119. აღსანიშნავია, რომ ყიზილბეკ ხრიფს-იფა მარშანი იყო აფხაზური მილიციის ოფიცერი. მთიელთა წინააღმდეგ ბრძოლაში თავის გამოჩენისათვის 1863 წ. თებერვალში მას პოდპორუჩიკის ჩინი ებოძა («Кавказ», 1863, № 20).
34 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 287-289. თურქეთში გადასახლებული აფხაზები თავდაპირველად კომპაქტურად დასახლდნენ და თავიანთ დასახლებებს ის სახელები შეარქვეს, საიდანაც იყვნენ გადმოსახლებულები. ასე გაჩნდა თურქეთში სოფლები: ააცი, ანხუა, გუფ, ჯგერდა, ჭლოუ, დალ, აჭანდარა, უარჩა, ეშერა, აბჟაყვა, გუმა, წაბალ, აკაფა და სხვ.. სოფლების მთელი რიგი სახელები დაკავშირებული იყო აფხაზურ საგვარეულო სახელებთან: ცგუაა (ცგუას გვარის სოფელი), ტვანიქითა (ტვანბების სოფელი), აუბლაარქითა (აუბლას გვარის სოფელი), აშვიქითა (აშუბას გვარის სოფელი) და სხვ. სოფლების სახელები დაკავშირებული იყო აგრეთვე საკუთარ სახელებთან: თაფშიქითა (თაფშის სოფელი), კადირიქითა (კადირის სოფელი) და სხვა (С. Басариа, Абхазия…, gv. 107; Ш. Д. Инал-Ипа, Зарубежные абхазы, გვ. 40-44). აფხაზთა კომპაქტური დასახლება თურქეთის ხელისუფლებას მრავალ პრობლემას უქმნიდა და ხელს უშლიდა მუჰაჯირთა გათურქების პროცესს, ამიტომ თურქეთის ხელისუფლებამ შემდეგ უკვე მუჰაჯირები გაფანტულად დაასახლა. მართალია, თურქეთში ამჟამად ოფიციალურად არ არის აფხაზური ტოპონიმები, მაგრამ მუჰაჯირთა შთამომავლები თავიანთი განსახლების ადგილებს კვლავაც აფხაზურ სახელებს უწოდებენ (Ш. Д. Инал-Ипа, Зарубежные абхазы, გვ. 43-44).
35 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 191, ფურც. 191, 195, 197, 199, 203, 205, 250.
36 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 252, ფურც. 2.
37 Сборник статистических сведений о Кавказе, т. 1, отд. II, გვ. 39.
38 იქვე.
39 Грове, Холодный Кавказ, გვ. 212.
40 С. Эсадзе, Историческая записка…, გვ. 279; История Абхазии, გვ. 89-90; С. Лакоба, Очерки…, გვ. 32.
41 А. Н. Дьячков _ Тарасов, Гагры…, გვ. 83.

წიგნიდან “აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობა”, გამომცემლობა არტანუჯი. თბილისი, 2004

http://burusi.wordpress.com/2010/03/21/bejan-khorava-4/

ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”-ს ისტორიის ზოგიერთი წყაროს შესახებ

ლევან ზ. ურუშაძე

1921 წლის თებერვალ-მარტში ბოლშევიკური რუსეთის მიერ სუვერენული საქართველოს ოკუპაცია-ანექსიის შემდგომი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი, ანტისაოკუპაციო მოძრაობის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი ეკუთვნის ქართული არასოციალისტური პოლიტიკური ემიგრაციის ახალგაზრდული ფრთის ინიციატივით 1924 წლის სექტემბრის დამლევს პარიზში დაფუძნებულ მემარჯვენე ორგანიზაციას – “ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”. ორგანიზაცია დააფუძნა 5-კაციანმა საინიციატივო ჯგუფმა შალვა ბერიძის (შემდგომში ნეაპოლის უნივერსიტეტის პროფესორი) ხელმძღვანელობით.
1925 წლის ნოემბრამდე ორგანიზაციას ეწოდებოდა “საქართველოს პატრიოტული ახალგაზრდობა “თეთრი გიორგი”. 1925 წლის ნოემბრიდან, მას შემდეგ, რაც ორგანიზაციის ხელმძღვანელად (მთავარ მდივნად) მიწვეულ იქნა გამოჩენილი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, გენერალი ლეო კერესელიძე, დარაზმულობამ ის სახელწოდება მიიღო, რომლითაც იყო ცნობილი არსებობის ბოლომდე. მცირე ხნის შემდეგ, 1926 წლის დამდეგს, ლ. კერესელიძემ თავის მოადგილედ მიიწვია სიყრმის მეგობარი, გამოჩენილი პოლიტიკური და საზოგადო მოღვაწე, ფართოდ ცნობილი მეცნიერ-ისტორიკოსი, პროფესორი მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი. სწორედ ისინი იქცნენ “თეთრი გიორგი”-ს მთავარ ოდეოლოგებად. არსებობის ოცდაათი წლის მანძილზე ორგანიზაციამ უდიდესი წვლილი შეიტანა საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ისტორიაში.
წინამდებარე მიმოხილვა ეძღვნება დარაზმულობის ისტორიის წყაროებს, რომლებიც ამჟამად გაბნეულია როგორც საქართველოში, ისე მის ფარგლებს გარეთ. დიდად სამწუხაროია, რომ აღარ არსებობს ორგანიზაციის არქივის ის მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელიც ინახებოდა მიხაკო წერეთელთან. საქმე ის არის, რომ, როგორც აღნიშნავს ცნობილი პოლიტიკური ემიგრანტი გივი კობახიძე (აშშ), არქივი განადგურებული იქნა 1945 წელს, იმ სახლის მეპატრონეთა მიერ, სადაც ბინა ჰქონდა დაქირავებული სახელოვან მამულიშვილს.

რაც შეეხება “თეთრი გიორგი”-ს ისტორიის საქართველოში არსებულ წყაროებს, უნდა აღინიშნოს შემდეგი. ისინი დაცულია თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართული ემიგრაციის მუზეუმში, საქართველოს შსს საარქივო სამმართველოს ყოფილი “სუკ”-ის (“სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი”) საარქივო ფონდში, საქართველოს ეროვნული არქივის უახლესი ისტორიის ცენტრალურ არქივში, ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის არქივმცოდნეობის დეპარტამენტში და რამდენიმე პირად ფონდში. საქართველოს ფარგლებს გარეთ დარაზმულობის ისტორიის საყურადღებო წყაროები დაცულია ლევილის მამულის (საფრანგეთი) არქივში, თვალსაჩინო პოლიტიკური ემიგრანტების გიორგი მაღალაშვილის (გერმანია), ზაქარია (შაქრო) ბაქრაძის (პოლონეთი), ლეო, გიორგი და მათე კერესელიძეების (გერმანია-საფრანგეთი), ალექსანდრე ერისთავის (საფრანგეთი), შალვა ბერიძის (იტალია), ირაკლი ბაგრატიონ-მუხრანელის (ესპანეთი), ალექანდრე მანველიშვილის (აშშ), მერაბ კვიტაშვილის (აშშ), გივი კობახიძის (აშშ) და სხვათა პირად არქივებში.

