სიკვდილის კონვეირი

1937 წლის ივნისში, მოსკოვში საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის პლენუმი ჩატარდა, სადაც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატმა (შინსახკომი) პარტიისგან ხალხის მტრებთან საბრძოლველად საგანგებო უფლებები მიიღო – შინსახკომს გამოძიების პროცესში პატიმრების წამების ნება დართეს.

დაკავებულთა წინააღმდეგ ფიზიკური მეთოდების გამოყენებას სტალინის საიდუმლო დირექტივა ადასტურებდა. დირექტივის შინაარსი 1937 წლის ივლისში, შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარმა ნიკოლაი ეჟოვმა ჩეკისტების ხელმძღვანელ რგოლს სპეციალურ თათბირზე, პირადად გააცნო. საბჭოთა კავშირის ციხეებში პატიმრების ოფიციალურად ნებადართული წამება სწორედ ამ დირექტივის შემდეგ დაიწყო.

დირექტივა იმდენად საიდუმლო იყო, რომ მის შესახებ მხოლოდ შინსახკომისა და პარტიული აპარატის ვიწრო წრემ იცოდა. გამოძიების პროცესში წამების ოფიციალური დაშვება სტალინმა ასე ახსნა: «შინსახკომის საგამოძიებო პრაქტიკაში ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდების გამოყენება პარტიის ცეკას თანხმობით ხდება. ცნობილია, რომ ყველა ბურჟუაზიული დაზვერვის სამსახურები იყენებენ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდებს სოციალისტური პროლეტარიატის წინააღმდეგ და ხშირად ეს ყველაზე საზიზღარ ფორმებს იღებს. ისმის კითხვა – რატომ უნდა იყოს სოციალისტური დაზვერვა ჰუმანური ბურჟუაზიის აგენტების მიმართ, რომლებიც მუშათა კლასის და კოლმეურნეების დაუძინებელი მტრები არიან? ცეკა მიიჩნევს, რომ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდები აუცილებლად უნდა იყოს გამოყენებული შემდგომშიც, ხალხის მტრების წინააღმდეგ.”

მართალია, გამოძიების პროცესში წამების დაშვების ოფიციალური დირექტივა 1937 წლის ივნისში გაიცა, მაგრამ პატიმრების წინააღმდეგ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდებს შინსახკომში მანამდეც, კარგა ხნით ადრე იყენებდნენ. ჩვენების მისაღებად ადამიანების წამება ბოლშევიკების პრაქტიკაში ჩეკას ჩამოყალიბებისთანავე გაჩნდა. ჩეკა თავის იდეურ მტრებს ყოველთვის სასტიკად უსწორდებოდა და ქაღალდზე დეკლარირებულ ადამიანის უფლებებს და კანონებს არაფრად აგდებდა. სტალინის დირექტივამ მხოლოდ ოფიციალური სახე მისცა იმას, რაც ისედაც არსებობდა – თუ ადრე, გამომძიებლები გარეგნულად მაინც ცდილობდნენ საგამოძიებო პროცედურის დაცვას, 1937 წელს ამის საჭიროება აღარ იყო.

1937 წელს საქართველოს შინსახკომში პატიმრების წამება ჩვეულებრივი მოვლენა იყო. თუ როდის დაიწყო და ვისი ბრძანებით მოქმედებდნენ ჩეკისტები, წლების შემდეგ გამოირკვა. 1953 წელს სტალინის სიკვდილის შემდეგ, ლავრენტი ბერია დააპატიმრეს. მასთან ერთად ციხეში ჩასვეს მისი მომხრეები. ერთ-ერთი მათგანი საქართველოს ყოფილი შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარი სერგო გოგლიძე იყო. სასამართლო პროცესზე მსჯავრდებულის რანგში მყოფმა გოგლიძემ განაცხადა: «პატიმრების მასობრივ ცემას და წამებას 1937 წლის გაზაფხულიდან ვაწარმოებდით. მარტში, საქართველოს ცეკას პირველი მდივანი ლავრენტი ბერია მოსკოვის მივლინებიდან დაბრუნდა და მიბრძანა, ცეკაში დამებარებინა შინსახკომის ყველა რგოლის ხელმძღვანელი რესპუბლიკის მასშტაბით. როდესაც ყველა შეიკრიბა, ბერიამ მოხსენება გააკეთა. მოხსენებაში ცეკას მდივანმა აღნიშნა, რომ საქართველოს შინსახკომის ორგანოები ცუდად იბრძვიან მტრების წინააღმდეგ, გამოძიების პროცესს აჭიანურებენ იმ დროს, როდესაც ხალხის მტრები ქუჩაში თავისუფლად დასეირნობენო. ბარიამ თქვა, რომ თუ პატიმარი არ იძლევა ჩვენებას, გამომძიებელმა მის წინააღმდეგ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდები უნდა გამოიყენოთო. ამ თათბირის შემდეგ საქართველოს შინსახკომში პატიმრების მასობრივი ცემა დავიწყეთ.”

1937 წელს პატიმრების წამებას და საერთოდ, რეპრესიებს საფუძველი 1934 წელს ჩაეყარა. 1934 წლის 1 დეკემბერს, ლენინგრადის პარტიული ორგანიზაციის ხელმძღვანელი, ძველი ბოლშევიკი, პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი სერგეი კიროვი მოკლეს. იმავე დღეს, სტალინის დადგენილება გამოქვეყნდა, რომელმაც ქვეყანაში რეპრესიების დაწყების საჭირო იურიდიული საფუძველი შექმნა:

1. ბრალდებულთა საქმეები, რომლებიც ტერორისტული აქტის მომზადებაში, ან მის განხორციელებაში იმხილებიან, განიხილოს არა უგვიანეს 10 დღის ვადაში;

2. საქმეები მოსმენილ იქნას მხარეთა მონაწილეობის გარეშე;

3. განაჩენის გასაჩივრება და შეწყალებაზე თხოვნის შეტანა დაუშვებელია;

4. უმაღლესი სასჯელი აღსრულდეს განაჩენის გამოტანიდან დაუყოვნებლივ.

ამ დადგენილებით, ნებისმიერს, ვინც ტერორისტულ გაზრახვაში იქნებოდა ეჭვმიტანილი, ფაქტობრივად, სასამართლოს გარეშე დახვრეტდნენ. ცხადი გახდა, რომ სტალინი პოლიტიკური ოპოზიციის განადგურებას იწყებდა და კიროვის მკვლელობას საბაბად იყენებდა. 1936 წლისთვის სტალინმა აბსოლუტურ ძალაუფლებას მიაღწია და ყოფილი თანამებრძოლების ფიზიკურ განადგურებას შეუდგა. ბელადის მტრების სიაში, პირველი ადგილი ძველ ბოლშევიკურ გვარდიას და, პირველ რიგში, ლევ ტროცკის აქტიურ მომხრეებს ეჭირათ.

რეპრესიების სქემა, რომელმაც შემდეგ მთელი ქვეყანა მოიცვა, საკმაოდ მარტივი იყო: საბჭოთა კავშირში სტალინის ყველა ფარული თუ აშკარა მოწინააღმდეგე ფიზიკურად უნდა განადგურებულიყო. მაგრამ ეს პროცესი შინსახკომს ისე უნდა წარემართა, რომ ხალხს რეპრესიებისთვის ტაში დაეკრა. ანადგურებდნენ ძველ რევოლუციონერებს, რომლებსაც მასებში დიდი გავლენა და სახელი ჰქონდათ. ამიტომ საჭირო იყო სისტემის მოფიქრება, რომელიც უბრალო მოქალაქეს, ამ სახის რეპრესიების აუცილებლობაში დაარწმუნებდა. ამ მხრივ, ყველაზე მომგებიანი იქნებოდა, რომ დაპატიმრებულებს თავად ეღიარებინათ დანაშაული. ამისთვის კი პატიმრების წამება იყო საჭირო, რათა მათ ღია სასამართლო პროცესზე, მთელი მოსახლეობის თვალწინ, თავად დაედასტურებინათ საკუთარი ბრალეულობა.

1936 წლის ზაფხულში, ძველი ბოლშევიკების (კამენევი-ზინოვიევი) პირველი ღია სასამართლო პროცესი გაიმართა, სადაც ციხეში დამუშავებულმა 16-მა მსჯავრდებულმა დანაშაული აღიარა. აღიარების მიხედვით, ძველი ბოლშევიკები საზღვარგარეთ დევნილ ლევ ტროცკის დაუკავშირდნენ და მისი ხელმძღვანელობით, ტერორისტულ-კონტრრევოლუციური ცენტრი ჩამოაყალიბეს. განსასჯელების თქმით, ეს ცენტრი საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ ძირგამომთხრელ საქმიანობას ეწეოდა. აღიარების შემდეგ 16-ვე განსასჯელი დახვრიტეს. ეს მხოლოდ დასაწყისი იყო. მოსკოვში შემუშავებული გეგმით, შინსახკომს ყველა რესპუბლიკაში უნდა აღმოეჩინა მსგავსი ტერორისტული ცენტრი, რომელსაც კონსპირაციული კავშირი მოსკოვის მთავარ ორგანიზაციასთან ექნებოდა. ასეთი სისტემა ქვეყანაში მასობრივი დაჭერების საშუალებას იძლეოდა.

ისევე როგორც საბჭოთა კავშირში, საქართველოშიც მასობრივი დაპატიმრებები 1936 წლის მიწურულს და 1937 წლის დასაწყისში დაიწყო. რადიო ყოველდღე ხალხის მტრების სიას და საჩვენებელ სასამართლო პროცესებს გადმოსცემდა. გაზეთის ფურცლები მყვირალა სათაურებით იყო აჭრელებული. ჩვეულებრივი ადამიანი, რომელიც პოლიტიკაში ნაკლებად ერკვეოდა და პირადად არც დაპატიმრებულებს იცნობდა, სამთავრობო ინფორმაციას ბრმად იღებდა. მას სჯეროდა, რომ ირგვლივ შენიღბული მტრები მოქმედებდნენ.

იჭერდნენ ყველას: პარტიულ და სახელმწიფო ჩინოვნიკებს, სახალხო კომისრებს, რაიკომის მდივნებს, გლეხებს, მუშებს, მეცნიერებს, მოხუცებს და ახალგაზრდებს. საშინელი აბსურდი იმ დონემდე მივიდა, რომ შინსახკომის მიერ საბჭოთა კავშირში აღმოჩენილი არალეგალური ორგანიზაციების რიცხვმა სახელმწიფო ორგანიზაციებისას გადააჭარბა:

ქვეყნის ყველა სფეროს და დარგს საკუთარი კონტრრევოლუციური ცენტრი ჰქონდა. არალეგალური ცენტრი აღმოაჩინეს არმიაში, სადაც სამხედროები ხელისუფლების გადატრიალებას გეგმავდნენ. მავნებლები იყვნენ მძიმე მრეწველობაში, რომლებიც ქარხნებსა და ფაბრიკებში დივერსიებს აწყობდნენ. ხალხის მტრები მოქმედებდნენ სოფლის მეურნეობაში, სადაც მოწამლულ სიმინდს თესდნენ და საქონელს განგებ ხოცავდნენ. კონტრევოლუციურად აზროვნებდნენ რაიკომის მდივნები, რომლებიც ტროცკისტებთან იყვნენ დაკავშირებულნი. მხატვრები ბურჟუაზიულ ნახატებს ქმნიდნენ, მწერლები მავნე ნაწარმოებს წერდნენ, ხოლო მსახიობები ტერორისტულ აქტებს პირდაპირ სპექტაკლებზე ამზადებდნენ.

ყოველი მეორე უცხო ქვეყნის აგენტი იყო. გამოდიოდა, რომ 1937 წელს საბჭოთა მოქალაქის მთავარი შემოსავალი, ხელფასის ნაცვლად, ჯაშუშური საქმიანობიდან აღებული გასამრჯელო იყო.

არ არსებობდა რაიმე წესი, ან პირობა, რომლის შესრულების შემთხვევაში ვინმე იტყოდა, რომ მას არ დააპატიმრებდნენ. ადამიანის დასაჭერად ანონიმური წერილიც საკმარისი იყო. ქვეყანაში მოქმედი კანონები მოქალაქეს პირდაპირ ავალდებულებდა დასმენას. სისხლის სამართლის კოდექსის 58 მუხლის მე-12 პუნქტი: «მოქალაქე, რომელმაც იცოდა, კონტრრევოლუციური დანაშაულის, ან მისი მზადების შესახებ და არ შეატყობინა სათანადო ორგანოებს, ისჯება თავისუფლების აღკვეთით არანაკლებ 6 თვისა.”

სასჯელი 6 თვიდან იწყებოდა და ზედა ზღვარი არ გააჩნდა. ქვეყანაში შიში და უნდობლობა გაჩნდა. ამხანაგების წრეში უბრალო ლაქლაქი მოულოდნელად შინსახკომისთვის ხდებოდა ცნობილი. მეგობრისთვის ნათქვამ უწყინარ სიტყვებს დაკითხვაზე გამომძიებელი კონტრრევოლუციურ ხასიათს აძლევდა და თანამოაზრეების დასახელებას ითხოვდა.

შინსახკომის მიერ უბრალო მოქალაქეების აგენტებად გადაბირებამ მასიური ხასიათი მიიღო. საქართველოში გაჩნდნენ მოქალაქეები, რომლებიც დასმენით არსებობდნენ. ისინი სხვადასხვა დაწესებულებებში სპეციალურად ესწრებოდნენ კრებებს, გამომსვლელთა სიტყვას იწერდნენ და იქ პოლიტიკურ შეცდომებს ეძებდნენ. ასეთ მოხალისეებს შინსახკომი ყველანაირად ახალისებდა. დაპატიმრებული მოქალაქის კონფისკირებული ქონებიდან დამსმენი სარგებელს იღებდა. აბეზღებდნენ შურის, თანამდებობის, ანგარების, ან უბრალოდ ნივთის გამოც. ადამიანი ციხისთვის შეიძლება ზამთრის პალტოს გამო გაეწირათ. თბილისში უამრავი კონსპირაციული ბინა მოქმედებდა, სადაც ორგანოს თანამშრომლები დამსმენისგან როგორც წერილობით, ასევე ზეპირ ინფორმაციას იღებდნენ.

მოხუცმა ფეხსაცმლის მკერავმა მუშაობისას მახათი გაზეთში ჩაარჭო და გაზეთში დაბეჭდილ სტალინს უნებურად თვალი გაუხვრიტა. ამის შესახებ შინსახკომს იმ მოქალაქემ აცნობა, რომლისთვისაც მკერავი ფეხსაცმელს ამზადებდა. მოხუცს სტალინზე ტერორისტული აქტის მომზადება დააბრალეს და დახვრიტეს.

ბორჯომის ჩამოსასხმელი ქარხნის მუშის მოვალეობაში სპეციალური აპარატით ბოთლებში ჩასხმული მინერალური წყლის გაზირება შედიოდა. გამოძიებამ დაასკვნა, რომ ზოგიერთ პარტიაში მუშა ბორჯომს გაზს განზრახ აკლებდა. ეს საბჭოთა კავშირის ეკონომიკის დასუსტების მცდელობად შეფასდა. დივერსიისთვის მას სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანეს.

საავადმყოფოს ექთანმა, რომელიც ღამის ცვლის შემდეგ, დილით შინ დაბრუნდა და დასაძინებლად მოემზადა, დერეფანში რადიოს ჩაუწია. გოგონა კომუნალურ ბინაში ცხოვრობდა, ხოლო რადიო მთავრობის დადგენილებებს გადმოსცემდა. მისმა მეზობელმა შინსახკომში იჩივლა – მობინადრეებს მთავრობის სიტყვის მოსმენას გვიშლისო. ანტისაბჭოთა აგიტაციის ბრალდებით, ექთანი 10 წლით გადაასახლეს.

საყოველთაო შიში იმდენად დიდი იყო, რომ ადამიანებმა წინააღმდეგობის და პროტესტის უნარი საერთოდ დაკარგეს. მეზობლის დალუქული კარების დანახვაზე მოქალაქე მაისურაძე ისეთ პანიკაში ჩავარდა, რომ სამი დღე სახლიდან არ გადიოდა – იგი ხომ დაპატიმრებულ მეზობელთან სწორედ დაპატიმრების წინა დღეს ქეიფობდა. ყოველ ღამე კიბეებზე ფეხის ხმას სულგანაბული უსმენდა, დილით კი გასაღების ჭუჭრუტანიდან მეზობლის კარებზე დადებულ პლომბს უყურებდა. ასეთ ყოფას მაისურაძემ დიდხანს ვერ გაუძლო და შინსახკომში აღიარებით თავად გამოცხადდა. მან გამოძიებას გულწრფელად უთხრა, რომ სუფრაზე ანტისაბჭოთა ანეგდოტი მოისმინა.

ტერორმა პიკს 1937 წლის ზაფხულში მიაღწია. 30 ივლისს, საბჭოთა კავშირის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარმა ეჟოვმა სპეციალური ბრძანება გამოსცა. N00447 ბრძანებით, შინსახკომს ხალხის მტრების წინააღმდეგ რეპრესიების გაძლიერება დაევალა. მომდევნო სამი თვის განმავლობაში, საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, 270 ათასი ადამიანი უნდა დაეპატიმრებინათ. დასაპატიმრებელი კონტიგენტი ორ კატეგორიად იყოფოდა. პირველ კატეგორიას 80 ათასი მოქალაქე შეადგენდა, რომლისთვისაც დახვრეტის განაჩენი უნდა გამოეტანათ, დანარჩენებს 10 წლით ციმბირის ბანაკებში ასახლებდნენ. თითოეულ რესპუბლიკას მოსკოვიდან რეპრესიების გეგმა გაეგზავნა. ხალხის დაჭერაში რესპუბლიკებს შორის სოციალისტური შეჯიბრება მოეწყო.

საქართველოსთვის გამოყოფილი ქვოტებით, 1937 წლის 10 დეკებრამდე 1500 ადამიანი უნდა დაეხვრიტად. 15 აგვისტოს ეჟოვის კიდევ ერთი ბრძანება გამოვიდა. ამ ბრძანებამ ისედაც გადატენილ ციხეებში პატიმართა ახალი ნაკადი გამოიწვია. კონტრრევოლუციის ბრალდებით დაპატიმრებული ყველა მოქალაქის მეუღლეს, გამოძიების გარეშე, 8 წლით ციმბირში ასახლებდნენ. ცოლებს ბრალს იმაში დებდნენ, რომ ქმრის დანაშაულის შესახებ შინსახკომს არ აცნობეს. იყო შემთხვევა, როდესაც ოჯახი მოსალოდნელი დაპატიმრების შესახებ გააფრთხილეს. ცოლ-ქმარმა ითათბირა და ბავშვების გადარჩენის მიზნით, ცოლმა ქმარი შინსახკომში დაასმინა. ქმარი დააპატიმრეს და დახვრიტეს. ცოლი რეპრესიებს გადარჩა.

საქართველოში რეპრესიებმა ისეთი მასშტაბი მიიღო, რომ შინსახკომს ოპერაციებისთვის თანამშრომლები აღარ ჰყოფნიდა. ჩეკისტების დასახმარებლად კომუნისტურმა პარტიამ კადრების მობილიზაცია გამოაცხადა. თბილისის საქალაქო კომიტეტმა შინსახკომში ახალგაზრდა მუშაკები მიავლინა, რომლებიც გამომძიებლებთან თანაშემწის მოვალეობას ასრულებდნენ. მათ ძირითადად აგენტურულ-ოპერატიულ სამუშაოზე, აგრეთვე ჩხრეკისა და დაპატიმრების ოპერაციებზე ასაქმებდნენ.

მართალია, პატიმარს ციხეში ერთ თვეზე მეტ ხანს არ აჩერებდნენ, მაგრამ საქართველოს საპყრობილეებში, გადატვირთვის გამო, დაკავებულების მიღება მაინც ვერ ხერხდებოდა. პერმანენტული დაჭერების გამო, დახვრეტილი და გადასახლებული მსჯავრდებულის ადგილი უცებ ივსებოდა. 1937 წლის შემოდგომაზე საკნებში მუდმივად 12 ათასზე მეტი ადამიანი იმყოფებოდა.

მიხეილ ბელონოჟკო (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «შინსახკომის ციხეში მე ვასრულებდი შემდეგ სამუშაოს: ვაკონტროლებდი კორპუსს, გამყავდა პატიმრები დაკითხვაზე, ვმონაწილეობდი დახვრეტის ოპერაციებში და ვმარხავდი დახვრეტილებს. 1937-1938 წლები ძალიან მძიმე პერიოდი იყო. მე ორი წელი შვებულებაშიც კი არ მიშვებდნენ, რადგან ძალიან ბევრი სამუშაო გვქონდა.”

რეპრესიების ასეთ მასშტაბს აწყობილი საგამოძიებო სისტემა უზრუნველყოფდა. კონტრრევოლუციის ბრალდებით ციხეში მიყვანილი პატიმარი ვალდებული იყო ტერორისტულ-დივერსიულ-ანტისაბჭოთა ორგანიზაციის წევრები დაესახელებინა. მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რომ ასეთი ორგანიზაცია ბუნებაშიც არ არსებობდა. მთავარი იყო გამოძიებას საკონტროლო ციფრისთვის მიეღწია. თუ რომელიმე დაწესებულების ხელმძღვანელს იჭერდნენ, ეს იმას ნიშნავდა, რომ ახლო მომავალში ციხეში აღმოჩნდებოდა ამ დაწესებულებაში მომუშავე პერსონალის 50 პროცენტი მაინც. გამოძიების ლოგიკა ამ შემთხვევაში ასეთი იყო: თუ დაწესებულების (ქარხნის, ფაბრიკის, წარმოების დირექტორი, რაიკომის მდივანი, ფერმის გამგე და ა.შ.) ხელმძღვანელი ყოფილი ოპოზიციონერი და ტროცკისტი იყო, მას თავის ორგანიზაციაში აუცილებლად ექნებოდა კონტრრევოლუციურ-ტერორისტული დაჯგუფება, სადაც მისი თანამშრომლები იქნებოდნენ გაწევრიანებულნი. ასეთი მიდგომა დაჭერების უწყვეტ, უსასრულო და ყოვლისმომცველ პროცესს იწვევდა.

დაკითხვის მეთოდი გამოძიებისთვის სასურველი ჩვენების არმიცემას, უბრალოდ, გამორიცხავდა. პატიმრის წინააღმდეგ ისეთ საშინელ მეთოდებს იყენებდნენ, რომ გამომძიებლის მიერ შედგენილ ყალბ ჩვენებას ხელს თითქმის ყველა აწერდა.

პატიმრის კომპლექსური დამუშავება ციხეში მიყვანისთანავე იწყებოდა. შინსახკომის ზოგიერთ ციხეში, ახალმიყვანილ პატიმარს, რომელიც ღამით, თბილი ლოგინიდან ძალით წამოაგდეს, 10 კვადრატული მეტრის სპეციალურ ოთახში (ბოქსი) ტენიდნენ, სადაც ერთბაშად 50 ადამიანი იმყოფებოდა. ეს ერთგვარი «კარანტინი” იყო, სადაც დაკავებულს 2-3 დღე საკვებისა და სასმელის გარეშე ამყოფებდნენ. მათ გარეთ საერთოდ არ უშვებდნენ. «ხალხის მტრები” იძულებულნი იყვნენ პირდაპირ შარვალში მოესაქმათ. უჰაერობისა და სიმყრალისგან ზოგიერთი პატიმარი ფეხზე მდგომი კვდებოდა. ბოქსში ისეთი სიმჭიდროვე იყო, რომ გარდაცვლილს იატაკზე ვერ ასვენებდნენ და გვამი სხვებთან ერთად ფეხზე რჩებოდა. ასეთი პირობების შემდეგ, გარეთ გამოყვანილი ადამიანი ნახევრად შეშლილ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და მზად იყო, ყველაფერზე მოეწერა ხელი.

იყო შემთხვევა, როდესაც ბოქსში ადგილი არ იყო და ახალმოყვანილი პატიმარი დერეფანში სკამზე დასვეს. მის გვერდით მცველი დააყენეს და ფეხზე ადგომა აუკრძალეს. პატიმარი სამი დღე და ღამე გაუნძრევლად იჯდა.

შინსახკომში როგორც ფიზიკური, ასევე ფსიქოლოგიური წამების მეთოდებს იყენებდნენ. გამოძიება პირველ ეტაპზე ფსიქოლოგიურ შეტევას აწარმოებდა. წამების კვალის გარეშე საჭირო ჩვენების მიღება შინსახკომში განსაკუთრებით ფასობდა. ყველაზე მარტივი გზა პატიმრის გადაჭედილ საკანში, დაკითხვის გარეშე რამდენიმე კვირით გაჩერება იყო. 1937-1938 წლებში, 25 პატიმარზე გათვლილ საკნებში 140 ადამიანი იმყოფებოდა. საპირფარეშოში გასვლა საკნის ბინადრებს დღეში მხოლოდ ერთხელ შეეძლოთ. კამერაში ისეთი სიმჭიდროვე იყო, რომ ტემპერატურა 40-50 გრადუსს აღწევდა. ამას ემატებოდა ერთმანეთში არეული ფეკალიების, ოფლის და სისხლის აუტანელი სუნი.

პატიმართა დიდი ნაკადის გამო, შინსახკომის შიდა ციხეში სიკვდილმისჯილთათვის ცალკე საკანი არ არსებობდა. საკანში როგორც დასახვრეტად განწირული ადამიანი, ასევე ჯერ კიდევ ძიების პროცესში მყოფი პატიმარი იჯდა. როდის და ვის გაიყვანდნენ დახვრეტაზე, არავინ იცოდა. ზედამხედველის მიერ საკნის კარის გაღებას ყველა შიშით ხვდებოდა. ახალმოყვანილი პატიმრისთვის სიკვდილთან ასეთი რეალური შეხება დამატებითი ფსიქოლოგიური ზეწოლა იყო.

ევტიხი სურმავა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «1937 წელს შინსახკომის შიდა ციხეში პატიმრები საკნებში ძლივს ეტეოდნენ. სიმჭიდროვის გამო საკანებში ფეხზე იდგნენ. ისეთი მძიმე ჰაერი იყო და ისეთი საშინელი სუნი იდგა, რომ ზედამხედველები ცვლის ბოლოს მთვრალებივით დავდიოდით და მუდმივად თავი გვტკიოდა. უამრავი სამუშაო გვქონდა. თითოეულ ზედამხედველს ერთ ღამეს საკნებიდან დაკითხვაზე 300-ზე მეტი პატიმრის გაყვანა უხდებოდა.”

გამომძიებლის ოთახში წამების მეთოდები გამომძიებლის ფანტაზიაზე იყო დამოკიდებული. ზოგიერთი ჩეკისტი დაპატიმრებულს არ სცემდა, მაგრამ ისეთ მდგომარეობამდე მიჰყავდა, რომ ხალხი ფსიქიურად იშლებოდა. წამების ერთ-ერთი გავრცელებული მეთოდი უძილობა და ფეხზე დგომა იყო. პატიმარს ოთახში ფეხზე რამდენიმე დღე აყენებდნენ და წაქცევისა და ძილის საშუალებას უსპობდნენ. დაღლილობისგან ადამიანს ფეხები უსივდებოდა, ხოლო უძილობისგან თვალის გუგები და სასა უშრებოდა, ენა უსივდებოდა. წაქცეულს ზედამხედველები ცემდნენ და ისევ ფეხზე აყენებდნენ. პატიმარი მანამდე იდგა, სანამ გონებას არ დაკარგავდა. იგი საკანში გადაჰყავდათ, რამდენიმე საათს აჩერებდნენ და შემდეგ ყველაფერი თავიდან იწყებოდა.

გიორგი ლაზარევი (შინსახკომის ოპერრწმუნებული 1937-1938 წლებში): «მეუბნეოდნენ, რომ ეს ადამიანები ხალხის მტრები იყვნენ და ამიტომ უფროსების ყველა მითითებას უსიტყვოდ ვასრულებდი. მე ვმორიგეობდი იმ პატიმრებთან, რომლებიც, ბრძანების მიხედვით, რამდენიმე დღე ფეხზე უნდა მდგარიყვნენ. მახსოვს, იყო შემთხვევები, როდესაც დაპატიმრებულები უგონოდ ვარდებოდნენ. ასეთ პატიმრებს შემდეგ საკნებში ვაბრუნებდით. დაკითხვებისას პატიმრები ყოველთვის სმენაზე უნდა მდგარიყვნენ. მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რამდენი ხანი მიმდინარეობდა დაკითხვა – ისინი სულ ფეხზე იდგნენ.”

არსებობდა ე.წ. «კონვეირის” მეთოდით დაკითხვა. ამ მეთოდის დროს პატიმარს რამდენიმე დღის განმავლობაში უწყვეტად ჰკითხავდნენ. მას დასვენების საშუალებას არ აძლევდნენ, გამომძიებლები კი ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ. ყოველ ჩათვლემაზე გამომძიებელი დაკავებულს გამეტებით ურტყამდა და კითხვებზე პასუხის გაცემას მოითხოვდა.

ხშირად იყენებდნენ შიმშილით წამებას. შინსახკომის თანამშრომლის ბრძანებით, კონკრეტულ პატიმარს რამდენიმე დღე აშიმშილებდნენ, შემდეგ კი გამომძიებლის ოთახში გაშლილ სუფრასთან დასვამდნენ, მაგრამ ჭამის უფლებას არ აძლევდნენ.

გამომძიებელი ლევან აბაშიძე მიხეილ ჯავახიშვილს დასცინოდა და აბუჩად იგდებდა. მას, როგორც მწერალს, ორი მასიური ჩემოდანი სქელტანიანი წიგნებით გაუვსეს და მთელი დღე გაშლილი ხელებით დაჭერას აიძულებდნენ.

მაგრამ სასურველი ჩვენების მისაღებ ყველაზე გავრცელებულ მეთოდად შინსახკომის ციხეში მაინც პატიმრების სასტიკი ცემა ითვლებოდა. გამომძიებლები განსასჯელებს ურტყამდნენ რეზინის ხელკეტებს, მათრახს, სქელტანიან წიგნებს, რკინით ნაჭედ ჩექმებს. შინსახკომის ციხეში დაკითხვების პერიოდი ღამე იყო. საკნიდან დერეფანში გამოსულ პატიმარს, საგამოძიებო ოთახებიდან ყვირილის, ცემის და გინების ხმა ესმოდა.