ამჯერად მიმოვიხილავთ ზოგიერთ უმნიშვნელოვანეს საარქივო მასალას. ვსაუბრობთ რა “თეთრი გიორგი”-ს ისტორიის წყაროებზე, უნდა აღინიშნოს, რომ მათ რიგს, გარდა საარქივო დოკუმენტური მასალებისა, განეკუთვნება: 1) უშუალოდ დარაზმულობის პერიოდულ გამოცემებში (“თეთრი გიორგი”, “მომავალი”, “ქართლოსი”) გამოქვეყნებული საპროგრამო ხასიათის პუბლიკაციები; 2) ამავე ხასიათის ის პუბლიკაციები, რომლებიც გამოქვეყნდა ჟურნალებში “ორნატი”, “ბედი ქართლისა”, “ქართველი ერი” და სხვა გამოცემებში; 3) “თეთრი გიორგი”-ს ცნობილ მოღვაწეთა (შ. ბერიძე, კ. სალია, ალ. მანველიშვილი და სხვანი) გამოქვეყნებული მემუარები.

წინამდებარე ნაშრომში არაფერს ვამბობთ იმ უაღრესად საინტერესო და, იმავდროულად, ორიგინალურ საარქივო მასალაზე, რომელიც დაცულია შსს საარქივო სამმართველოს ყოფ. “სუკ”-ის საარქივო ფონდში და უკავშირდება ცნობილი თეთრგიორგელის სვიმონ ციციშვილის სახელს. საქმე ის არის, რომ ამ მასალის და სვ. ციციშვილის შესახებ ჩვენი სტატია გამოქვეყნებულია და დაინტერესებულ მკითხველს არ გაუჭირდება მისი ნახვა (იხ.: ლევან ურუშაძე. “თეთრი გიორგის” რაინდი, გაზ. “ქართული უნივერსიტეტი”, #45).
გარკვეულწილად, “თეთრი გიორგი”-ს ისტორიის წყაროებს წარმოადგენს მემუარული და დეტექტიურ-დოკუმენტური ხასიათის ის გამოცემები, რომელთა ავტორები არიან საბჭოთა უშიშროების ორგანოების თანამშრომლები და, რომლებიც შეეხება დარაზმულობის საქმიანობას. თუმცა, რა თქმა უნდა, ეს წყაროები გამოირჩევა ტენდენციურობით და უაღრესად ფრთხილ მიდგომას საჭიროებს. ამგვარ წყაროთა რიგს განეკუთვნება ი. ბენიძის, შ. გიორხელიძის და მ. ნემიროვას თხზულებები, რომლებიც 1981 წელს გამოქვეყნდა კრებულში «Без линии фронта» (თბილისი, გამომცემლობა “მერანი”).

დიდად საყურადღებოა ის წყაროები, რომლებიც წარმოადგენს “თეთრი გიორგი”-ს მესვეურთა საპროგრამო ხასიათის ნააზრევს. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით საგულისხმოა 1925 წლის 15 ივნისით დათარიღებული დოკუმენტი – “საქართველოს პატრიოტული ახალგაზრდობა “თეთრი გიორგი”-ს დამფუძნებელი კრების დეკლარაცია”, რომელიც პარიზში დაიბეჭდა ცალკე ბროშურის სახით. ვინაიდან, იგი წარმოადგენს ორგანიზაციის პირველ საპროგრამო დოკუმენტს, რომელსაც მნიშვნელოვანწილად ეფუძნება მომდევნო წლებში მიღებული ყველა სხვა მსგავსი დოკუმენტი, გთავაზობთ მოზრდილ ამონარიდს დეკლარაციის ტექსტისა, რომელიც ზედმიწევნით ასახავს დარაზმულობის მიზნებს და სულისკვეთებას:
“ერთხელ კიდევ გაშიშვლდა მსოფლიოს წინაშე რუსული იმპერიალიზმი, ერთხელ კიდევ ნაკუწ ქაღალდათ აქცია რუსეთმა სუვერენულ საქართველოსთან დადებული ხელშეკრულება.
ჩრდილოეთიდან მოვარდნილმა საშინელმა რუსულმა სტიქიამ მოიცო საქართველო და თავის დაუნდობელი ტალღებით ერთი მეორეზედ ანადგურებს საქართველოს სუვერენობის ყოველგვარ ნასახს. “კომსომოლას” მიუგდეს საგინებლად ერის სინდისი, ერის სარწმუნოება. “კომსომოლას”-ვე დაუმორჩილეს ფაქტიურად ეროვნულ კულტურის კერა – ქართული უნივერსიტეტი. რუსული
მეთოდებით გაანადგურეს ერის სახალხო მეურნეობა. საქართველო კოლონიაა რუსეთის მრეწველობისათვის; საქართველოში შემოყავთ ასობით და ათასობით ქართველი ერისადმი მტრულად განწყობილი უცხო ელემენტები და მათ ქართული ხაზინის ხარჯით ქართველი ერის მიწა-წყალზედ საშვილიშვილოდ ასახლებენ; რუსული ნაჯახით მოსჩეხეს ისედაც განახევრებულ საქართველოს
მისი მიწა-წყლის მთელი მეოთხედი და მით იყიდეს ოსმალეთის მეგობრობა და ამიერ-კავკასიის ერთა შორის ის მოჩვენებითი მშვიდობიანობა, რომელიც თავის სიღრმეში ატარებს ისეთი შუღლისა და შურისძიების ელემენტებს, რომელიც არასდროს არსებულა ამ ერთა შორის. საქართველოს საკუთრებად ცნობილი ტერიტორიაც-კი ხელოვნურად რამოდენიმე ავტონომიურ რესპუბლიკად
დაანაწილეს.
ერთი სიტყვით, საქართველოში ყველა ბატონობს გარდა ქართველისა, საქართველოში ყველაფერი კეთდება გარდა ქართულისა, საქართველო ყველაფერია გარდა საქართველოისა.
ქართველ ერს, რომლის ორიათას ნახევარი წლის ისტორია მხოლოდ ბრძოლაა თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის, არ შეეძლო შერიგებოდა ასეთ საშინელ მონობას. მან ბრძოლითვე უპასუხა დამპყრობელთ. ოთხი წელიწადია სწარმოებს ბრძოლა რუსეთის წინააღმდეგ. ამ ბრძოლას ხელმძღვანელობდნენ საქართველოში “დამოუკიდებლობის კომიტეტი”, ხოლო საზღვარგარეთ, შემოხიზნული მთავრობა. ბრძოლის ერთი ეტაპი დამთავრდა 5000 ქართველის სისხლით.
ქართველი ერის მიერ აღებული ბრძოლის ხაზი სწორია, მაგრამ ხელმძღვანელთა სისუსტემ იგი დროებით დაამარცხა. ეს უკანასკენლი აჯანყება, რომელიც უმომენტობის გამო პოლიტიკურ შეცდომათ უნდა ჩაითვალოს, თავისდათავად ერთ-ერთი ღირსშესანიშნავი მომენტია ეროვნული განმათავისუფლებელი ბრძოლისა და საქართველოს იდეის უაღრესი გამარჯვება.
აწ აღარ არიან ურწმუნო თომანი. ყველამ იწამა, რომ საქართველო არ გასტეხს ფიცს წარსულის წინაშე, რომ იგი იბრძვის და იბრძოლებს თავისუფალი არსებობისათვის, ჭეშმარიტათ იგი აღსდგება! ბრძოლა სრულ გამარჯვებამდე, საქართველო უარს ვერ იტყვის სიცოცხლეზედ.
ბრძოლა ქართველი ერის ყველა სასიცოცხლო ძალების დაჭიმვით. ამ ბრძოლაში საბოლოოთ უნდა შეკავშირდეს მისი საიმედო ძალები.
ეროვნული ბრძოლის მაღალმა იდეამ უნდა მოსპოს პარტიული დაყოფა.
ეროვნულ ბრძოლისთვის ნებაყოფლობით შეწირული ქართველი აუცილებლათ უნდა განთავისუფლდეს პარტიული, კლასიური თუ პირადი ინტერესებისაგან.
“საქართველო უწინარეს ყოვლისა” – ეს უნდა იყოს დღევანდელი ქართველის ხმა.”
სამხედრო თვალსაზრისით მეტად საინტერესო და სპეციფიკური ხასიათის მასალებია გამოქვეყნებული დარაზმულობის პერიოდული გამოცემის, – გაზეთ “თეთრი გიორგი”-ს სამხედრო დამატებაში, რომელსაც უძღვებოდა ორგანიზაციის თვალსაჩინო წევრი, გენერალი ალექსანდრე ერისთავი.