სტეპან კოვშოვი (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «გამომძიებლები პატიმრებს დაკითხვისთვის საღამოს იძახებდნენ და დილის 5-6 საათზე აბრუნებდნენ საკნებში. ძალიან მძიმე სიტუაცია იყო. მახსოვს ჩვენთან ერთი აჭარელი იჯდა. მეზობელ საკანში კი მისი ცოლი იყო, რომელსაც პატარა ბავშვი ჰყავდა. ეს ბავშვი მოჰყავდათ ძუძუს საჭმელად საკანში. შემდეგ ორივე ცოლ-ქმარი მოკვდა ციხეში.

ზოგიერთი გამომძიებელი დაკითხვებს დღისითაც აწარმოებდა. მაგალითად: კრიმინი, სავიცკი, ხაზანი, პარამონოვი. ისინი პატიმრებს ჩვენებებზე ხელის მოწერას აიძულებდნენ. როდესაც პატიმრებისგან საჭირო ჩვენებებს იღებდნენ, მათ იმავე ღამეს ხვრეტდნენ. ეს გამომძიებლები ხანდახან კომენდატურაშიც მოდიოდნენ, სადაც პატიმრებს დასახვრეტად ვამზადებდით და ხელებს ვუკრავდით. ისინი ჩვენს მუშაობას აკვირდებოდნენ.”

ევტიხი სურმავა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «იყო შემთხვევები, როდესაც დაკითხვაზე პატიმარი წამებისგან კვდებოდა. მახსოვს, გამომძიებელმა აივაზოვმა ცემით მოკლა პატიმარი კიკიბერია. მე თვითონ გავიტანე ცხედარი მისი კაბინეტიდან. განსაკუთრებული სისასტიკით გამოირჩეოდნენ კრიმიანი, სავიცკი, ძმები აივაზოვები. ბევრი იყო ისეთი პატიმარი, რომლებსაც ცემის შემდეგ საკნებში ცოცხალ-მკვდარს ვაბრუნებდით. მე ვიხსენებ, რომ დაკითხვის შემდეგ ამიერკავკასიის სახალხო კომისართა საბჭოს ყოფილი თავმჯდომარე პეტრე აღნიაშვილი, რომელსაც გამომძიებელი კრიმიანი და სავიცკი ჰკითხავდნენ, უგონო მდგომარეობაში გაგვყავდა.

სასტიკად აწამებდნენ მამია ორახელაშვილს, შალვა ელიავას, ქართველიშვილს და ბუდუ მდივანს. ეს პატიმრები საკანში ხელში აყვანილი გადამყავდა, რადგან მათ სიარული აღარ შეეძლოთ და უგონოდ იყვნენ. განსაკუთრებით დამამახსოვრდა ბუდუ მდივანის შვილი არჩილი, რომელიც ტიროდა და ამბობდა, რომ მას ტყუილ-უბრალოდ აწამებენ, რომ, თუ მამა დამნაშავეა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ შვილიც ასევე უნდა აწამონ.”

კონტრრევოლუციურ ორგანიზაციაში საქმიანობის ბრალდებით დაკავებული ვინმე ევგენი ბარამიძე გამომძიებელმა ფეოხარიმ და კოვალჩუკმა პირველივე დღეს სასტიკად სცემეს, მაგრამ ბარამიძემ დანაშაული არ აღიარა. ამის შემდეგ, ბარამიძეს თითებს შორის ფანქარი ჩაუდეს და ბრტყელტუჩა მოუჭირეს, რის შედეგადაც თითები დაემტვრა. შემდეგ დამტვრეულ თითებში მახათი გაუყარეს. როდესაც ბარამიძე მაინც არ გატყდა, მას ტანსაცმელი გახადეს, იატაკზე დააგდეს და რკინის მავთულიანი მათრახით გონის დაკარგვამდე ცემეს. ბარამიძეს ერთი კვირის განმავლობაში აწამებდნენ, რის შემდეგაც მან ყალბ ჩვენებას ხელი მოაწერა.

თამარა ტესტოვა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ექთანი 1937-1938 წლებში): «მე პირადად ვიყავი მïწმე, თუ როგორ ეპყრობოდნენ გამომძიებლები პატიმრებს. როგორც წესი, მათი კაბინეტიდან პატიმრები სასტიკად ნაცემები ბრუნდებოდნენ, ზოგიერთი მათგანი საკანში უგონო მდგომარეობაში მოჰყავდათ. პატიმრებს მოტეხილი თითები, ცემისგან ტანზე საშინელი წყლულები და სისხლჩაქცევები ჰქონდათ. რეზინის ხელკეტებისგან ფეხის გულებზე კანი აღარ ჰქონდათ და ამის გამო, სიარული აღარ შეეძლოთ. ძალიან ხშირად დავდიოდი გამომძიებლების კაბინეტებში გამოძახებაზე, რათა გონზე მომეყვანა წამებისგან გულწასული პატიმრები. ასეთ საშინელებებს ვეღარ გავუძელი და 1940 წელს სამსახური დავტოვე.”

განსაკუთრებული სისასტიკით გამომძიებელი ხაზანი გამოირჩეოდა. ხაზანი ოდესელი ებრაელი იყო. კომუნისტური წყობის ფანატიკურად ერთგული გამომძიებელი თავისუფლებაზე მყოფ მოქალაქეებს ფარულ ტროცკისტებად თვლიდა და ყველას ეჭვით უყურებდა. კაბინეტში სპეციალურ კარტოთეკას ინახავდა. ორი ათასზე მეტ დოსიეში ინფორმაცია იმ პირებზე ირიცხებოდა, ვისაც ხაზანი ცხოვრებაში ერთხელ მაინც შეხვდა.

ხაზანი პატიმრებს პირველივე დაკითხვაზე სცემდა. როდესაც მთავარ ჩვენებას მიიღებდა, საქმეს უკვე მისი თანაშემწეები ასრულებდნენ. იგი აკონტროლებდა ციხეში დამსმენთა სისტემას. პატიმრების რიცხვიდან სუსტი ნებისყოფის ადამიანებს არჩევდა და საკნებში აგენტებად იყენებდა.

ერთხელ აგენტმა ხაზანს საკნიდან საქართველოს სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარის ყოფილ მოადგილე ბუდუ მდივანზე შემდეგი სახის ინფორმაცია მიაწოდა: «გუშინ ბუდუ მდივანმა საკანში თქვა, რომ ქვეყნის ხელმძღვანელი რომ იყოს, საქართველოსთვის უფრო მეტს გააკეთებდა, ვიდრე გიორგი სააკაძემ გააკეთა.” შინსახკომის მიერ შედგენილი სქემით, ბუდუ მდივანი საქართველოში ტროცკისტულ-ტერორისტულ-დივერსიულ ცენტრს ხელმძღვანელობდა. ამიტომ მასზე ნებისმიერი ინფორმაცია მნიშვნელოვანი იყო. ხაზანმა, რომელსაც საქართველოს ისტორიაზე წარმოდგენა არ ჰქონდა, თანაშემწეს გიორგი სააკაძის ადგილსამყოფელის დადგენა, მისი დაპატიმრება და დაკითხვა დაავალა.

კონსტანტინ სავიცკი (შინსახკომის ოპერრწმუნებული 1937-1938 წლებში): «ხაზანს სხვა გამომძიებლების კაბინეტებში სიარულის ჩვევა ჰქონდა. თუ ამჩნევდა, რომ რომელიმე გამომძიებელი პატიმარს შედარებით ლმობიერად ექცეოდა და საჭირო სიმკაცრეს არ იჩენდა, ბრაზდებოდა. ასეთ შემთხვევაში იგი პატიმრის ცემას თავად იწყებდა. ამასთან ითხოვდა, რომ პატიმარი დაკითხვაზე სულ ფეხზე ყოფილიყო.”

შინსახკომის თანამშრომელთა შორის სირცხვილად ითვლებოდა თუ დღეში ერთ აღიარებით ჩვენებას მაინც ვერ მიიღებდნენ. ჩეკისტებს შორის პატიმრების «გატეხვაში” ნამდვილი სოცშეჯიბრება ეწყობოდა. გამოძიების ბოლოს პატიმრები უკვე ვეღარ აზროვნებდნენ. წამების შედეგად ზოგი ჭკუიდან იშლებოდა, ზოგი კი თავს იკლავდა. ბრალდებულები ხშირ შემთხვევაში დაკითხვის ცარიელ ფურცლებს აწერდნენ ხელს, რომელსაც გამომძიებელი შემდეგ საკუთარი ფანტაზიით ავსებდა. შინსახკომის ციხეში ავტორიტეტი არ არსებობდა. აქ ყველა განწირული იყო: მწერალი, საზოგადო მოღვაწე, პარტიული ხელმძღვანელი თუ თანამდებობის პირი. ოთხი თვე აწამებდნენ რეჟისორ სანდრო ახმეტელს; დააპატიმრეს მისი მეუღლე თამარ წულუკიძე, რომელიც, გამომძიებლის ბრძანებით, სამი დღე ვირთხებით სავსე კარცერში მოათავსეს, ბერია პირადად სცემდა მწერალ მიხეილ ჯავახიშვილს, აწამეს ტიციან ტაბიძე, ნიკოლო მიწიშვილი, ინჟინერი ვლადიმერ ჯიქია, ბაქტერიოლოგი გოგი ელიავა, კომპოზიტორი ევგენი მიქელაძე და ა.შ. განსაკუთრებული სისატიკით ექცეოდნენ მაღალი თანამდებობის პირებს, რომელთა საქმეებიც ბერიას პირად კონტროლზე ჰქონდა აყვანილი:

სერგო დავლიანიძე (შინსახკომის ოპერრწმუნებული 1937-1938 წლებში): «ბერია ცეკადან მოდიოდა ციხეში თავის პირად მცველთან მიხეილ გვიშიანთან ერთად. გოგლიძის და ქობულოვის კაბინეტში ჩერდებოდა და პირადად იღებდა მონაწილეობას პატიმრების ცემაში. ძირითადად დაპატიმრებულ ცეკას მდივნებს, სახალხო კომისრებს და მაღალი თანამდებობის პირთა დაკითხვებსა და ცემას ესწრებოდა. დაკითხვის ოქმებს ბერიას რეზოლუციები ედო, რომელიც გოგლიძეს და ქობულოვს უნდა შეესრულებინათ. რეზოლუციები ასეთი შინაარსის იყო: «დააპატიმრეთ, ცემეთ, დახვრიტეთ”.

იმ პატიმრებისთვის, რომლებზეც ჩვეულებრივი დაშინება ან წამება არ მოქმედებდა, ბერიას მითითებით, ციხეში სპეციალური კარცერი იყო მოწყობილი. კარცერი სარდაფში მდებარეობდა და მისი ფართობი სულ 2 კვადრატულ მეტრს შეადგენდა. კედელზე რამდენიმე რიგად რკინის მილები იყო განლაგებული, რომელიც საქვაბესთან იყო დაკავშირებული. მილებში ცხელი ორთქლი გადიოდა. როდესაც სისტემას ჩართავდნენ, საკანში ტემპერატურა 60 გრადუსს აჭარბებდა. ერთი მეტრის სიმაღლეზე ცხელი ორთქლის ბუღი იდგა, რომელიც კანს სწვავდა. ცხელ საკანში პატიმარი თბილ, ზამთრის ტანსაცმელში იყო გაკოჭილი და დღე-ღამეში მხოლოდ ერთ ჭიქა წყალს და 300 გრამ პურს აძლევდნენ. ზამთრის პერიოდში ამ კარცერს, როგორც მაცივარს ისე იყენებდნენ. საკანში ფანჯარას აღებდნენ, იატაკზე წყალს ასხამდნენ, ან თოვლი შეჰქონდათ და პატიმრებს ამ საყინულეში შიშვლებს კეტავდნენ.

ევტიხი სურმავა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «ერთხელ «ცხელ” საკანში შესვლა ვცადე და ერთი წუთითაც ვერ გავჩერდი. როგორც კი კარი გავაღე, სახეში გავარვარებული ჰაერი მომხვდა, რომელმაც კანი დამიწვა. ასეთ საკნებში, გამომძიებლების მითითებით, პატიმრებს რამდენიმე დღე ამყოფებდნენ. იყო ერთი დაპატიმრებული – ბაინდუროვი. იგი «ცხელ” საკანში ორი დღით მოათავსეს, მერე აიყვანეს გამომძიებელთან და დაკითხვის დროს უმოწყალოდ სცემეს. ამის შემდეგ ისევ «ცხელ” საკანში ჩამოიყვანეს. ვეღარ გაუძლო წამებას და მოკვდა. მისი ცხედარი მე თავად ვნახე.”

თამარა ტესტოვა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ექთანი 1937-1938 წლებში): «ამ საკნებთან მიახლოვება ჩვენ კატეგორიულად გვეკრძალებოდა. მახსოვს, ჩემთან მოიყვანეს ბუდუ მდივანი, რომელიც რამდენიმე დღე «ცხელ” საკანში ამყოფეს. იგი უგონო მდგომარეობაში იყო. გონზე მოსაყვანად მე მას ნემსი გავუკეთე, რის შემდეგაც იგი დაკითხვაზე წაიყვანეს.”

1937-1938 წლებში განხორციელებული რეპრესიების ზუსტი სტატისტიკური მონაცემები არ არსებობს. ცნობილია, რომ საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, ამ წლებში 1 მილიონ 600 ათასზე მეტი ადამიანი დააპატიმრეს, 682 ათასზე მეტი – დახვრიტეს.

საქართველოში, ციხეში დაახლოებით 63 ათასი ადამიანი მოხვდა, 20 ათასამდე – დახვრიტეს. უზარმაზარი სიების გათვალისწინებით, საქართველოში რეპრესირებულთა რიცხვი გაცილებით მეტი იქნებოდა. მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი მხოლოდ იმიტომ გადარჩა, რომ რესპუბლიკაში არსებული საპყრობილეები პატიმრებს ვეღარ იტევდა.

http://24saati.ge/index.php/category/news/2010-04-10/5272.html

Stalin’s Speech to the Members of the Politbureau, August 19, 1939

Stalin’s Speech to the Members of the Politbureau

August 19, 1939

As published in Albert L. Weeks:  Stalin`s Other War.  Soviet Grand Strategy, 1939-1941 Rowman & Littlefield, USA 2002

The question of war or peace has entered a critical phase for us.  If we conclude a mutual assistance treaty with France and Great Britain, Germany will back off of Poland and seek a modus vivendi with the Western Powers.  War would thus be prevented but future events could take a serious turn for the USSR.

If we accept Germany’s proposal to conclude with it a non-aggression pact, Germany will then attack Poland and Europe will be thrown into serious acts of unrest and disorder.  Under these circumstances we will have many chances of remaining out of the conflict while being able to hope for our own timely entrance into war.

The experience of the past 20 years shows that in peacetime it is impossible to maintain a Communist movement throughout Europe that would be strong enough so that a Bolshevik party could seize power.  A dictatorship by this party becomes possible only as a result of a big war.  We are making our choice and it is clear.  We must accept the German proposal and politely send the Anglo-French delegations back home.  The first advantage we will get will be the destruction of Poland up to the very approaches to Warsaw, including Ukrainian Galicia.

Germany has given us full leeway in the Baltic countries and has no objection to returning Bessarabia to the USSR.  Germany is also prepared to yield on giving us a sphere of influence in Rumania, Bulgaria, and Hungary. The question of Yugoslavia still remains open.

At the same time we must anticipate what will ensue from the destruction of Germany in war as well as from a German victory.  If it is destroyed, the sovietization of Germany follows inevitably and a Communist government will be established.  We must not forget that a sovietized Germany would face great danger if such sovietization occurred after the defeat of Germany in a short war.  England and France would be powerful enough to seize Berlin and destroy a Soviet Germany.  We would not be able to come to the aid of our Bolshevik comrades in Germany.

Therefore, our task consists in helping Germany wage war for as long as possible with the aim in view that England and France would be in no condition to defeat a sovietized Germany.  While hewing to a policy of neutrality and while waiting for its hour to come, the USSR will lend aid to today’s Germany and supply it with raw materials and foodstuff.  Of course, it follows that we will not allow such shipments to jeopardize our economy or weaken our armed might.

At the same time we must conduct active Communist propaganda especially as directed at the Anglo-French bloc and primarily in France. We must be prepared for the fact that in France in wartime the Communist Party there must abandon legal activities and go underground.  We realize that such work will require an enormous sacrifice in lives.  However, we have no doubts about our French comrades.  Above all, their task will be to break up and demoralize the French army and police.  If this preparatory work is completed in a satisfactory way, the security of Soviet Germany is assured.  This will likewise ensure the sovietization of France.

To realize these plans it is necessary that war last as long as possible and that all efforts should be made, whether in Western Europe or the Balkans, to see that this happens.

Let us look now at the second possibility – namely, that Germany becomes the victor.  Some propose that this turn of events would present us with a serious danger.  There is some truth in this notion.  But it would be erroneous to believe that such a danger is as near and as great as they assume.  If Germany achieves victory in the war, it will emerge from it in such a depleted state that to start a conflict with the USSR will take at least 10 years.

Germany’s main task would be then to keep watch on the defeated England and France to prevent their restoration.  On the other hand, a victorious Germany would have at its disposal a large territory.  Over the course of many years, Germany would be preoccupied with the exploitation of these territories and establishing in them the German order.  Obviously, Germany would be too preoccupied to move against us.

There is still another factor that enhances our security.  In the defeated France, the French Communist Party would be very strong.  A Communist revolution would follow inevitably.  We would exploit this in order to come to the aid of France and to win it over as an ally.  Later these peoples who fell under the “protection” of a victorious Germany likewise would become our allies.  We would have a large arena in which to develop the world revolution.

Comrades!  It is in the interests of the USSR, the Land of the Toilers, that war breaks out between the Reich and the capitalist Anglo-French bloc.  Everything must be done so that the war lasts as long as possible in order that both sides become exhausted.  Namely for this reason we must agree to the pact proposed by Germany and use it so that once this war is declared, it will last for a maximum amount of time.  We must step up our propaganda within the combatant countries so that they are prepared for that time when the war ends.

From the central collection of Historic Documents of the former “Special Archive of the USSR”, Folder 7, Set 1, Doc. 1223.  It is also reproduced from Dimitrov`s diary in T.S. Bushuyev`s “Proklinaya – Probuite Ponyat” (“Curse It but Try to Understand”), “Novyi Mir”, no. 12, 1994; pp. 232-233.

ევგენ (გენო) ღვალაძე – სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში დაფერფლილი სიცოცხლე

ლევან ზ. ურუშაძე

2010 წლის 13 მაისს შესრულდა 110 წელი ადვოკატის და პუბლიცისტის, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის (1918-1921) “თეთრი გიორგი”-ს ჯვრის კავალერის, 1921-1937 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თვალსაჩინო მოღვაწის ევგენ (გენო) ღვალაძის (1900-1937) დაბადებიდან.
ევგენ ღვალაძე დაიბადა 1900 წლის 13 მაისს, ზემო იმერეთის სოფელ სვერში, რომელიც ჭიათურიდან 15 კოლომეტრითაა დაშორებული. მისი მამა, არტემ ღვალაძე (1862-1918) გახლდათ მეფის არმიის კავალერიის გადამდგარი ოფიცერი, წმ. გიორგის კავალერი, მანგანუმის მრეწველი, ხოლო დედა, –
ნატალია ბიწაძე (1877-1941), საოჯახო საქმით იყო დაკავებული.

აღსანიშნავია, რომ ღვალაძეების გვარიდან ეს შტო იყო ერთადერთი, რომელმაც მხედრული წარჩინების წყალობით დაწინაურებას მიაღწია და დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა. საკმარისია აღინიშნოს, რომ ევგენ ღვალაძის ბაბუის მამა, – დათიკი ღვალაძე (1770-იანი წლების შუა ხანები – 1850-იანი წლების დამდეგი) იყო სვერის ცნობილი ციხე-სიმაგრის უკანასკნელი ნაცვალი (მოურავის მოადგილე), იმერეთის 1810-1811 წლების ანტირუსული აჯანყების აქტიური მონაწილე და სვერის იოანე ნათლისმცემლის სახელობის ეკლესიის (აიგო 1801 წელს) ქტიტორი. ხსენებული ციხის ნაცვალი იყო მისი მამაც, – იოსები. სოფელი იმდენად დიდ პატივს სცემდა დათიკის, რომ იგი მისივე ხელმძღვანელობით აგებულ ეკლესიაში დაკრძალეს. ევგენ ღვალაძის ბებია (მამის დედა), – მართა ჯაფარიძე დედით წერეთელი და იმერეთის მეფის სოლომონ I-ის კარის მოძღვრისა და აღმზრდელის სვიმონ წერეთლის ბადიში იყო. იმავდროულად, იგი იყო იმერთა მეფის დავით II-ის (ზეობის წლები 1783-1790) ჩამომავალი.
ღვალაძეების ოჯახის ახლო ნათესავები იყვნენ გამოჩენილი ეროვნული მოღვაწეები, ძმები ვასილ და მიხეილ (მიხაკო) წერეთლები, ცნობილი სასულიერო და საზოგადო მოღვაწე, კეთილმოწესე დეკანოზი იოსებ წერეთელი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ძველი ისტორიის პროფესორი ალექსანდრე (ალიოშა) წერეთელი, აღმოსავლეთმცოდნეობის ქართული სამეცნიერო სკოლის ფუძემდებელი, აკადემიკოსი გიორგი წერეთელი, თვალსაჩინო სამართლისმცოდნე, აკადემიკოსი თინათინ (თიკო) წერეთელი, ცნობილი მრეწველი, ქველმოქმედი და საზოგადო მოღვაწე ვლადიმერ (ლადი) წერეთელი, საქართველოს პირველი რესპუბლიკის (1918-1921) ეროვნული არმიის პოლკოვნიკი, 1924 წელს ბოლშევიკების მიერ დახვრეტილი ეკო წერეთელი, რუსული და ბოშური რომანსების ცნობილი შემსრულებელი თამარ წერეთელი, ცნობილი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ელეფთერ ღვალაძე, ბიოქიმიის ქართული სამეცნიერო სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, პროფესორი ვარლამ ღვალაძე და სხვანი. ევგენ ღვალაძის პიროვნულ ჩამოყალიბებაზე დიდი გავლენა იქონია მისმა ნათლიამ, ცნობილმა ექიმმა, პუბლიცისტმა და საზოგადო მოღვაწემ, 1917-1919 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრმა, 1917 წელს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთმა ფუძემდებელმა ვასილ წერეთელმა (1862-1938).
1917 წელს გენო ღვალაძემ დაამთავრა ჭიათურის სამოქალაქო სასწავლებელი, სადაც მას ასწავლიდნენ ცნობილი პედაგოგები და საზოგადო მოღვაწეები ივანე (ვანო) გომელაური და ნიკოლოზ (ნიკო) ჯაყელი. აქვე ასწავლიდა მას მისი უფროსი ბიძაშვილი, ცნობილი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ელეფთერ ღვალაძე.
იმავე 1917 წლის დამლევს ევგენ ღვალაძე სწავლის გასაგრძელებლად ჩამოვიდა თბილისში. იმავე წელს, ცნობილი პუბლიცისტის და პოლიტიკური მოღვაწის სეით დევდარიანის რჩევით ის გაწევრიანდა სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ახალგაზრდულ ორგანიზაციაში და იყო მისი წევრი 1923 წლამდე.
1918 წელს, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტთან გაიხსნა სრული გიმნაზიის სტატუსით მოქმედი სასწავლებელი, – “საერთო განათლების კურსები”, რომელიც მისი დირექტორის, პროფესორ შალვა ნუცუბიძის პატივსაცემად, იმთავითვე იქნა სახელდებული “ნუცუბიძის კურსებად”. სასწავლებლის გახსნისთანავე ევგენ ღვალაძე ჩარიცხულ იქნა კურსების პირველ ჯგუფში. აქ მასთან ერთად სწავლობდა მისი მომავალი მეუღლე, შემდგომში ცნობილი მკვლევარი-ბიბლიოგრაფი და პედაგოგი, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მოღვაწე თამარ კუცია-ღვალაძე (1902-1986).