მემუარული ხასიათის წყაროთა სპეციფიკიდან გამომდინარე, რა თქმა უნდა, ყოველი მათგანი მეტ-ნაკლებად ხასიათდება ამა თუ იმ საკითხისადმი ტენდენციური დამოკიდებულებით და საჭიროებს კრიტიკულ მიდგომას. ეს განსაკუთრებით შეეხება თვალსაჩინო თეთრგიორგელის ალ. მანველიშვილის ნააზრევს. საქმე ისაა, რომ 1934 წელს ეს უკანასაკნელი რამდენიმე თანამოაზრესთან ერთად გამოეყო “თეთრი გიორგი”-ს ძირითად ბირთვს და საკუთარი გაზეთის (“მომავალი”) გამოცემას მიჰყო ხელი. ორგანიზაციის
შესახებ მის მოგონებებში, რომლის ხელნაწერი დაცულია თბილისის სახ. უნივერსიტეტის ქართული ემიგრაციის მუზეუმში, აშკარად იჩენს თავს ტენდენციური მიდგომა ისეთი სახელოვანი მოღვაწეების მიმართ, როგორებიც იყვნენ დარაზმულობის მთავარი იდეოლოგები – გენერალი ლეო კერესელიძე და პროფესორი მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი. გაზ. “მომავლის” პირველივე ნომერი
(პარიზი, 1934წ. თებერვალი) ნათლად წარმოაჩენს იმ დაპირისპირებას, რომელიც წარმოიქმნა დარაზმულობაში. ალ. მანველიშვილის მოგონებები ცხადჰყოფს, რომ, სამწუხაროდ, ორგანიზაციის წევრთა ის ჯგუფი, რომელიც გამოეყო დარაზმულობას, ვერ ამაღლდა საკუთარ ამბიციებზე. თუმცა, მოგონებები შეიცავს მსჯელობას არაერთ ისეთ საკითხზე, რომლებიც იმსახურებს ყურადღებას.

ასევე, მეტად ფრთხილ მიდგომას საჭიროებს ის მასალები, რომლებიც დაცულია საქარათველოს შსს საარქივო სამმართველოს ყოფ. “სუკ”-ის საარქივო ფონდში. კერძოდ, მხედველობაში მაქვს იმ თეთრგიორგელთა საქმეები, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის წლებში და ომის შემდგომ პერიოდში აღმოჩნდნენ საბჭოთა უშიშროების ტყვეობაში. აღნიშნულ საარქივო ფონდში დაცულია ცნობილი თეთრგიორგელების ბ. გიორგაძის, მ. კერესელიძის, კ. ქოჩაკიძის, ვალ. ტოგონიძის, კ. ხოშტარიას, ბ. აბულაძის, არჩ. ლომინაძის,
ლევან და შალვა ჯავრიშვილების, შ. ოდიშარიას, დ. სხირტლაძის, შ. ინჯიას, ტ. მარგველაშვილის, სვ. ციციშვილის, ელ. ციციშვილის, ირ. ლორთქიფანიძის, ნ. წაწალაშვილის, ზ. აბაშიძის და სხვათა საგამოძიებო საქმეები. თუმცა, ამ შემთხვევაშიც, აღნიშნული მასალების კრიტიკული შესწავლის შედეგად მიღებული ინფორმაცია საყურადღებოა “თეთრი გიორგი”-ს ისტორიის ამა თუ იმ საკითხის შესწავლისათვის. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით ფასეულია ბეჟან გიორგაძის თითქმის 40-გვერდიანი ჩვენება, რომელიც მნიშვნელოვანწილად, ემიგრაციაში მოღვაწე თეთრგიორგელებს შეეხება.

ყოფ. “სუკ”-ის საარქივო ფონდში დაცული მასალების ნაწილი ცხადჰყოფს, რომ 1942-43 წლებში საქართველოს ტერიტორიაზე დესანტის სახით გადმოსხმული “ქართული ლეგიონი”-ს თეთრგიორგელი ლეგიონერები აღჭურვილნი იყვნენ მათი სამოქმედო ტერიტორიის რუკებით. ერთ-ერთი ასეთი რუკის უკანა მხარეზე არის მისი მფლობელის კუკური ქოჩაკიძის მრავლისმეტყველი მინაწერი, რომელიც ზედმიწევნით ადასტურებს თეთრგიორგელთა სულისკვეთებას. კერძოდ, მინაწერში ვკითხულობთ:
“გაუმარჯოს თავისუფალ საქართველოს, ღირსეულ და მუდამ ვაჟკაც ერს! დიდი ხანია, ვიბრძვი, რომ მე მოვსწრებოდი ამას. ბედმა ეგრე მარგუნა, რომ რამოდენიმე ხნით ადრე გავხდი მსხვერპლი. ბედნიერი ვარ, რომ ვკვდები ამ მიზნისათვის!
ვუსურვებ ყოველ ქართველს მოსწრებოდეს მრავალტანჯული საქართველოს დამოუკიდებლობას, მზად ყოფილიყოს, რომ მისი მამა-პაპური ანდერძი არ დავიწყებოდეს: “სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანი!”
კიდევ ერთხელ ქართველ ერს და საქართველოს გაუმარჯოს!
K. Kochakidse”