აღნიშნულ გიმნაზიაში გენო ღვალაძესთან ერთად სწავლობდნენ შემდგომში ცნობილი მოღვაწენი: ტერენტი გრანელი, მარკოზ ტუღუში, ისიდორე მანწკავა და სხვანი. აქ მათი პედაგოგები იყვნენ გამოჩენილი მამულიშვილები: მწერალი და საზოგადო მოღვაწე ვასილ ბარნოვი (ბარნაველი), პროფესორი ივანე ჯავახიშვილი, პროფესორი გიორგი ახვლედიანი, პროფესორი შალვა ნუცუბიძე, პროფესორი დიმიტრი უზნაძე, პროფესორი გიგო ნათაძე, ცნობილი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ერასტი ფაღავა, პროფესორი მიხეილ ზანდუკელი, ცნობილი ლექსიკოგრაფი ალექსანდრე ნეიმანი და სხვანი. სასწავლებელი ევგენ ღვალაძემ წარჩინებით დაასრულა 1920 წელს (პირველი გამოშვება).
გიმნაზიის დასრულებისთანავე, 1920 წლის ივლისში, გენო ღვალაძე გამოცხადდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო სამინისტროში და ითხოვა საქართველოს ეროვნულ არმიაში ჩარიცხვა. მანმადე, 1918 წელს, იგი გახდა საქართველოს სამხედრო კავშირის წევრი, ხოლო 1919 წელს მიღებულ იქნა საქართველოს გათავისუფლებისათვის ბრძოლაში დაზარალებულთა დამხმარე საზოგადოება “გიორგი”-ს წევრად. გარდა ამისა, 1919 წელს, როგორც მოხალისე, ე. ღვალაძე მონაწილეობდა თურქი ასკერების წინააღმდეგ ბრძოლებში. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, მისი თხოვნა დააკმაყოფილეს და ლეიტენანტის წოდებით განამწესეს იმ დივიზიაში, რომელსაც სათავეში ედგა გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი.
1921 წლის თებერვალში პორუჩიკმა ევგენ ღვალაძემ აქტიური მონაწილეობა მიიღო კოჯორ-ტაბახმელას ფრონტზე ბოლშევიკური რუსეთის მე-11 წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლებში, რაც სათანადოდ იქნა დაფასებული: ხსენებული წლის 20 თებერვალს მას ფრონტის ხაზზე გადაეცა “თეთრი გიორგი”-ს ჯვარი. იმავე წლის მარტში მან ასევე აქტიური მონაწილეობა მიიღო აჭარასა და ბათუმში შემოსული თურქული სამხედრო შენაერთების წინააღმდეგ ბრძოლაში. გენერალ მაზნიაშვილის და მისი დივიზიის ძალისხმევის შედეგად აჭარის მთელი ტერიტორია გაიწმინდა თურქი ასკერებისგან, რომლებიც ბოლშევიკურ რუსეთთან შეთანხმებით მოქმედებდნენ.
ამის შემდეგ ე. ღვალაძეს ურჩიეს გაჰყოლოდა გემს, რომელსაც საქართველოს პირველი რესპუბლიკის ხელისუფლების წევრები და ოფიცრობა უნდა ჩაეყვანა საფრანგეთში… მან უარი თქვა ამ წინადადებაზე და დაბრუნდა თბილისში.
თბილისში დაბრუნებისთანავე, ევგენ ღვალაძე აქტიურად ჩაება იატაკქვეშა ანტისაოკუპაციო მოძრაობაში. 1922 წლის 26 მაისს მან, როგორც საორგანიზაციო ჯგუფის წევრმა (ჯგუფს ხელმძღვანელობდა კონსტანტინე გამსახურდია), მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა თბილისში დამოუკიდებლობის დღისადმი მიძღვნილი მანიფესტაციის ორგანიზებაში. ეს გახლდათ პირველი მასშტაბური ანტისაოკუპაციო აქცია, რომელმაც, რეალურად, ააგორა დაუმორჩილებლობის მთელი შემდგომი ტალღა. ეს საგანგებოდ არის ხაზგასმული ქართულ ემიგრანტულ გამოცემებში, კერძოდ, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრის ვლასა მგელაძის მოგონებებში. საპროტესტო მანიფესტაცია დასრულდა სობოროსთან (სადაც დღეს პარლამენტის შენობაა). აქ გადაწყვეტილი იყო მიტინგის ჩატარება.
სიტყვის წარმოთქმა მოასწრეს კონსტანტინე გამსახურდიამ, სეით დევდარიანმა და ევგენ ღვალაძემ. ავადსახსენებელი ჩეკა-ს (საგანგებო კომისიის) ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილებით, მიტინგი ალყაში მოაქციეს, ხოლო ორგანიზატორები, მათ შორის ე. ღვალაძე, დააპატიმრეს. ისინი მოათავსეს მეტეხის ციხის ერთეულ საკნებში. ხსენებული მანიფესტაციის მონაწილეებმა გადაინაცვლეს ცაკ-ის (ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტი) შენობასთან და ათი დღის მანძილზე მოითხოვდნენ დაპატიმრებულთა გათავისუფლებას.
დაძაბულობის შემდგომი ესკალაციის თავიდან აცილების მიზნით, ცაკ-ის თავმჯდომარე ფ. მახარაძე იძულებული გახდა, გამოეცხადებია ამნისტია და მანიფესტაციის ორგანიზატორები თითქმის ორკვირიანი პატიმრობის შემდეგ, გაათავისუფლეს.
ამის შემდეგ, წინააღმდეგობის მოძრაობის უფრო კოორდინირებულად წარმართვის მიზნით, იმავე 1922 წლის შემოდგომაზე, ემიგრაციაში მოქმედ ეროვნულ ცენტრთან შეთანხმებით, შეიქმნა “საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების იატაკქვეშა ინტერპარტიული პარიტეტული კომიტეტი” (იგივე “დამოუკიდებლობის კომიტეტი”, ან “დამკომი”), რომელსაც დაეკისრა საქართველოს მთელს ტერიტორიაზე მოძრაობის კოორდინირება. დამკომის პირველი თავმჯდომარე გახლდათ პირველი რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრი გოგიტა ფაღავა, ხოლო მისი დაპატიმრების შემდეგ, 1923 წელს, მას სათავეში ჩაუდგა ასევე დამფუძნებელი კრების ყოფილი წევრი კონსტანტინე ანდრონიკაშვილი. კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე იყო ეროვნულდემოკრატიული პარტიის ცნობილი მოღვაწე იასონ ჯავახიშვილი.
ევგენ ღვალაძე, როგორც იმხანად სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ახალგაზრდული ფრთის ერთ-ერთი ლიდერი, აქტიურად მონაწილეობდა დამკომის საქმიანობაში. 1922-1924 წლებში იგი ასრულებდა კახეთში დამკომის რწმუნებულის მოვალეობას და მჭიდრო კავშირი ჰქონდა პოლკოვნიკ ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილთან და მის შეფიცულებთან. გარდა ამისა, მას ორთაჭალაში ჰყავდა ჯგუფი, რომელსაც ყოველი კვირის დამლევს ევალებოდა სურსათ-სანოვაგის მომზადება შეფიცულთა რაზმისთვის.
კონსპირაციის მიზნით, დამკომის რწმუნებულები კომუნიკაციისთვის იყენებდნენ ფსევდონიმებს. ასეთი ფსევდონიმი ჰქონდა ევგენ ღვალაძესაც, – “ახალგაზრდა”, რაც დასტურდება როგორც მისი მეუღლის, – თამარ კუცია-ღვალაძის მოგონებებში, ისე პარიტეტული კომიტეტის (დამკომის) საგამოძიებო საქმეში, რომელიც სრული სახით 1994 წელს გამოსცა ო. კალანდარიშვილმა (გვ. 62-63). ერთ-ერთ ჩვენებაში მითითებულია, რომ ჩეკისტების მიერ ხევსურეთის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, 1922 წლის ოქტომბრის დამლევს, თელავის მაზრის სოფელ პანკისში ქაქუცას შეფიცულთა ნაწილს შეხვდა დამკომის საგანგებო დავალებით მისული “ახალგაზრდა”, სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წარმომადგენელი, რომელმაც პარიტეტული კომიტეტის სახელით გადასცა გადაწყვეტილება შეიარაღებული გამოსვლების დროებით შეჩერების შესახებ.
სწორედ იმ დროს შეფიცულებმა მიიღეს ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ქაქუცას აშროშანის ტყისკენ ჰქონდა გეზი აღებული მათთან ხსენებულ ტყეში შესახვედრად. შეფიცულები და “ახალგაზრდა” ერთად გაემართნენ აშროშანის ტყისკენ. “ახალგაზრდამ” ქაქუცას გადასცა პარიტეტული კომიტეტის დავალება, რაზეც ჩოლოყაშვილის დადებითი პასუხი მიიღო.
1923 წლის დამდეგს, გამცემლობის გზით, ჩეკამ მოახერხა დამკომის სამხედრო ცენტრის ხელმძღვანელის, გენერალ კოტე აფხაზის და ცენტრის 14 წევრის დაპატიმრება. დამკომისთვის ცნობილი გახდა გამცემლის ვინაობა: ეს გახლდათ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის არალეგალური მთავარი კომიტეტის ყოფილი წევრი კალე მისაბიშვილი (იხ.: საქმე საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების პარიტეტული კომიტეტის შესახებ (საბრალმდებლო დასკვნა), ო. კალანდარიშვილის გამოცემა, თბილისი, 1994, გვ. 74-75). ყოველივე ამან მთლიანად შეცვალა დამკომის (პარიტეტული კომიტეტის) გეგმები. როგორც ცნობილია, გენერალი კოტე აფხაზი და მისი 14 თანამებრძოლი (მათ შორის გენერლები ვარდენ წულუკიძე, ალექსანდრე ანდრონიკაშვილი და როსტომ მუსხელიშვილი) დახვრიტეს 1923 წლის 20 მაისს, დღევანდელი ვაკის პარკის ტერიტორიაზე.
1923 წლის შემოდგომაზე ევგენ ღვალაძემ დატოვა სოციალდემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიის რიგები. 1924 წლის 22 აგვისტოს დასკვნით სხდომაზე, რომელიც შიო-მღვიმის მონასტერში გაიმართა, დამკომმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომ ანტიბოლშევიკური ეროვნული აჯანყება მთელი საქართველოს ტერიტორიაზე დაწყებულიყო ხსენებული წლის 29 აგვისტოს. სამწუხაროდ, მენშევიკების შეუთანხმებელმა და დესტრუქციულმა მოქმედებამ განაპირობა ის, რომ ჭიათურაში შეიარაღებული გამოსვლები დაიწყო 24 საათით ადრე. ამან ჩაშალა ერთდროული მოქმედების გეგმა (იხ.: ვ. ჩუბინიძე, მოგონება, წიგნი მეორე, პარიზი, 1953, გვ. 253-286; კომუნისტური გადატრიალება და საქართველოს ოკუპაცია, საგანგებო კომიტეტის სპეციალური ანგარიში #6 კომუნისტური აგრესის შესახებ, აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის ოთხმოცდამესამე კონგრესი, მეორე სხდომა, HH.ღეს.346 და H.ღეს.438, 1954 წ. 31 დეკემბერი, აშშ, ვაშინგტონი, 1955, ქართული თარგმანი, თბილისი, 2007, გვ. 30-32). მიუხედავად ამისა, ქაქუცას შეფიცულთა მოქმედებამ კახეთსა და დუშეთის მაზრაში, მიხეილ ლაშქარაშვილის რაზმის მოქმედებამ შიდა ქართლში, გურიის მხარეში სერგო მათითაიშვილისა და ავთანდილ ურუშაძის ხელმძღვანელობით განხორციელებულმა ოპერაციამ, ამბოხებულთა მოქმედებამ სენაკის მაზრაში და ჭიათურის შეიარაღებულმა გამოსვლებმაც მნიშვნელოვანი ზარალი მიაყენა საბჭოთა საოკუპაციო რეჟიმს. აჯანყების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი ის გახლდათ, რომ მან დიდად შეუწყო ხელი ქართველ საზოგადოებაში ეროვნული სულისკვეთების ამაღლებას.
1924 წლის 29 აგვისტოდან სექტემბრის შუა რიცხვებამდე ჩეკამ განახორციელა აჯანყების მონაწილეთა მასობრივი დაპატიმრებები. ბევრი დახვრიტეს ყოველგვარი გასამართლების გარეშე. ამის ნათელი მაგალითია სისასტიკის თვალსაზრისით ის უპრეცედენტო დახვრეტები, რომლებიც განხორციელდა შორაპნის მაზრაში. აშშ-ის კონგრესის 1955 წელს გამოცემულ სპეციალურ მოხსენებაში, რომელიც საქართველოს ოკუპაციას შეეხება, მითითებულია, რომ სიკვდილით დასაჯეს 7,000-იდან 9,000-მდე ადამიანი და გადაასახლეს 20,000. 1924 წლის 5 სექტემბერს დააპატიმრეს ევგენ ღვალაძეც. იგი მეორეჯერ აღმოჩნდა მეტეხის ციხეში, მოათავსეს სიკვდილმისჯილთა საკანში. ამ დროს მისი პატარა ვაჟი, – ნოდარი 10 თვის იყო. მეუღლე ყოველ მეორე დღეს მიდიოდა მეტეხის ციხესთან, რათა საჭმელი შეეგზავნა მისთვის გადასაცემად. 1925 წლის მარტის ერთ სუსხიან დილას, ბავშვთან ერთად მისულს, უარი უთხრეს. თამარი მიხვდა, რომ ცუდად იყო საქმე, აღარ იცოდა რა გზას დასდგომოდა. ამ დროს მას ციხის რეგისტრატორმა უხმო და ჩასჩურჩულა, – მე გაგიგებთ, თუ რა ბედი ეწია თქვენ მეუღლეს, აქ დამელოდეთო. ოცი წუთის შემდეგ რეგისტრატორი დაბრუნდა და ასეთი რამ უთხრა თამარს: სამწუხაროდ, საიმედოსვერაფერს გეტყვით, თქვენი მეუღლე მძიმედ არის დაავადებული, ორი დღეა უგონოდაა, ციხის მორგშია ჩაყვანილი და არა მგონია, ვინმემ შეძლოს მისი გადარჩენაო. სასოწარკვეთილი თამარი შალვა ნუცუბიძესთან მივიდა, რომელიც მათი მეჯვარე იყო. იმხანად სახელოვანი მეცნიერი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პრორექტორი იყო და საზოგადოებაში უდიდესი ავტორიტეტით სარგებლობდა. შალვამ თამარს თხოვა, რომ სახლში წასულიყო, ნუ იღელვებ, ბავშვს მიხედე, მე აუცილებლად მოვახერხებ რამესო, – დააიმედა. ამის შემდეგ, მივიდა ევგენ და თამარ ღვალაძეების მეორე მეჯვარესთან, იმხანად უკვე სახელოვან მწერალთან გრიგოლ რობაქიძესთან და ოჯახის ახლო მეგობართან, ცნობილ საზოგადო მოღვაწესთან სეით დევდარიანთან. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა რეჟიმი სამივეს “საბჭოთა წყობილებისთვის უცხო, საეჭვო ელემენტად” თვლიდა, გადაწყვიტეს ცაკ-ის თავმჯდომარესთან ფ. მახარაძესთან მისვლა. ამ უკანასკნელს სთხოვეს ევგენ ღვალაძის გათავისუფლება და საამისო მყარი არგუმენტიც წარუდგინეს: პატიმარი აგონიაშია, მისი გადარჩენა შეუძლებელია, ამიტომ, მიეცით ოჯახს უფლება, რომ გულის საოხებლად მისი საფლავი მაინც ჰქონდეთო. მახარაძემ ხელქვეითებს ინფორმაციის გადამოწმება უბრძანა. მცირე ხნის შემდეგ მიიღო ინფორმაციის სისწორის დადასტურება და მანაც ხელი მოაწერა შესაბამის განკარგულებას.
გენო ღვალაძე სახლში უგონოდ მყოფი, საკაცით მიიყვანეს. მას ცოლის დის, შემდგომში ცნობილი პედიატრის ანა (ანიკო) კუცია-ჩოჩიას თხოვნით, ერთი თვის მანძილზე თავზე ადგა პროფესორი ალექსანდრე ალადაშვილი.
სიკვდილთან ერთთვიანი ჭიდილის შემდეგ მდგომარეობა გაუმჯობესდა. მაგრამ, ახლა ოჯახს მეორე უბედურება დაატყდა თავს. ვინაიდან, მთელი გულისყური ევგენის გადარჩენაზე იყო გადატანილი, სათანადო ყურადღება ვეღარ დაუთმეს პატარა ნოდარს, რომელსაც ფილტვების ანთება დაემართა. ბავშვის გადარჩენა ვერ მოხერხდა. ეს სიცოცხლის ბოლომდე მოუშუშებელი ჭრილობა იყო გენოსთვის: იგი ბოლომდე გულის ჯიბით ატარებდა ნოდარის სურათს და როდესაც 1937 წელს, ხელახალ დაპატიმრებამდე ორი თვით ადრე კვლავ ვაჟი შეეძინა, მასაც ნოდარი დაარქვა.
გამოჯანმრთელების შემდეგ ევგენ ღვალაძემ განაახლა არალეგალური პოლიტიკური მოღვაწეობა. გარდა ამისა, 1926 წელს წარჩინებით დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ-ეკონომიური ფაკულტეტის სოციალური (იურიდიული) განყოფილება. ეს გახლდათ თბილისის უნივერსიტეტის იურისტთა პირველი გამოშვება. აქ მისი მასწავლებლები იყვნენ სახელოვანი ქართველი მეცნიერები: ივანე ჯავახიშვილი (რომელიც ქართული სამართლის ისტორიის და საქართველოს ეკონომიური ისტორიის კურსებს კითხულობდა), ლუარსაბ ანდრონიკაშვილი, ფილიპე გოგიჩაიშვილი, გიორგი გეხტმანი, ალექსანდრე ვაჩეიშვილი და სხვანი. ევგენის მეგობრები და კოლეგები ერთხმად მიუთითებდნენ, რომ იგი იყო ფართოდ ცნობილი იურისტის, პროფესორ ლუარსაბ ანდრონიკაშვილის ერთ-ერთი უახლოესი და უნიჭიერესი მოწაფე. უნივერსიტეტის დასრულებისთანავე მან გადაწყვიტა ე. ღვალაძის იქვე საპროფესოროდ მოსამზადებლად დატოვება (რაც, გვიანდელი ასპირანტურის ტოლფასი იყო), მაგრამ ამ უკანასკნელმა უარი თქვა ამ შემოთავაზებაზე (იხ.: ნატა ჩხეიძე, არდავიწყება ღვაწლისა.- ჟ. “მნათობი”, # 12, 1990, გვ. 165).
1926 წლის ნოემბერში ევგენ ღვალაძე აირჩიეს საქართველოს დამცველთა (ადვოკატთა) კოლეგიის წევრად, რასაც ადასტურებს მის არქივში დაცული მოწმობა. კოლეგიის წევრი იყო იგი 1931 წლის დამდეგამდე და მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მის საქმიანობაში (იხ.: საქართველოს დამცველთა კოლეგიის წევრთა საერთო კრების ოქმები, საქართველოს ეროვნული არქივის უახლესი ისტორიის ცენტრალური არქივი, აღწ. 1, საქმე 7). მისი უახლოესი მეგობარი, ცნობილი სამართლისმცოდნე ვლადიმერ (ვოლია) მაყაშვილი იგონებდა, რომ გენო ღვალაძის დაცვითი სიტყვები სასამართლო მჭერმეტყველების საუკეთესო ნიმუშებს წარმოადგენდა (იხ.: ნატო ჩხეიძე, დასახ. ნაშრომი, გვ. 167). მას ჰქონდა მყარად ჩამოყალიბებული პრინციპები, რომელთა ერთგული იყო ტრაგიკულ აღსასრულამდე. იურისპრუდენციაში, კერძოდ კი ადვოკატურაში, იგი უდიდეს მნიშვნელობას ანიჭებდა ეთიკის ნორმებს. ამის ნათელი დასტურია მისი სტატია “ადვოკატურა და ეთიკა”, რომელიც გამოქვეყნდა გაზეთის “ტრიბუნა” 1922 წლის ნოემბრის ორ ნომერში. მაშინ სტატიის ავტორი სოციალურ-ეკონომიური ფაკულტეტის პირველი კურსის სტუდენტი იყო. მოვიხმობთ ერთ ადგილს სტატიიდან: “მრავალგზის დასმულა როგორც იურიდიულს კანონმდებლობაში, ისე ლიტერატურაშიც შემდეგი საკითხი: “უნდა მიიღოს თუ არა ვექილმა ყოველი საქმე, რომელსაც მას შესთავაზებს თავისი კლიენტი?” ეს საკითხი მჭიდროდ არის დაკავშირებული ეთიკასთან, იმ ფილოსოფიურს მოძღვრებასთან, რომელიც იკვლევს ადამიანთა ზნეობის საკითხს… ვექილი დიახაც უნდა იყოს აღიარებული კერძო პიროვნების უფლებების დამცველად, ოღონდ მხოლოდ და მხოლოდ საზოგადოებრივი კეთილდღეობის პოზიციიდან. ამდენად, ვექილი სასამართლოში საზოგადოების რწმუნებულია. მაშასადამე, ვექილმა ყოველი საქმის დაცვის მომენტში უნდა იხელმძღვანელოს საზოგადოებრივი ინტერესებით. საზოგადოებრივი კეთილდღეობისათვის მორალის მოთხოვნა კანონის მოთხოვნაზედ მაღალია.” აღსანიშნავია, რომ წერილის დასაწყისი რედაქციის ნახელავია, რამაც დიდად აღაშფოთა ავტორი. ამის გამო მას სერიოზული კონფლიქტი ჰქონდა “ტრიბუნის” გამომცემლებთან. სწორედ საბჭოთა რეჟიმის მანკიერმა სასამართლო პოლიტიკამ, მოსამართლეთა ამორალურმა მოქმედებამ მოგვიანებით, 1931 წელს, ევგენ ღვალაძე აიძულა პროტესტის ნიშნად დაეტოვებინა დამცველთა კოლეგიის რიგები.
1924 წლის ოქტომბერში, ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ახალგაზრდული ფრთის წარმომადგენელთა ინიციატივით, პარიზში შეიქმნა ეროვნული პოლიტიკური გაერთიანება, – ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”, რომლის ლიდერები და მთავარი იდეოლოგები 1925 წლიდან გახდნენ სახელოვანი მამულიშვილები: გენერალი ლეო კერესელიძე (1885-1944) და პროფესორი მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი (1878-1965), რომელიც ევგენ ღვალაძეს ბიძად ეკუთვნოდა (მიხაკოს მამა და ევგენის ბებია ღვიძლი ბიძაშვილმამიდაშვილები იყვნენ). დარაზმულობის ლოზუნგი (ანუ “ყიჟინა”, როგორც მას უწოდებდნენ თეთრგიორგელები) გახლდათ: “საქართველო უპირველეს ყოვლისა!”. მის ერთადერთ სანუკვარ მიზანს წარმოადგენდა საქართველოს გამოხსნა საბჭოთა იმპერიის მარწუხებიდან.
1926 წლის შემოდგომაზე თბილისში შეიქმნა ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”-ს პირველი კონსპირაციული ჯგუფი და მის ხელმძღვანელად დაინიშნა ევგენ ღვალაძე. ამ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა იგი ავადსახსენებელი 1937 წლის 9 აგვისტომდე, – დაპატიმრებამდე. ჯგუფის მოვალეობას შეადგენდა “თეთრი გიორგი”-ს საპროგრამო მასალებისა და პერიოდული გამოცემების საქართველოში გავრცელება, ეროვნულ-პოლიტიკური ხასიათის პროკლამაციების მომზადება და გავრცელება და ა.შ. დარაზმულობის სპეციალურ, კუმშვად ქაღალდზე ნაბეჭდი პერიოდული გამოცემები ფარულად, დიდი რისკის ფასად, შემოჰქონდათ თურქეთიდან, იქაური ქართული სათვისტომოს დახმარებით.
აღსანიშნავია, რომ ჯგუფის წევრებს შორის იყვნენ ევგენ ღვალაძის უახლოესი მეგობრები: გამოჩენილი პოეტი და მამულიშვილი ტერენტი გრანელი (რომლის სიცოცხლე ტრაგიკულად დასრულდა 1934 წელს), გამოჩენილი ეროვნული მოღვაწეები, პროფესორები ალექსანდრე (ალიოშა) წერეთელი (გადასახლებული იყო შუა აზიაში 1935-1956 წლებში) და ვახტანგ კოტეტიშვილი (დახვრიტეს 1937 წელს).
ჯერ კიდევ 1916 წლიდან ქართულ პერიოდიკაში ქვეყნდებოდა გენო ღვალაძის ჯერ ნაკვესები, შემდეგ კი ეროვნული ხასიათის პუბლიცისტური წერილები, უფრო იშვიათად ლექსებიც. მისი წერილები ქვეყნდებოდა ჟურნალგაზეთებში: “სამშობლო”, “ჩვენი მეგობარი”, “საქართველო”, “ახალი კვალი”, “ახალი სხივი”, “ლომისი”, “ტრიბუნა” და სხვა. მისი ფსევდონიმები გახლდათ: “გ.”, “გენო”, “ახალგაზრდა”, “გ.-ელი”, “ვინმე”. მისი რამდენიმე წერილი ფსევდონიმებით არის გამოქვეყნებული ქართულ ემიგრანტულ გამოცემებშიც (“თეთრი გიორგი”, “თავისუფალი საქართველო”, “დამოუკიდებელი საქართველო”). მაგალითად, გაზეთის “დამოუკიდებელი საქართველო” (პარიზი) 1933 წლის 86-92 ნომრებში “გენო”-ს ფსევდონიმით გამოქვეყნდა მისი საყურადღებო ნაშრომი “აფხაზეთი უახლოეს წარსულში და დღეს”. მასში წამოჭრილია ბევრი ისეთი საკითხი, რომლებიც განსაკუთრებით აქტუალურია დღესაც. სიცოცხლის ბოლო წლებში შექმნა რომანი “დიმიტრია ბლაჟა (რომანი ნაგლეჯებში)”. სამწუხაროდ, რომანის ხელნაწერი კონფისკებულ იქნა 1937 წელს და დღეს დაკარგულად ითვლება. საინტერესოა წერილები მეუღლისადმი, რომლებიც ზედმიწევნით ახასიათებს ავტორს, როგორც უაღრესად მაღალზნეობრივ, სამშობლოს და ოჯახისთვის თავდადებულ პიროვნებას.
ქვემოთ გთავაზობთ რამდენიმე ამონარიდს ევგენ ღვალაძის ნაწერებიდან.
“მონობის და ნაციონალური ჩაგვრის ატმოსფეროში მყოფი ერისთვის ნორმალური განვითარების პირობები დახშულია – რუსეთის ცარიზმის დროს საქართველო სწორედ ამნაირ პირობებში იმყოფებოდა. მძაფრი გამარუსებელი პოლიტიკა, უკონტროლო თარეში ქართულ ნაციონალურ იდეალებისადმი მძულვარებით გაჟღენთილი რუსის ბიუროკრატიისა, უხეშად არღვევდა ქართველი ერის ნაციონალურ მთლიანობას და შეუძლებლად ხდიდა ქართველ კულტურულ ძალების თავისუფალ განვითარებას. ნაციონალური სხეულის საშინელი რღვევისა და სრული განადგურების საბედისწერო პერსპექტივის წინაშე ქართველ მოღვაწეთა ენერგია იჭიმებოდა და საშინელ წინააღმდეგობას უწევდა ცარიზმის უხეშ პოლიტიკას. მდგომარეობა აიძულებდა ამ მოღვაწეებს ცხოვრების ყოველნაირს სფეროში შეჭრილიყვნენ, რადგანაც არც ერთი დარგი ჩვენი ცხოვრებისა რუსეთის იერიშებისაგან დაზღვეული და უზრუნველყოფილი არ იყო. ერთი და იგივე კაცი პოლიტიკოსიც იყო, ეკონომისტიც და მწერალიც, პოეტიც. მდგომარეობა საშუალებას არ აძლევდა ჩვენს მოღვაწეს დამშვიდებულის გულით მთელი თავისი ძალ-ღონე შეეწირა იმ საქმისათვის, რომლისთვისაც ნიჭი მოსდევდა”. – აღნიშნულია წერილში “აცდენილი გზით”, რომელიც გამოქვეყნდა გაზეთ “ლომისი”-ს 1922 წლის მე-13 ნომერში.
“შუადღისას წავიძინე. ერთი უსინდისო ბაღლინჯო ამოცოცებულიყო და უღმერთოდ მწოვდა სისხლს. დავიჭირე, შეეცადა გაქცევას, მაგრამ ამაოდ… ცოტა ხანს იზოლატორში მყავდა: ამას მოითხოვდა წესი პროცესის. დაე, ბაღლინჯოსთვის ეს იყოს წინასწარი გამოძიების სტადია… შემდეგ გავასამართლე და, ვინაიდან, იგი მტერია კაცთა მოდგმის, მისთვის გავიმეტე უმაღლესი სასჯელი – დახვრეტა. ჩვენც ასე გვემართება… ალბათ, ჩვენც ამა ცხოვრების ბაღლინჯოები ვართ: ვკბენთ ერთმანეთს და ვათავებთ სიცოცხლეს.”-წერდა ევგენ ღვალაძე მეუღლეს თავის ერთ წერილში (1928 წ.).
1935 წელს დააპატიმრეს პროფესორი ალექსანდრე წერეთელი და ჯგუფთან დაახლოვებული რამდენიმე პიროვნება. მართალია, ისინი დააპატიმრეს ბრალდებით, რომელსაც შეხება არ ჰქონდა “თეთრი გიორგი”-ს კონსპირაციული ჯგუფის საქმიანობასთან, მაგრამ, ჯგუფმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომ დროებით გასცლოდნენ თბილისს. სწორედ 1935 წელს პროფესორ გიორგი ახვლდიანის თაოსნობით გორში გაიხსნა ორწლიანი სამასწავლებლო ინსტიტუტი. ჯგუფის წევრები გადავიდნენ გორში და ხსენებულ ინსტიტუტში განაგრძეს მოღვაწეობა. სამწუხაროდ, მათ აქაც მისწვდა საბჭოთა სპეცსამსახურების მსახვრალი ხელი. 1937 წლის 9 აგვისტოს დააპატიმრეს ევგენ ღვალაძე. ხსენებული წლის 5 ოქტომბერს “საქართველოს სსრ შინსახკომის” ე.წ. “დიდმა სამეულმა” მას მიუსაჯა დახვრეტა. განაჩენი სისრულეში იქნა მოყვანილი ათი დღის შემდეგ, – 1937 წლის 15 ოქტომბერს, თბილისში, დღევანდელი ვაკის პარკის ტერიტორიაზე.
ასე დაქვრივდა გენო ღვალაძის მეუღლე, – თამარ კუცია-ღვალაძე, ასე დაობლდა მათი ოთხი შვილი, რომელთაგან სულ უმცროსი, – ნოდარი მხოლოდ 5 თვის გახლდათ…
2009 წლის ნოემბერში ჭიათურის ერთ-ერთ ქუჩას მიენიჭა ევგენ ღვალაძის სახელი…
(გამოქვეყნდა გაზეთში “ქართული უნივერსიტეტი”, ## 65-66, 2010)