როგორც ცნობილია, 1942 წლის აპრილში გრაფ ფონ დერ შულენბურგის და ქართული პოლიტემიგრაციის მემარჯვენე ფრთის ინიციატივით, ბერლინის სასტუმრო “ადლონში” შედგა შეხვედრები, რომლებიც “ადლონიადის” სახელწოდებითაა ცნობილი. მასში მეტად აქტიური მონაწილეობა მიიღეს “თეთრი გიორგი”-ს მესვეურებმა ლეო კერესელიძემ, მიხაკო წერეთელმა, გიორგი მაღალაშვილმა, აგრეთვე, ზურაბ ავალიშვილმა, შალვა მაღლაკელიძემ, ალ. მანველიშვილმა, სპ. კედიამ, დათა ვაჩნაძემ და სხვებმა. საქართველოს ილია ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკის თეიმურაზ ბაგრატიონმუხრანელის პირად ფონდში და ცნობილი პოლიტემიგრანტის შ. ამირეჯიბის პირად არქივში დაცული მასალები ცხადჰყოფს, რომ “ადლონიადა”-ში განსაკუთრებულ როლს ასრულებდნენ სწორედ თეთრგიორგელები. ამასთან, ეს მასალები ნათელს ხდის, რომ “თეთრი გიორგი”-ს მესვეურთა აქტიური მონაწილეობით ხსენებულ 1942 წელს დაარსდა “ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირი”, რომელსაც მოგვიანებით სათავეში ჩაუდგა ირაკლი ბაგრატიონმუხრანელი.
მეტად ფასეულია ემიგრანტული ჟურნალების “ბედი ქართლისა”-ს და “ივერიის” 1951-1953 წლების ნომრებში გამოქვეყნებული მასალები, რომლებიც ადასტურებს დარაზმულობის მნიშვნელოვან როლს 1950 წელს “ქართული ეროვნული ცენტრის” დაფუძნებასა და 1950-იანი წლების პირველი ნახევრის ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ცხოვრებაში. საკმარისია აღინიშნოს ის გარემოება, რომ 1951-1952 წლებში ეროვნულ-დემოკრატებთან ერთად სწორედ “თეთრი გიორგი” იყო ის ძალა, რომელმაც მკაცრად ამხილა აღნიშნულ წლებში ქართველ სოციალ-დემოკრატთა ანტიქართული ქმედებები. ამას ადასტურებს “ბედი ქართლისა”-ში გამოქვეყნებული მასალები.
ცნობილი პოლიტიკური ემიგრანტის, თვალსაჩინო მეცნიერის, 1946 წელს საბჭოთა უშიშროების მიერ დახვრეტილი პროფესორის ტიტე მარგველაშვილის საგამოძიებო საქმეში არსებული მასალა ადასტურებს, რომ 1941 წელს სწორედ დარაზმულობამ შეასრულა გადამწყვეტი როლი “საქართველოს ეროვნული კომიტეტი”-ს დაარსებაში. შემთხვევითი არ არის, რომ კომიტეტის უცვლელი თავმჯდომარე იყო მიხაკო წერეთელი, ხოლო მისი პერიოდული გამოცემის, – ჟ. “ქართველი ერი”-ს რედაქტორი – კალისტრატე სალია.
აღსანიშნავია ისიც, რომ “ქართული ეროვნული კომიტეტი”-ს და “თეთრი გიორგი”-ს მესვეურთა წარმატებული მუშაობის შედეგად დარაზმულობის რიგებში აღმოჩნდა ამ ორგანიზაციების ძალისხმევით მესამე რაიხის საკონცენტრაციო ბანაკებიდან გამოხსნილი და ვერმახტის “ქართულ ლეგიონში” ჩარიცხული ქართველების უდიდესი ნაწილი. მაგალითად, ამას ადასტურებს ვალ. ტოგონიძის საგამოძიებო საქმეში არსებული მასალა (ყოფ. “სუკ”-ის საარქივო ფონდი).
საინტერესოა ის მასალა, რომელიც შეეხება “თეთრი გიორგი”-ს იმ 3 კონსპირაციული ჯგუფის საქმიანობას, რომლებიც საქართველოს ტერიტორიაზე მოქმედებდა 1926-1943 წლებში. პირველი ჯგუფი შეიქმნა 1926 წლის შემოდგომაზე და არსებობდა 1937 წლის აგვისტომდე, – ჯგუფის წევრების განადგურებამდე. ამ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა 1920-იანი – 1930-იანი წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თვალსაჩინო მოღვაწე ევგენ (გენო) ღვალაძე. მეორე ჯგუფი, რომელსაც ხელმძღვანელობდა 1918-1921 წლების ქართული ეროვნული არმიის პოლკოვნიკი ალექსანდრე ჭავჭავაძე, არსებობდა 1928-1930 წლებში. 1930 წლის სექტემბერში ჯგუფის წევრები დააპატიმრეს და დახვრიტეს იმავე წლის 3 ოქტომბერს.

მესამე კონსპირაციული ჯგუფი კი შეიქმნა 1941 წელს ლევან (მუსტაფა) შელიას ხელმძღვანელობით. 1943 წელს საბჭოთა უშიშროებამ ეს ჯგუფიც გაანადგურა. მუსტაფა შელია ხსენებულ წელს მოკლეს. დახვრეტა მიუსაჯეს ჯგუფის უხუცეს წევრებს ლ. აბდუშელიშვილს (მ. შელიას ბიძა) და ი. სუტას. დანარჩენებს მიუსაჯეს სხვადასხვა ვადით გადასახლება. გადასახლებულთა შორის იყო ამჟამად ცნობილი მწერალი ჭაბუა ამირეჯიბი.

ზემოხსენებული ჯგუფების საქმიანობის ამსახველი მასალები დაცულია ყოფ. “სუკ”-ის საარქივო ფონდში და როგორც ემიგრანტულ, ისე საქართველოში არსებულ პირად არქივებში.
ამდენად, წარმოდგენილ მიმოხილვაში ჩვენ შევეხეთ მარტოოდენ მცირე ნაწილს ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”-ს ისტორიის წყაროებისა, რომლებიც ზედმიწევნით წარმოაჩენს ორგანიზაციის ხასიათს და სულისკვეთებას. მათი შესწავლის საფუძველზე ნათელი ხდება, რომ დარაზმულობის სახით საქმე გვაქვს მკაფიოდ გამოხატულ მემარჯვენე პოლიტიკურ ორგანიზაციასთან, რომელმაც სამი ათეული წლის მანძილზე ძალზე მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში და ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობაში.

(გამოქვეყნდა გაზეთში “ქართული უნივერსიტეტი”, # 55, 2010)