http://burusi.wordpress.com/2010/05/31/levan-z-urushadze-10/

კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის მიმართვა ქართველ ერს 1918 წლის 26 მაისს

1918 წლის 26 მაისს, საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებასთან დაკავშირებით კირიონ მეორემ გადაიხადა სამადლობელი პარაკლისი და სიტყვა წარმოსთქვა:

“ესე არს დღე, რომელ ქმნა უფალმან; ვიხარებდეთ და ვიშვებდეთ ამას შინა”. (ფს.117.24)

დიდება ღმერთსა სრულმყოფელსა ყოვლისა კეთილისასა!

დიდი ისტორიული დღე გაგვითენდა. 26 მაისი სამუდამოდ და საშვილიშვილოდ დარჩება ფრიად მნიშვნელოვან დღეთ. აღსრულდა ჩვენი უდიდესი ნატვრა, ჩვენ ნეტარ ხსენებულთა წინაპართა მუდმივი ლტოლვილება. ღმერთმა განუსვენოს იმ თავდადებულ მამულიშვილებს, რომელთაც თავი შესწირეს სამშობლოს კეთილდღეობისთვის და თავგანწირულად იბრძოდნენ ჩვენი ქვეყნის განთავისუფლებისათვის. დიდი წვალების შემდეგ იშვა ჩვენი თავისუფლება და ობლის კვერივით გვიან გამოცხვა.
მადლობა ღმერთს! ასი წლის მონობის ბორკილი აეხსნა მრავალტანჯულ ქართველ ხალხს. ეს უდიდესი აქტი ერთხმად მიიღო ყველა წოდების ქართველმა, მიუხედავად პარტიებისა და რწმენისა. აღსრულდა მუდმივი ნატვრა საქართველოსი. 26 მაისს 5 საათზე გაისმა პირველი თავისუფალი სიტყვა თავვისუფალ საქართველოში. მაგრამ ნუ დავივიწყებთ, რომ თავისუფლება და დამოუკიდებლობა გვაკისრებს დიდ ზრუნვას და დიდ მოქალაქეობრივ სიბრძნე-სიფხიზლეს თხოულობს ჩვენგან.
ერთობაში არის ძალაო, ამბობენ და თუე სეა, ეხლანდელი მომენტი მით უმეტეს მოითხოვს ყველასგან ძმურ შეერთებას და შრომას.
თავისუფლება ის წმინდა და ტკბილი დედის ძუძუა, რომელმაც გამოგვზარდა ჩვენ და კაცად გვაქცია. როდესაც კაცს უბედურება თავზედ დაატყდება დაჰკარგავს მას, ველური კაცის ხარისხზედ ჩამოდის იგი. მონობისთანა მწარე ხვედრი დედამიწამ არ იცის. თავისუფლებას ბინა აქვს თავისუფალი კაცის გულში. იგი დამაგვირგვინებელია ჩვენი ხცოვრებისა. თავისუფლება ღმრთიური ნიჭია.
ჭეშმარიტი მამულიშვილი მოვალეა, თუ პოლიტიკური გარემოება მოითხოვს, იარაღით ხელში დაიცვას მამაცმა მამულიშვილმა მოპოვებული თავისუფლება. “კაცი ჯაბანი რითა სჯობს-ამბობს უკვდავი შოთა-დიაცსა ქსლისა მბეჭველსა და სჯობს სახელისა მოხვეჭა, ყოველსა მოსახვეჭელსა”.
მაშ, გაუმარჯოს დამოუკიდებელ საქართველოს!
გაუმარჯოს თავისუფალ ქართველ ხალხს!
გაუმარჯოს ყველა იმ ერებს, რომელნიც ჩვენთან ერთად იცხოვრებენ თავისუფალ საქართველოში!
მიიღე ეს უძველესი ბაირაღი, რომელიც დიდი სიფრთხილით დაცული იყო ერთს ქართველ ოჯახში და რომელიც არა ერთხელ ჩვენ წინაპართა ძლევამოსილი მოუტანიათ სამშობლოში,-გაუფრთხილდეთ მას, როგორც ეროვნულ სიწმინდეს.
ლოცვა კურთხევა და მადლი უფლისა ჩვენისა გიძღოდეთ და მარად ჰფარვიდეს ქართველ ერს. ამინ!

სცსსა. ლეონიდე ოქროპირიძის პირადი საარქივო ფონდი #1459, საქმე # 40, ფ. 1, 1918 წელი, 26 მაისი.