http://burusi.wordpress.com/2010/05/14/levan-z-urushadze-9/

ცოტა რამ ყველაფერზე – მიხაკო წერეთელი

ქართველი, რომელიც ყოვლის მხრით შებოჭვილია, რომელიც ეროვნული სიცოცხლით არა სცოცხლობს, რასაკვირველია სხვაგან ეძებს თავის რწმენის მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებელ საშუალებასა. მისი აღზრდა რუსულია, ე.ი. უცხოა, რომელიც არა თუ აკავშირებს მას ეროვნულ წარსულთან და კულტურასთან, არამედ სრულიად უწყვეტს მასთან შემაერთებელ ძაფებსა და აზიარებს სხვა, უცხო, რუსლ ან ევროპიულ სფეროსთან, – მაგრამ მხოლოდ მახინჯად. მისი ზიარება მხოლოდ ცალ-მხრივი და უსრულია. ასეთი ზიარება კი ქართველს ვერც ევროპიელად ხდის და ვერც რუსად, თანაც ქართველობას აცლის. და ამგვარად იგი რაღაც უცნაურ ტიპად ხდება, სულიერ არარაობად, რომელიც არც ერთს სოციალურ წრეს აღარ ეკუთვნის და ორგანიულად არ იღებს მონაწილეობას მის ცხოვრებაში. აიღეთ მაგალითად ერთი მხარე ადამიანთა სოციალური ცხოვრებისა, – ენა. ქართველი ინტელიგენტი ქართულ წრეში, სადაც მარტო ქართულად ლაპარაკობენ, საცოდავია, რადგანაც ქართული ნაკლებად იცის, არ იცის რიგიანად აგრეთვე თავისი ლიტერატურა, ქართული ხალხური შემოქმედება და სხვა, – მაგრამ იგი აგრეთვე უცხოა ამავე მიზეზით რუსთა და ევროპიელთა შორისაც. იგი მართლაც ორთა შუა რამ გამომწყვდეულია.
მთელის საუკუნის განმავლობაში სცდილობდნენ შეეწყვიტათ ძაფი მეხსიერებისა ჩვენს აწმყოსა და წარსულს შორის, ამით სულიერი ცხოვრება ჩვენი ისეთ პირობებში ჩააყენეს, რომ შეგნება ჩვენი ეროვნული ორგანიული ცხოვრებისა, მისი ზრდისა, მისი აწმყო მდგომარეობისა და მომავლის სასურველი მსიწრაფებისა – შეუძლებელ ჰყვეს, – და მრავალ ქართველსაც მარტო გავრიღა შერჩა ქართული, ხშირად ისიც ბოლოში შეკვეცილი და ”ოვად” გარდაქმნილი; – იგი ცუდ ქართულად მოლაპარაკე და რუსულის არ მცოდნე რაღაც უცნაური, ”არც რუსი და არც ქართველი” შიქმნა და სიე დამახინჯდა სულიერად, რომ ასეთი თავისი მდგომარეობა ნორმალურად ჩასთვალა; – მან ყველა თავის მსგავსად წარმოიდგინა, და ბევრი ვერც კი იგებდა, თუ რა განსხვავება იყო მასა და მაგალითად ფრანგს ან რუსს შორის, რომელთაც ეროვნულ-სოციალურ სფეროში მიუღიათ აღზრდა და ამით არიან მთლიანნი ბუნებანი; მათ იდეალსა და მოქმედებას ღრმადა აქვს ძირი გადგმული საკუთარ ეროვნულ სოციალურ ნიადაგზედ და ამიტომაც მათი სულის-კვეთება ნაყოფიერი და გულ-წრფელია.

(მიხაკო წერეთელი, 1910 წელი)

http://www.facebook.com/?ref=logo#!/note.php?note_id=412535338899&id=832640297&ref=mf

პატრიარქ ამბროსის მიმართვიდან გენუის კონფერენციისადმი (1922 წ)

“… 1918 წელს ერმა გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და დაუყოვნებლივ ხელი მოჰკიდა თავისი პოლიტიკური და ეროვნულ-კულტურული ცხოვრების რესტავრაციას… რასაკვირველია ამას ვერ შეურიგდებოდა მისი ყოფილი ბატონი, მცირე ერთა მჩაგვრელი რუსეთი.

მან დასძრა საქართველოს საზღვრებისაკენ საოკუპაციო არმია და 1921 წლის 25 თებერვალს, უსწორო ბრძოლაში სისხლიდან დაცლილ საქართველოს ხელმეორედ დაადგა კისერზე ისეთი მძიმე და სამარცხვინო მონობის უღელი, რომლის მსგავსი მას არ განუცდია თავის მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში.

ოკუპანტები, მართალია, ლამობენ შინ და გარეთ ყველანი დაარწმუნონ, რომ მათ გაათავისუფლეს და გააბედნიერეს ქართველები, მაგრამ რამდენად ბედნიერად ჰგრძნობს თავს ქართველი ერი, ეს ყველაზე უკეთ ვუწყი მე, მისმა სულიერმა მამამ… თამამად და გაუზვიადებლად ვამბობ, რომ ის ყოვლად შეუფერებელი ექსპერიმენტები, რომელსაც ახდენენ ქართველი ერის ზურგზე, აუცილებლად მიიყვანს მას ფიზიკურად გადაშენების და სულიერად გავლურების და გახრწნის კარამდე!

ერი გმინავს, მაგრამ საშუალება არ აქვს ხმის ამოღებისა. ამგვარ პირობებში ჩემს მწყემსმთავრულ მოვალეობადა ვრაცხ კულტურული კაცობრიობის გასაგონად ვსთქვა: მე, როგორც ეკლესიის წარმომადგენელი, არ შევდივარ პოლიტიკური ცხოვრების სხვადასხვა ფორმების დაფასებასა და რეგლამენტაციაში. მაგრამ არ შემიძლია არ ვისურვო ჩემი ერისათვის ისეთი წყობილება, რომელიც შედარებით უფრო მეტად შეუწყობს ხელს მის ფიზიკურ აღორძინებას და კულტურულად განვითარებას.

ამიტომ ვითხოვ:
1. დაუყოვნებლივ გაყვანილ იქნეს საქართველოს საზღვრებიდან რუსეთის საოკუპაციო ჯარი და უზრუნველყოფილი იქნეს მისი მიწა-წყალი უცხოელთა თარეშობისა და მძლავრობა-მიტაცებისაგან.
2. საშუალება მიეცეს ქართველ ერს თვითონ, სხვათა ძალდაუტანებლივ და უკარნახოდ მოაწყოს თავისი ცხოვრება ისე, როგორც ეს მას უნდა…”

გთავაზობთ რამდენიმე ამონაწერს 1924 წლის მარტში გამართული 

სასამართლო სხდომის ოქმიდან:

“მოსამართლე ბარათაშვილი – რა ხასიათი ჰქონდა თქვენს მემორანდუმს?

კათალიკოსი ამბროსი – გენუის კონფერენციაზე იყო საქართველოს წარმომადგენელი და იქ უნდა დაცულიყო ჩვენი ერის სუვერენობა. ვფიქრობდი, რომ ჩვენს წარმომადგენელს ეს მემორანდუმი დახმარებას გაუწევდა და მეც ამიტომ გავგზავნე.

პროკურორი ოკუჯავა – თუ საბჭოთა წყობილება არა, როგორ წყობილებას ითხოვდით?

კათალიკოსი ამბროსი – ისეთს, რომელიც ხალხის სურვილზე იქნებოდა დამყარებული.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – რას მოელოდი გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუმით?

კათალიკოსი ამბროსი – ვიცავდი საქართველოს სახელმწიფოებრივ და ეკლესიურ თავისუფლების იდეას.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – რისთვის ითხოვდით საქართველოდან წითელი არმიის გაყვანას, რომელიც მშრომელი ხალხის ინტერესების დამცველია?

კათალიკოსი ამბროსი – მე დღემდე არ ვიცი, ვის იცავს რუსის ლაშქარი. როდესაც წითელი ლაშქრის გაყვანას ვითხოვდი, მე მხედველობაში მქონდა ინტერვენცია, რადგანაც ინტერვენცია ხდება ჯარის საშუალებით.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – როდის იყო საქართველო თავისუფალი?

კათალიკოსი ამბროსი – წითელი ლაშქრის შემოსვლამდე. მას შემდეგ კი, რაც წითელი ჯარი შემოვიდა, საქართველომ დამოუკიდებლობა დაკარგა.

სასამართლოს თავმჯდომარე ჩხეიძე – მემორანდუმში თქვენ ნათქვამი გაქვთ, რომ ქართველ ხალხს ართმევენ მიწა-წყალს, დამისახელეთ რა წაართვეს ხალხს და ვის გადასცეს

კათალიკოსი ამბროსი – არამცთუ მიწა-წყალი, ხალხიც გაცემულია სხვა ერებზე. ეს დამტკიცდება მაშინ, როდესაც მოვიტანთ საქართველოს რუკას. თუ ასეთი გზით დამტკიცება და სასამართლოს შეხედულებით საჭირო არ არის – მაშინ გავჩუმდები.

სასამართლოს წევრი რთველაძე – სცნობთ თუ არა, რომ საბჭოთა ხელისუფლება არის ქართველი ხალხის თავისუფლების დამცველი?

კათალიკოსი ამბროსი – მე მინდა საქართველოში მთავრობა იყოს დამოუკიდებელი. საქართველოს მთავრობა კი დამოკიდებულია სხვა ერის მთავრობაზე.

პროკურორი ოკუჯავა – დამისახელთ, რომელი საბუთის ძალით წაერთვა საქართველოს დამოუკიდებლობა?

კათალიკოსი ამბროსი – ინტერვენციით.

პროკურორი ოკუჯავა – რატომ უწოდებთ რუსეთის ლაშქარს საოკუპაციო ჯარს?

კათალიკოსი ამბროსი – იმიტომ, რომ მან მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია.

პროკურორი ოკუჯავა – რაში გამოიხატა საქართველოს დამონება რუსეთის მხრივ?

კათალიკოსი ამბროსი – ასოცი წლის თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის მაძებარ ხალხის თავისუფლების ინტერვენციით წართმევაში.

პროკურორი ოკუჯავა – დამისახელთ, რაში გამოიხატა ფიზიკური გადაშენება ქართველი ხალხისა?

კათალიკოსი ამბროსი – ერის დევნაში, ტერიტორიის სხვის ხელში გადაცემაში და იმაში, რომ ხელისუფლება ქართველთა ხელში არ არის.

მოსამართლე ერქომაიშვილი – მაგალითად რაში გამოიხატა რუსეთის ჩარევა ეკლესიის დამოუკიდებლობაში?

კათალიკოსი ამბროსი – თავისუფალ ერს უნდა ჰყავდეს თავისუფალი ჯარი. რამდენადაც თავისუფალია ერი, იმდენად თავისუფალია ეკლესიაც

პროკურორი მაჭავარიანი – რელიგიურია, თუ როგორი თქვენ მიერ გენუის კონფერენციისადმი გაგზავნილი მემორანდუმი?

კათალიკოსი ამბროსი – რელიგიური. და თუ პოლიტიკური მიმართულება მიიღო, ეს გამოწვეულია არსებული მდგომარეობით.

პროკურორი მაჭავარიანი – ტერიტორიის საკითხის შესახებ პოლიტიკურია თუ რელიგიური?

კათალიკოსი ამბროსი – პოლიტიკურიც და რელიგიურიც, რადგან ტერიტორიის დაკარგვა დაკარგვაა ეკლესიისათვის.”

Anatoliy Golitsyn – New Lies for Old: The Communist Strategy of Deception and Disinformation

Anatoliy Golitsyn – New Lies for Old: The Communist Strategy of Deception and Disinformation.

“თეთრი გიორგი”-ს რაინდი (სვიმონ ციციშვილი)

ლევან ზ. ურუშაძე

ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის მოღვაწეთა შორის ერთ-ერთი თვალსაჩინო ფიგურა იყო სვიმონ ციციშვილი (1886-1951).
იგი დაიბადა 1886 წელს, ქარელში, ეროვნული სულისკვეთებით ცნობილი თავადის არჩილ ციციშვილის ოჯახში. აღსანიშნავია, რომ სვიმონი ბაგრატიონ-გრუზინსკების საგვარეულოს ჩამომავალი იყო. თბილისის სათავადაზნაურო გიმნაზიის დასრულების შემდეგ მან უმაღლესი საინჟინრო განათლება მიიღო მენავთობე ინჟინერ-გეოლოგის სპეციალობით.
სვიმონი ადრიდანვე ჩაება ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობაში, – 1906 წელს იგი გახდა საქართველოს სოციალ-ფედერალისტთა პარტიის წევრი და მისი თვალსაჩინო მოღვაწე იყო 1920-იანი წლების შუა ხანებამდე.
1920 წლის დამლევს სვიმონ ციციშვილი წამყვანი ნავთობმომპოვებელი კომპანიის მიერ მიწვეულ იქნა საფრანგეთში. 1921 წლის თებერვალ-მარტში, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ დამოუკიდებელი საქართველოს ოკუპაცია-ანექსიის შემდეგ, იგი იძულებული გახდა საფრანგეთში დარჩენილიყო.
1924 წლის დამლევს პარიზში შეიქმნა ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”, რომელმაც არსებობის სამი ათეული წლის მანძილზე მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის
ეროვნულ-განმათავისუფლებელ ბრძოლაში. მცირე ხნის შემდეგ (1925-1926 წწ.) “თეთრი გიორგი”-ს მთავარი იდეოლოგები და ლიდერები გახდნენ გამოჩენილი მოღვაწეები გენერალი ლეო კერესელიძე და პროფესორი მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი. 1928 წელს ორგანიზაციის წევრად მიიწვიეს სვიმონ ციციშვილიც. ამის შემდეგ, თითქმის ოცი წლის მანძილზე, მისი პოლიტიკური მოღვაწეობა დაკავშირებული იყო “თეთრი გიორგი”-ს დარაზმულობასთან, რომლის უმთავრესი მიზანი იყო საქართველოს დახსნა საბჭოთა იმპერიის მარწუხებიდან.
მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამ ქართულ ემიგრაციას და თეთრგიორგელებს იმის იმედი ჩაუსახა, რომ მესამე რაიხის გამოყენებით შესაძლებელი საქართველოს გათავისუფლება. ომის დაწყებისთანავე სვიმონ ციციშვილი ბერლინში ჩავიდა. 1942 წელს იგი აქტიურად მონაწილეობდა “ქართული ეროვნული კომიტეტი”-ს შექმნაში, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა პროფ. მიხაკო წერეთელი.
ომის შემდეგ, 1947 წელს, საბჭოთა რეჟიმმა მოახერხა ზოგიერთი ემიგრანტის საქართველოში შემოტყუება. ეს ნაბიჯი საბედისწერო აღმოჩნდა მათი უმრავლესობისათვის… დაბრუნებულთა შორის იყვნენ სვიმონ ციციშვილი, მისი ქალიშვილი ელენე, სიძე ირაკლი ლორთქიფანიძე და შვილიშვილები.
1951 წლის 4 დეკემბერს საბჭოთა “სუკ”-მა დააპატიმრა სვიმონ ციციშვილი, მისი ქალიშვილი და სიძე. სამივეს წაუყენეს ბრალდება “სამშობლოს ღალატისა”. განაჩენი შემზარავი იყო: სვიმონ ციციშვილს მიესაჯა დახვრეტა, ირაკლი ლორთქიფანიძეს 25 წლით, ხოლო ელენე ციციშვილს – 10 წლით გადასახლება.
ამჟამად სვიმონ ციციშვილის საქმე (საარქ. საქ. #7236-53) დაცულია შინაგან საქმეთა სამინისტროს საარქივო სამმართველოს ყოფ. “სუკ”-ის ფონდში (იხ.: საიტი http://archive.security.gov.ge/svimon_cicishvili.html).
“თეთრი გიორგი”-ს მესვეურთა უდიდესი ნაწილისთვის საქართველოს სახელმწიფოებრივი მოწყობის საუკეთესო ფორმას წარმოადგენდა კონსტიტუციური მონარქია. ამ თვალსაზრისით მეტად საინტერესო და ორიგინალურია სვიმონ ციციშვილის მიერ 1941-1942 წლებში პარიზსა და ბერლინში შედგენილი ნაშრომი “საქართველოს ნაციონალურ-სოციალისტური სამეფოს გარიგება”, რომლის დედანი დაცულია საქართველოს შსს სამინისტროს საარქივო სამმართველოს ყოფილი “სუკ”-ის საარქივო ფონდში. სანამ კონკრეტულად ამ ნაშრომს შევეხებოდეთ, ხაზგასმით უნდა მივუთითოთ, რომ გარეგნულად, ერთი შეხედვით ნაცისტური იდეოლოგიის გავლენით შექმნილი ნაშრომი, რეალურად წარმოადგენს ღრმად ეროვნულ და თვითმყოფად მოდელს კონსტიტუციური მონარქიისა. საერთოდ, უნდა აღინიშნოს, რომ მაშინაც კი, როდესაც დარაზმულობა იწოდებოდა “საქართველოს ფაშისტურ დარაზმულობად” (1937-1945წწ.), “თეთრი გიორგი” არ ემსახურებოდა ნაცისტურ იდეოლოგიას და მის ერთადერთ მიზანს რუსეთის იმპერიის მარწუხებიდან საქართველოს გამოხსნა წარმოადგენდა. “ეროვნული კომიტეტი”-ს და დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”-ს მიზანი გახლდათ მესამე რაიხის გამოყენება ამ სანუკვარი მისიის აღსასრულებლად. ნიშანდობლივია ის ფაქტი, რომ მიხაკო წერეთელი კატეგორიულად წინააღმდეგი იყო “თეთრი გიორგი”-ს წესდებისა და პროგრამის ემიგრაციაში რეგისტრაცია – დამტკიცებისა. იგი თვლიდა, რომ ამგვარი დოკუმენტები უნდა იყოს დარეგისტრირებული მხოლოდ დამოუკიდებელ საქართველოში, ადგილობრივი სპეციფიკის, პირობების და ინტერესების ზედმიწევნით გათვალისწინებით (იხ.: საქ. შსს საარქ. სამმართველო, ფ. 6, საქმე #7872-59, ფურც. 44-46, 113-114).