აკაკი ბაქრაძე მიხაკო წერეთელზე

ქართველი კაცი კი არ არის ზარმაცი, არამედ მისი მონური მდგომარეობა იწვევს მცონარეობას. ზარმაცობა მონის თვისებაა. როცა საქართველო თავისუფალი იქნება, მაშინ მთელი მსოფლიო დაინახავს, როგორია ქართველის შრომისმოყვარეობა. თავისუფლება და შრომისმოყვარეობა უერთმანეთოდ არ არსებობენ. ამიტომ, როცა ადამიანის თავისუფლებაზეა ლაპარაკი, შრომის გათავისუფლებაც იგულისხმება და პირიქით, შრომის გათავისუფლება ადამიანის თავისუფლებასაც ითვალისწინებს.
ადამიანისა და შრომის თავისუფლების იდეა მიხ. წერეთლის პუბლიცისტურ მოღვაწეობას წითელ ზოლად გასდევს. 900-იან წლებში ეს პრობლემები ცხარე სჯა-ბაასის საგანი იყო. ყველა, ვისაც არ ეზარებოდა, იცოდა თუ არ იცოდა, შეეძლო თუ არ შეეძლო, მართლა აინტერესებდა თუ არა, ან ტრიბუნაზე იდგა და ცივი ხმით გაჰკიოდა, ან ჟურნალ-გაზეთების რედაქციებში აცოდვილებდა კალამს. გონიერ, ჭკუადამჯდარ კაცს ყურს ნაკლებად უგდებდნენ. სამაგიეროდ დარაფეთები სარგებლობდნენ დიდი პოპულარობით. კაცობრიობის გათავისუფლებლებაზე ოცნებობდნენ და ქართველი ხალხის ბედ-იღბალის მოსაგვარებლად ვერ იცლიდნენ. გურია-იმერეთისა თუ ქართლ-კახეთის დაბა-სოფლებში დაბადებულ-გაზრდილი გოგო-ბიჭები რუსეთის, ინგლისისა თუ საფრანგეთის პროლეტარიატის ხსნაზე ოცნებობდნენ. ჩირად არ უღირდათ კარის მეზობლების ტკივილ-გასაჭირი. ასე ეოცნებებოდათ: თუ კაცობრიობას გაათავისუფლებდნენ, ქართველ ხალხსაც მექანიკურად ეშველებოდა.
ეროვნულ გასაჭირზე ფიქრი და განსჯა ერცხვინებოდათ. საკაცობრიო იდეალებს ებღაუჭებოდნენ.
ამ ვითარებაში ეროვნული პრობლემის მთავარ საკითხად დასმა და კაცობრიობის უარყოფა, როგორც საზოგადოებისა და სოციალური ორგანიზმისა, ცოდნასა და ნიჭიერებასთან ერთად, მოქალაქეობრივ გამბედაობასაც მოითხოვდა.
«იგი (კაცობრიობა _ ა.ბ.) არ ატარებს არავითარ სოციალურ შინაარსს, რადგანაც ამ ერთ მთლიანად ნახევარ ადამიანს არა აქვს გარეგნულად მოწესრიგებული საერთო ცხოვრება. იგი არ წარმოადგენს ერთ სოციალურ სუპერორგანიზმს თავის ორგანოებითა და ფუნქციებით მთელ კაცობრიობის ყველა მოთხოვნილებათა მიზანშეწონილ დასაკმაყოფილებლად. უამისოდ კი სოციალური ორგანიზმი არ არსებობს. დიახ, კაცობრიობა არ არის საზოგადოება…»
«კაცობრიობა, როგორც სოციალური არსი, არ არსებობს. არსებობენ მხოლოდ მისი ნაწილები, რომელთაც აქვთ სოციალური ცხოვრება, რომელნიც წარმოადგენენ სოციალურ სუპერ-ორგანიზმებს».
ამგვარი დასკვნა არა მარტო ანარქიზმის უარყოფა იყო, არამედ სოციალიზმის ყოველგვარი სახეობისა.
სოციალური ორგანიზმი, რომელსაც ერთი მთლიანი საზოგადოებრივი სახე და შინაარსი აქვს, მიხ.წერეთლისათვის ერი იყო.
«ყველაზე უფრო დიდმნიშვნელოვანი, ხანგრძლივი და მედგარი საზოგადოებრივი ორგანიზმი იყო და განსაკუთრებით ეხლა არის ერი».
პრობლემის ასეთი დასმა, ბუნებრივია, ითხოვდა ბევრი საჭირბოროტო კითხვის პასუხს. მიხ.წერეთელმაც მკაფიოდ განსაზღვრა მისი წიგნის მიზანდასახულება.
«არის თუ არა საზოგადოებრივი შინაარსი ერთში (კაცობრიობაში _ ა.ბ.) და მეორეში (ერში _ ა.ბ.)? როგორი ტენდენცია აქვთ ამ მხრით ერსა და კაცობრიობას? როგორი უნდა იყოს სოციოლოგიური დაფასება ჩვენ მიერ კაცობრიობისა და ერისა? რას წარმოადგენს ამ მხრით საქართველოს ერი? როგორი უნდა იყოს ამ ანალიზის შემდეგ იდეალური და პრაქტიკული დასკვნა? _ აი ჩვენი საგანი…»
ყველა ამ საკითხზე პასუხს «ერსა და კაცობრიობაში» იპოვით. ამიტომ არც მე შეგაწყენთ თავს კომენტარებით. მართალი რომ გითხრათ, არც მეშვეობითი აზროვნების ხელშემწყობის როლში მინდა გამოვიდე.

Ilia Chavchavadze A Biography by Aka Morchiladze

Part 1

Part 2

Part 3

უცნობი საქართველო

Famous georgian writer Giorgi Akhvlediani (Aka Morchiladze) continues talks about old stories of Georgia and famous people living and visiting Caucasus.

ლეონიდე ოქროპირიძე

სერგო ვარდოსანიძე

უწმინდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ლეონიდე, ერისკაცობაში ლონგინოზ სოლომონის ძე ოქროპირიძე, დაიბადა 1861 წლის 15 თებერვალს გორის მაზრის სოფელ დისევში. მის მსოფლმხედველობაზე დიდი გავლენა იქონია საეკლესიო მოღვაწემ, ეპისკოპოსმა ალექსანდრე ოქროპირიძემ, რომელიც ხელს უწყობდა ძმისწულს სწავლა-განათლების გაღრმავებაში. 1867 წელს ლონგინოზი ჩაირიცხა თბილისის სასულიერო სემინარიაში, საიდანაც გადავიდა სტავროპოლის სემინარიაში, რომლის დამთავრების შემდეგ, 1884-1888 წლებში სწავლობდა კიევის სასულიერო აკადემიაში.

1887 წელს ლონგინოზი ბერად აღიკვეცა და ეწოდა სახელად ლეონიდე. ახალგაზრდა სასულიერო პირმა მიზნად დაისახა საქართველოს ეკლესიის ინტერესებისათვის ბრძოლა. 1888 წელს იგი დაინიშნა `კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების~ მიერ დაარსებული სკოლების ინსპექტორად.
ამ საზოგადოების დაფინანსებით კავკასიის მთიანეთში, ფშავ-ხევსურეთსა და მთიულეთგუდამაყარში, არდონ-ალაგირის ხეობასა და საინგილოში გაიხსნა სკოლები. ამ სკოლების წარმატებაში დიდი იყო ბერმონაზონ ლეონიდეს ღვაწლი. როგორც იგი იხსენებდა: _ `ჩემმა ხანგრძლივმა სიცოცხლემ განვლო თვალთა წინაშე სამსახურში შესვლის პირველი დღიდან მოკიდებული აქამდე განუწყვეტლივ დავდივარ საქართველოს მთა და ბარში სახარების სიტყვის, ჰუმანიტარული სწავლა-განათლების და ეროვნული შეგნების ხელგაშლით სათესად ქართველი ერის მაშვრალთა კლასის ფართო წრეებში. პირველად მე წავაკითხე `დედაენა~ მთის შვილებს და პირველად მე ავამღერე მშობლიურ ჰანგზე დაბეჩავებული ჩემი მოძმენი~. 1891-1897 წლებში ბერ-მონაზონი ლეონიდე მუშაობდა ქართლ-კახეთის სინოდის კანტორის წევრად, 1897 წლიდან _ დავით გარეჯის იოანე ნათლისმცემლის მონასტრის წინამძღვრად. 1898 წლის 17 აპრილს მღვდელმონაზონი ლეონიდე აღყვანილ იქნა ეპისკოპოსის ხარისხში. როგორც ეპისკოპოსად კურთხევისას წარმოთქმულ სიტყვაში აღნიშნა: _ `სიყრმიდანვე მრწამდა და მტკიცედ მჯეროდა, რომ პირისაგან უფლისა გამოვალს ბედი კაცისა და წარიმართების სავალნი მისნი. ღვთის მადლით, ჩემს სიცოცხლეში არ მახსოვს არცერთი დღე, რომ არ მეგრძნოს სინამდვილე ამ მაცხოვნებელი ჭეშმარიტებისა, მაგრამ ეს ჭეშმარიტება უფრო ცხოველ და მოქმედ არს ჩემში აწინდელს, უშესანიშნავესს ჩემთვის დღესა, მე ჭაბუკი ხორციელის ასაკობის მხარით და ჯერ გამოუცდელი საეკლესიო მსახურებაში, აღყვანილ ვიქნე უმაღლესსა ხარისხსა მღვდელმთავრისა~.
ეპისკოპოს ლეონიდეს მოღვაწეობაში ერთ-ერთი საოცარი ადგილი უჭირავს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის ბრძოლას, რუსი ეგზარქოსების ანტიქართული პოლიტიკის მხილებას. ამ საკითხებთან დაკავშირებით იმდროინდელ ჟურნალ-გაზეთებში იბეჭდებოდა მისი საინტერესო გამოკვლევები, პოლემიკური წერილები, რომელთაც დიდი როლი შეასრულეს ქართული საზოგადოებრივი აზრის _ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის იდეის აქტუალობის თვალსაზრისით. მან აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1906 წელს პეტერბურგში გამართული სინოდის იმ სხდომებში, რომლებიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხს იხილავდა. თავის გამოსვლაში მეუფე ლეონიდემ აღნიშნა: _ `დღეს ქრისტიანობა საქართველოში განიცდის საშინელ კრიზისს, ხალხი არ დადის ეკლესიებში, სრულიად აჰყარა პატივისცემა სამღვდელოებას, მღვდლების მოქმედებას და სწავლა-დარიგებას აღარ აქვს გავლენა მრევლზედ. როგორც სამღვდელოება ისე მორწმუნე ნაწილი ქართველი ერისა.
ერთადერთ საშუალებად იმისა, რომ არ მოისპოს საბოლოოდ ქრისტიანობა საქართველოში და სამღვდელოებამ მოიპოვოს კვლავინდელი ნდობა სამწყსოსი, თვლის საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას აღადგენს არჩევნებითი სისტემით. ეს დასკვნა ერისა და სამღვდელოებისა საბოლოოა, მეტად მცირეა და ვერავითარი მოსაზრება ვერ შეაცვლევინებს მათ ამ რწმენას~ (სტილი დაცულია).
ეპისკოპოსი ლეონიდე თერგდალეულთა იდეების ერთგული იყო და სამშობლოს მსახურება, ერის ინტერესების დაცვა მისთვის უპირველესი საზრუნავი გახდა. იგი მტკიცედ გმობდა კოსმოპოლიტიზმს: _ `სიყვარული პირველად ქვეყნიერებისა და არა სამშობლოსი, შორეულისა და არა მახლობელისა, გარეშესი და არა შინაურისა ემსგავსება წაღმა წარწერის უკუღმა კითხვას, მუხის დარგვას კენწეროთი და გადაბრუნებული ტანისამოსით პამპულობას, ღმერთმა დაიხსნას საქართველო ამ გვარის მანკიერ შვილთაგან და სამგზისკურთხეულ იყოს მშობელი ენისა და მამულისათვის თავდადებით მოსიყვარულე ქართველი~. 1908 წლიდან ეპისკოპოსი ლეონიდე გურია-ოდიშის ეპარქიას განაგებდა, მკაცრად ილაშქრებდა რუსეთის ხელისუფლების საგანმანათლებლო პოლიტიკის წინააღმდეგ, რომლის მიზანი იყო ქართული ენის სრული განდევნა სკოლებიდან.
1917 წლის 12 (25) მარტს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში გურია-ოდიშის ეპისკოპოსმა ლეონიდემ წაიკითხა საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილება. იგი დაინიშნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის თავმჯდომარედ. 13 მარტს ეპისკოპოსი ლეონიდე შეხვდა ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტის (`ოზაკომი~) წარმომადგენელს, ბ. ხატისოვს და მოახსენა მცხეთაში მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ. 14 მარტს გამოცხადდა ეგზარქოსის სასახლეში და საქართველოს ეგზარქოს პლატონს გამოუცხადა, რომ მცხეთაში მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე იგი გადაყენებული იყო ეგზარქოსის თანამდებობიდან. ეგზარქოსყოფილმა გამომწვევად უპასუხა: _ `მე ყველაფერს ამას შევატყობინებ პეტერბურგში წმიდა სინოდს დეპეშით, რასაც სამი-ოთხი დღე დასჭირდება და შემდეგ მათი განკარგულების შესაბამისად მოვიქცევიო. ამავე დროს გთხოვთ ძალას ნუ დამატანთ, ეს თქვენთვის კარგი არ იქნება, ისიც ნუ დაგავიწყდებათ, რომ მეც უმწეო არა ვარ, რუსის ჯარი და მთავრობა მომხრედ მყავსო.~ საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ, ეპისკოპოს ლეონიდეს ხელმძღვანელობით, დიდი მუშაობა გასწია საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობისათვის. ეგზარქოსყოფილი პლატონი რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლების მითითებით ცდილობდა, არ დაეთმო პოზიციები, 27 მარტს იგი გამოაცხადეს ამიერკავკასიის ეგზარქოსად და თბილელ მიტროპოლიტად. 15 აგვისტოს ქართველმა სამღვდელოებამ გურიაოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე თბილელ მიტროპოლიტად აირჩია. 1917 წლის 23 აგვისტოს ეგზარქოსყოფილმა პლატონმა თბილისი დატოვა. საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ, მიტროპოლიტ ლეონიდეს ხელმძღვანელობით, ეგზარქოსის სასახლე დაიკავა.
1917 წლის 17 სექტემბრიდან 1919 წლის 23 თებერვლამდე მიტროპოლიტი ლეონიდე იყო საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის მოსაყდრე, უწმინდესი კირიონის გარდაცვალების შემდეგ (1918 წლის 27 ივნისი) _ კათოლიკოს-პატრიარქის მოვალეობის შემსრულებელი. იგი ესწრებოდა 1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებას და განაცხადა: _ `ყველას გინახავთ, რა უმწეოდ და უაზროდ აწყდება ხოლმე მიდამოს პირზე მზის პირველი სხივებით სკიდან გამოტყუებული სიცივისგან მობუზული ფუტკარი, მაგრამ გადის დრო, დგება ზაფხული და მადლიანი ღვთის მუშაკიც დღითიდღე ფრთებს შლის, ღონიერდება, სიცოცხლის ძალით ივსება და ბოლოს ჯარასავით ტრიალებს ყვავილებით დაფენილ ველ-მინდვრებში, სკაში წასაღები თაფლის ამოსაწურად, რაკი აღგვეძრა თავისუფლების სიყვარული, ჩვენთვის ყოველივე მიზეზგარეშე დადგება სანატრელი ზაფხული, ჩვენც აუცილებლად გავაჩაღებთ შემოქმედებით მუშაობას.~
1918 წლის 28 ნოემბერს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოსო საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება, თბილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე არჩევნების გარეშე, პირველ საეკლესიო კრებაზე მიღებული ხმების საფუძველზე (230 მომხრე) დამტკიცებულიყო სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპარტიარქად.
1919 წლის 29 თებერვალს მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში შესრულდა მისი აღსაყდრება. ჩაიარა საზეიმო დღეებმა და უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე პირდაპირ აღმოჩნდა იმ პრობლემების წინაშე, რომლებმაც თავი იჩინა დამოუკიდებელ საქართველოში.
სოციალ-დემოკრატიულმა მთავრობამ გააუქმა სკოლებში საღვთო სჯულის სწავლება, ეკლესია გამოყოფილ იქნა სახელმწიფოსგან.
ეხებოდა რა ხელისუფლების პოლიტიკას, უწმინდესი ლეონიდე გულისტკივილით აღნიშნავდა: _ `ეკლესიას ჩამოართვეს სასწავლებლები, ქონება, მიწები, ეკლესიებიდან გამოიტანეს ძვირფასეულობა, მას წაართვეს მოქალაქეობრივი უფლება და შეძლება, სარწმუნეობრივ-ზნეობრივი ნუგეში ეცა მორწმუნეთათვის ყველა იმ დღესასწაულებში, რომელიც შეადგენს წმინდათწმინდას და ისტორიულ ატრიბუტს მათი ქრისტიანული რწმენისას და იძულებულს ხდიან მათ თავისი დოგმატი და ტიპიკონი ამქვეყნიურ და ისიც სოციალისტურ ანგარიშებს შეუფარდონ…~
უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე 1919 წლის ოქტომბერში ეწვია ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიას, შეხვდა მოსახლეობას, ქართული საჯარისო ნაწილების შემადგენლობას და მოუწოდა ყველას, ქართული სახელმწიფო ინტერესებისათვის გაერთიანებულიყვნენ.
პატრიარქმა დამაჯერებელი პასუხი გასცა რუსეთის პატრიარქის, ტიხონის წერილს, რომელშიც საუბარი იყო ქართველი მღვდელმთავრების `ცდომილებაზე, ავტოკეფალიის მოთხოვნის უსაფუძვლობაზე.~ უწმინდესი ლეონიდე აღნიშნავდა: _ `ჩვენ საქმეთა შინა ცდომებას არა აქვს ადგილი ხოლო უკეთუ ასეთები შეგვენიშნა, მათი აღკვეთისათვის ყოველ ეკლესიას მოეპოვება საშუალება~. უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე მკაცრად გმობდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელისუფლების ეკლესიისადმი დამოკიდებულებას: _ `ჩვენი მთავრობა სოციალისტურია~, _ აღნიშნავდა იგი, _ `პრინციპულად ვერ ეგუება ეკლესიას. თანახმა ვარ, დიახაც, ნუ შეეგუებიან ურთიერთს ეკლესია და სოციალისტები და დროზე გაშორდნენ ერთმანეთს, მაგრამ აქაც სავალდებულოა სამართლიანობა და ჩვენც მარტო სამართლიან დაშორებას ვთხოულობთ სახელმწიფოსგან, სხვა არაფერს.~ სამწუხაროდ, ხელისუფლებას არაფერი გაუკეთებია ამ მიმართულებით, გარდა ეკლესიის შევიწროებისა. უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე გრძნობდა იმ სერიოზულ საშიშროებას, რომელიც ახალგაზრდა დამოუკიდებელ საქართველოს ემუქრებოდა. ერისადმი საგანგებო მიმართვაში აღნიშნავდა: _ `ყველაფერს შეელიეთ, ყველაფერი დასთმეთ, ნურავითარ მსხვერპლს ნუ დაერიდებით სამშობლოს დამოუკიდებლობის განსამტკიცებლად, რომ ამაზე სასახელოსა და სათნოს, ამაზე უფრო სასიკეთოს და სახეიროს, როგორც თქვენთვის, ისე თქვენი შთამომავლობისათვის, ვერაფერს გააკეთებთ.~ 1921 წლის 25 თებერვალს ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლება თბილისში შემოვიდა. უწმინდესი ლეონიდე, საეკლესიო სიწმინდეებთან ერთად, დროებით ქუთაისში გადავიდა. 13 აპრილს დაბრუნდა დედაქალაქში, სადაც გულსაკლავი სურათი დახვდა _ გახარებული უცხოტომელნი და დამწუხრებული თანამემამულენი. ასეთი იყო თბილისი, ასეთი იყო სრულიად საქართველო. ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ 1921 წლის 15 აპრილს, რევკომის დადგენილებით, საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია კანონგარეშე ორგანიზაციად გამოაცხადა.
დაიწყო საეკლესიო ქონების ჩამორთმევა, ეკლესია-მონასტრების ადმინისტრაციული წესით დახურვა, სასულიერო პირების დევნა-შევიწროება. 1921 წლის 11 ივლისს უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე გარდაიცვალა. 17 ივლისს დაკრძალეს სიონის საპატრიარქო ტაძარში. საოკუპაციო ხელისუფლების შიში გადალახა ასობით თბილისელმა, საქართველოს სხვადასხვა პროვინციიდან ჩამოსულმა თანამემამულემ, რათა უკანასკნელი პატივი მიეგო განსვენებული პატრიარქისათვის. უწმინდესი და უნეტარესი ლეონიდე საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ისტორიაში დარჩა, როგორც ერთ-ერთი გამორჩეული საეკლესიო მოღვაწე, რომელმაც დიდი წვლილი შეიტანა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისა და განმტკიცების საქმეში.