სვიმონ ციციშვილის ხსენებული ნაშრომი განთავსებულია დიდი ფორმატის ორ ფურცელზე. იგი შედგება ორი ნაწილისაგან: სქემისა და ტექსტისაგან.
“გარიგების” სქემის მიხედვით, სახელმწიფოს სათავეში დგას საქართველოს მეფე, რომელიც არის “ერ-უფლებიანი”. მისი მოადგილეა “მაგიერი” (“მეფის მაძიებელი, უფლებების და მემკვიდრეობის გამრიგებელი, მრჩეველი და რწმუნებული”). პარლამენტის ფუნქციას ასრულებს “ერის დარბაზი”, რომელსაც განაგებს “მეთაური”. “ერის დარბაზი” ირჩევს “ბელადს” – “ქართული ეროვნული პოლიტიკის ხელმძღვანელს” (იგივე პრემიერ-მინისტრს), რომელიც აკომპლექტებს მთავრობას. მთავრობაში კონკრეტულ მიმართულებებს განაგებენ “მთავრები” (ე.ი. მინისტრები). მთავრობა ორ ბლოკად იყოფა: 1. საგარეო საქმეები და 2. საშინაო საქმეები.
ავტორი საგანგებოდ განიხილავს დინასტიურ საკითხს, რომელიც იმდენად ორიგინალურია, რომ, ვფიქრობ, მას არ მოეპოვება ანალოგი. მრავლისმეტყველია ის გარემოება, რომ ხსენებული საკითხის განხილვისას ავტორი ზნეობრივ პრინციპებს ანიჭებს პრიორიტეტს. კერძოდ, იგი აღნიშნავს:
“ქართული ისტორიისა და ჩვეულების მიხედვით საქართველოს ტახტის მემკვიდრეობა ეკუთვნოდა მეფე-ბაგრატიონთა მოდგმას. ეხლაც ეს წესი უნდა ვიქონიოთ ვარაუდში და ბაგრატიონ-მეფის ჩამომავლობაში ვეძიოთ და შევარჩიოთ ღირსეული პიროვნება: ზნეობით, ქართველობით, მშვენებით, გონიერებით, გამჭრიახობით და მოდგმით. მაგრამ, თუ ასეთი სათაყვანებელი პიროვნება ვერ აღმოჩნდა, ცხადია, ქართველი ერის ინტერესებს ვერ შევწირავთ “გვარიშვილობას”: ბაგრატიონობა უფლებას არ ნიშნავს და არც მემკვიდრეობას”. ავტორი მიუთითებს, რომ თუ ბაგრატიონთა საგვარეულოს წიაღში არ აღმოჩნდა პიროვნება, რომელიც ზედმიწევნით დააკმაყოფილებს უკლებლივ ყველა კრიტერიუმს, ტახტის ღირსეული პრეტენდენტი უნდა გამოიძებნოს სხვა წარჩინებული საგვარეულოდან.
აღსანიშნავია, რომ სწორედ სვიმონ ციციშვილია საქართველოს იმ უნიკალური რუკის ავტორი, რომელიც დღეს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრშია დაცული. რუკის შესახებ ავტორი აღნიშნავდა: “ჩემი მიზანია შევადგინოთ ქართველი ერის ისტორიოგრაფიული ატლასი. ამ ძნელი დიდმნიშვნელოვანი საქმის გასაადვილებლად მე წინასწარ შევადგინე ჯერ ერთი მთლიანი ძველი საქართველოს ანუ გეორგიის რუქა თანახმად ქართველი და უცხოელი მეცნიერების, ისტორიკოსების და გეოგრაფების საბუთებისა. ამ რუქაზე მე აღვადგინე მთავარი ქალაქები და დაბასოფლები, სამეფოების, სამთავროების და სადროშოების საზღვები. ეს უკანასკნელნი იცვლებოდნენ ძლიერი მტრების შემოსევების დროს. ამის გამო ძველი საქართველოს კუთვნილი ტერიტორიის საზღვრების წარმოდგენა ბევრს უძნელდება. აქვე ზემოთ მოვათავსე საქართველოს ტერიტორიოლოგია, რაც შემდეგში უკეთ და ადვილად შეისწავლება” (იხ.: ჟ. “სამშობლო”, #19-20, პარიზი, 1937, გვ. 64).
1942 წელს სვიმონ ციციშვილი დასახელებულ იქნა საქართველოს ტახტის პრეტენდენტად. აქაც იჩინა თავი მისმა პრინციპულობამ და ზნემაღლობამ. მეტად საინტერესოა 1942 წლის 25 მაისით დათარიღებული დოკუმენტი, რომელსაც ამშვენებს მისი ხელით შესრულებული საგანგებო მოწოდება, რომელმაც გადაწყვიტა ტახტის პრეტენდენტის საკითხი. ეს გახლავთ დოკუმენტი “პოლიტიკური გამჭრიახობისა და თადარიგისათვის”. ამჟამად იგი ინახება თბილისის ლიტერატურის მუზეუმის შალვა ამირეჯიბის პირად ფონდში. დოკუმენტი წარმოადგენს ბაგრატიონთა გენეალოგიურ ცხრილს, რომელსაც ერთვის სვიმონ ციციშვილის ხსენებული კომენტარი:
“_ ამჟამად მთავარი მიზანია ქართველი ერის გადარჩენა განადგურებისაგან; ამისათვის საჭიროა ყველა ქართული ძალების გაერთიანება, შეკუმშვა და ერთ პიროვნებაში გამოსახვა. მოგიწოდებთ ჩემს მეგობრებს, მომხრეებს და მოწინააღმდეგეებს, ყოველი კუთხის ქართველს – მხარი დაუჭირეთ და მორჩილება გამოუცხადეთ თ-დ ირაკლი ბაგრატიონს, ბატონიშვილს, რომელიც პასუხისმგებელი იქნება ქართველი ერის და მისი წარმომადგენლობის წინაშე. მოგიწოდებთ, დაცული იყოს სრული მორჩილება, ერთგულება და თავდადება. – “საქართველო უწინარეს ყოვლისა”.
ამდენად, სვიმონ ციციშვილის სახით საქმე გვაქვს დიდებულ მამულიშვილთან, რომლის მთელი შეგნებული ცხოვრება სამშობლოს ნათელი მომავლისა და თავისუფლებისათვის ზრუნვით იყო გასხივოსნებული.

(გამოქვეყნდა გაზეთში “ქართული უნივერსიტეტი”, # 45, 2009) 5

http://burusi.wordpress.com/2010/04/30/levan-z-urushadze-5/

History and Geopolitics: 1920-1921 Help Explain Russia’s 2008 War on Georgia

By David J. Smith*

Eighty-nine years ago—January 29, 1920—the British cabinet rejected a plan to support the independence of Georgia and Azerbaijan and to secure the Black Sea to Caspian Sea corridor. The geopolitical effect was to cede control of the Eurasian heartland to the Soviet Union for seven decades. Reflection upon this anniversary provides historical perspective to analysis of Russia’s August 2008 war on Georgia.

In late 1919, Sir Halford Mackinder was appointed British Commissioner to South Russia. He arrived in civil war torn Russia on January 1, 1920. He met with British representatives at the Black Sea port of Novorossiysk and then traveled to Tikhoretsk to meet White Russian commander Anton Denikin.

He quickly assessed that Denikin’s forces were losing and that Denikin was an unsavory sort on whom Britain should not depend. Still, he feared “Bolshevism sweeping forward like a prairie fire.” So he returned to London to present his own plan to the British Government.

The Bolsheviks, Mackinder said, would not be defeated by Denikin or by any piecemeal policy that seeded a few guns here and a bit of money there—a whole policy was needed.

He recommended an anti-Bolshevik alliance to block the Bolshevik drive to the Black Sea and a British force to control the South Caucasian East-West Corridor. Once it had checked the Bolshevik advance, Britain could negotiate with Soviet Russia.

Mackinder advocated a string of middle tier states in addition to those created by the Versailles Treaty that ended World War I: White Russia, Ukraine, South Russia, Dagestan, Azerbaijan and Georgia. Britain would assume control of Denikin’s fleet on the Caspian Sea and secure the Batumi-Baku railroad.

The geopolitical importance of the South Caucasus was not new. The Transcaucasian Railroad was completed in 1872, hauling oil from 1883. The first Baku-Batumi oil pipeline began operation in 1907.

The British Army arrived in Batumi in December 1918 in the aftermath of World War I, amid allied efforts to dismember the Ottoman Empire. Throughout 1919, Sir Winston Churchill, then British Secretary of State for War, railed against the Bolsheviks and unsuccessfully urged support for the White Russians.

World War I had sapped British manpower, treasure and will, and there were too many other pressing problems. By the time Mackinder briefed the British cabinet, Churchill had reluctantly ordered the British commander in Batumi to prepare for withdrawal.

The British Army quit Batumi in July 1920. Soon after, Churchill wrote to British Prime Minister David Lloyd George: “We are deliberately throwing away piecemeal the friends who could have helped us. Halfhearted war is being followed by halfhearted peace. We are going, I fear, to lose both, and be left alone…We are just crumbling our power away.”

In April 1920, the Soviets seized power in Azerbaijan; in November, in Armenia. In February 1921, the Bolsheviks instigated civil unrest in Borchalo, in the Georgian-controlled neutral region bordering Armenia. Under that pretext, the Revolutionary XI Red Army entered Georgia on February 15. By February 25, Tbilisi fell, locking the only gateway to the Eurasian heartland for seventy years.

Forced migration, prison labor, railroads, pipelines, hydroelectric projects and strategic relocation of industry during World War II built a Soviet heartland. In 1943, Mackinder wrote, “The Heartland is the greatest natural fortress on earth. For the first time in history it is manned by a garrison sufficient both in number and quality.”

Less than five decades later, the Soviet Union imploded. The Central Asian countries, though susceptible to Moscow’s influence, became independent. Azerbaijan and Georgia were free. In 1999, Azerbaijan, Georgia and Turkey signed the agreement for the Baku-Tbilisi-Ceyhan oil pipeline. “Russia cannot dictate this question,” said Heidar Aliyev, late President of Azerbaijan.

Georgia set out to join the European Union and NATO. It invited American military trainers and worked apace on an Individual Partnership Action Plan with the Atlantic alliance. By 2008, Georgia was a candidate for a NATO Membership Action Plan.

So what? Surely very rich Russia is eager to leave geopolitics behind in favor of economic competition in a globalized world. But geography and culture are more enduring than many, particularly westerners, thought and hoped.

Speaking of Russian Prime Minister Vladimir Putin, Boris Nemtsov said in the January 28 New York Times, “It is the typical behavior of the monopolist. The monopolist fears competition.” Now in political opposition, Nemtsov led the highly competitive Nizhny Novgorod Region during the 1990s.

This was the context of Putin’s April 25, 2005 declaration to the Federal Assembly that “the collapse of the Soviet Union was the greatest geopolitical disaster of the last century.”

This was the context of Putin’s well-considered and long-prepared assault on the East-West corridor in Georgia. Perhaps this historical perspective will help part the waters of triviality and moral relativism that have inundated intelligent discussion of Russia’s war on Georgia.

—-
*David J. Smith is Director, Georgian Security Analysis Center, Tbilisi, and Senior Fellow, Potomac Institute for Policy Studies, Washington.

24 Saati