http://burusi.wordpress.com/2010/05/14/leonide-okropiridze-2/

რუსეთ-საქართველოს დიპლომატიური ურთიერთობისა და მისი შედეგების მოკლე ისტორიული მიმოხილვა (1491-1783 წლები)

მიხეილ მჭედლიშვილი

მას შემდეგ, რაც საქართველოს დასავლეთიდან კულტურული ბიზანტიის ნაცვლად ველური თურქეთის სახელმწიფო გაუმეზობლდა, საქართველო უდიდესი საშიშროების წინაშე აღმოჩნდა. ერთის მხრივ თურქეთი, და მეორეს მხრივ ირანი სიკვდილის აჩრდილებივით აღიმართნენ საქართველოს წინააღმდეგ. საქართველო კი ორი მხრით მოზღვავებულ მტერს დაშლილი და გათიშული დახვდა.
მე-15 საუკუნის მეორე ნახევარში მოხდა ერთის მხრივ გაერთიანებული საქართველოს დაშლა რამდენიმე სამეფო-სამთავროდ, ხოლო მეორეს მხრივ თურქეთის, ირანისა და რუსეთის ჩამოყალიბება მძლავრ ცენტრალიზებულ სახელმწიფოებად.
1480 წელს რუსეთმა გაინთავისუფლა რა თავი მონღოლთა ბატონობისაგან, იგი თვით გადაიქცა უდიდეს აგრესორად. რუსეთის სახელმწიფომ მიზნად დაისახა მსოფლიო იმპერიის დაარსება მოსკოვის მეთაურობით. რუსთა მსოფლიო იმპერიის შექმნის იდეა პირველად ბერმა ფილიფეიმ წამოაყენა. იგი ვასილ III-ისადმი გაგზავნილ წერილში წერდა: „მოსკოვი, დიდი მსოფლიო ქალაქების – ძველი რომისა და მეორე რომის – კონსტანტინოპოლის მემკვიდრეა, – მოსკოვი მესამე რომია, მეოთხე რომი კი არ იქნება“.
თათართა დამარცხებამ და ქრისტესმოყვარე რუსეთის გაძლიერებამ დიდი სიხარული გამოიწვია საქართველოში. მას შემდეგ, რაც ჩაიშალა რომის პაპის ცდა თურქეთის წინააღმდეგ კოალიციის მოწყობისა, საქართველოს მეფე-მთავრებმა თვალი რუსეთს მიაპყრეს. ისინი რუსეთისაგან, როგორც მართლმორწმუნე ქრისტიანებისაგან, უანგარო დახმარებას მოელოდნენ.
ყველაზე ადრე რუსეთთან ურთიერთობა კახეთის სამეფომ დაამყარა, რამდენადაც იგი უფრო ახლო იყო იმ გზებთან, რომლითაც მაშინ საქართველო ჩრდილოეთს უკავშირდებოდა. 1491 წელს კახეთის მეფე ალექსანდრემ ელჩები გააგზავნა მოსკოვის დიდ მთავარ ივანე III-სთან მოსალაპარაკებლად. ეს იყო რუსეთ-საქართველოს პირველი დიპლომატიური ურთიერთობა… ამის შემდეგ კიდევ უფრო გაძლიერდა როგორც კახეთის, ასევე საქართველოს სხვა სამეფო-სამთავროების დაახლოება რუსეთთან. რუსეთი კი თანდათანობით ძლიერდებოდა დაპყრობილ ხალხთა ხარჯზე და ნელა, მაგრამ მტკიცედ მოიწევდა სამხრეთისაკენ.
რუსეთის სახელმწიფოს მეთაურთაგან პირველი ყველაზე დიდი დამპყრობელი ივანე მრისხანე იყო. იგი აგრესიულ ომებს ეწეოდა ერთის მხრივ ბალტიისპირეთის, ხოლო მეორეს მხრივ ვოლგისპირეთისა და დასავლეთ ციმბირის ხელში ჩასაგდებად. როცა მან ყაზანისა და ასტრახანის სახანოები დაიმორჩილა და ამრიგად ვოლგა-ასტრახანის გზაზე გაბატონდა, ამის შემდეგ იგი კავკასიას მოადგა.
რუსეთის მეფემ, კავკასიის ხელში ადვილად ჩაგდების მიზნით, გადაწყვიტა გამოეყენებინა იქ მცხოვრები ქრისტიანები. ამ მიზნით, იგი კახეთის მეფე ლევანს დაუკავშირდა და „მფარველობა“ შესთავაზა. ლევანმა სიამოვნებით მიიღო იგი. ივანე მრისხანემ 1564 წელს მდ. თერგისა და სუნჯის შესართავთან ციხე-სიმაგრე ააგო და შიგ ჯარი ჩააყენა. მე-16 საუკუნისათვის რუსეთმა უკვე თავის ბატონობას დაუმორჩილა ყაზანელი და ასტრახანელი თათრები, – აგრეთვე ბაშკირები, ჩუვაშები, მორდოველები, მარელები, უდმურტები და დასავლეთ ციმბირის ხალხები.
ირანი და თურქეთი შიშით ადევნებდნენ თვალს რუსეთის გაძლიერებას და მის აგრესიულ სვლას სამხრეთისაკენ. ცხადია, ისინი კარგად ხედავდნენ იმ დიპლომატიურ ძაფებსაც, რომელიც რუსეთსა და საქართველოს შორის იბმებოდა.
1501 წელს ირანის შაჰი ისმაილი პირობით შეეკრა თურქეთის სულთანს, რომ საშიშროების თავიდან ასაცილებლად გაეწყვიტათ მთელი საქართველო. „შაჰ ისმაილი აფრთხილებდა სელიმს, რომ საქრისტიანო საქართველოსაგან ცუდი ბოლო მოელის სამაჰმადიანო ოსმალეთსაც და სპარსეთსაცო“ (ს. ფურცელაძე, გ. სააკაძე და მისი დრო, გვ. 53).
კავკასიაში რუსეთის დამკვიდრებით შეშფოთებულმა თურქეთმა გადამწყვეტ ღონისძიებას მიმართა. მან ომის მუქარით აიძულა რუსეთი გაეყვანა ჯარები თერგის ციხიდან. ამრიგად, საქართველო სამი მხრიდან, სამი ძლიერი აგრესორის პირისპირ აღმოჩნდა. მაგრამ ყველაზე დიდი უბედურება ის იყო, რომ საქართველოს მაშინდელი და შემდეგდროინდელი მესვეურებიც, მათგან მხოლოდ ორს ხედავდნენ. მესამე კი, ყველაზე ულმობელი აგრესორი ძმად და მფარველად ეჩვენებოდათ. მათ სრულიადაც ვერ წარმოედგინათ, რომ სწორედ მესამე, მოყვრის ნიღბით მოვლენილი მტერი მოინელებდა საქართველოს. სამეფო-სამთავროთა შორის ატეხილი ბრძოლით და გარეშე მტერთა შემოსევის შედეგად დაუძლურებული საქართველო ხსნას რუსეთთან კავშირში ხედავდა. რუსეთს კი, როგორც ვთქვით, დასახული ჰქონდა მიზნად კავკასიის ხელში ჩაგდება. იგი თავისი პოლიტიკური მიზნების განხორციელებას ადგილობრივი ელემენტების გამოყენებით ცდილობდა. ამ შემთხვევაში მისთვის საუკეთესო დასაყრდენს საქართველო წარმოადგენდა.
რუსეთის ცბიერი პოლიტიკა თავიდანვე აგებული იყო ქართველთა გულუბრყვილობაზე, მათს მხურვალე სარწმუნოებრივ გრძნობაზე.
რუსეთის პოლიტიკურმა ხელმძღვანელებმა იცოდნენ რა საქართველოს გაჭირვებული მდგომარეობა, ისე წარმოუდგინეს ქართველებს საქმის ვითარება, რომ თითქოს რუსეთის ერთადერთი მიზანი ქრისტიანი ქართველების შველა ყოფილიყოს. ამ მოჩვენებითი თანაგრძნობით, 1585 წელს რუსეთის მთავრობამ კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ს „მფარველობა“ შესთავაზა.
ცხადია, ალექსანდრემ სიამოვნებით მიიღო „ღვთით მოვლენილი მფარველის“ წინდადება. 1587 წელს მეფე ალექსანდრემ რუსეთის ხელმწიფის ერთგულების ფიცი მიიღო. 1589 წელს კი რუსეთის მეფემ ალექსანდრეს წყალობის სიგელი გამოუგზავნა. კახეთის მაგალითით რუსეთს დაუკავშირდა აგრეთვე ქართლის მეფე გიორგი X. „რუსეთთან დაახლოების გამო კახეთის მეფე განსაკუთრებულ რთულ მდგომარეობაში მოექცა: ერთი მხრით, მას მოსკოვთან კავშირისა და ოსმალეთის „ორგულობისათვის“ სულტანი ემუქრებოდა. მეორე მხრით, ირანის შაჰიც „მოღალატედ“ სთვლიდა ალექსანდრე მეფეს. ამავე დროს ხელშესახები რამ სანუგეშო კახეთისათვის მოსკოვის მეფესთან კავშირს არ მოჰყოლია“ (საქ. ისტ. 1948 წ., გვ. 326).
სწორედ ამ ხანებში ირანში შაჰის ტახტი დაიკავა აბას მირზამ (შაჰაბასმა), კიროსის შემდეგ ირანის ისტორიაში ერთ-ერთმა ყველაზე გამოჩენილმა სახელმწიფო მოღვაწემ. ამ კაცის სახელი განუყრელადაა დაკავშირებული ჩვენი მრავალტანჯული ქვეყნის ისტორიასთან, ვინაიდან რუსული ორიენტაციით გამოწვეული პირველი და ყველაზე ტრაგიკული შედეგი სწორედ შაჰ-აბასის შემოსევა იყო.
ტახტზე ასვლისთანავე შაჰ-აბასმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია რუსეთ-საქართველოს შორის გაჩაღებულ დიპლომატიურ ურთიერთობას. მან სწორად შეაფასა სპარსეთისათვის მოსალოდნელი საფრთხე, თუ რუსეთი კავკასიაში დამკვიდრდებოდა. ამიტომ შაჰ-აბასმა პირველ ხანებში საფრთხის თავიდან ასაცილებლად სცადა მოესპო ის პირები, რომელთა მეშვეობითაც საქართველო რუსეთს უკავშირდებოდა. საკუთარი შვილის ხელით მან 1605 წელს სიცოცხლეს გამოასალმა რუსული ორიენტაციის მომხრე, კახთა მეფე ალექსანდრე II. ნელმოქმედი საწამლავით მოუღო ბოლო აგრეთვე რუსეთის მოტრფიალე ქართლის მეფე გიორგი X-ს. მაგრამ აღნიშნულმა ღონისძიებამ შედეგი ვერ გამოიღო. ალექსანდრეს შემდეგ ტახტს იკავებს მისი შვილიშვილი თეიმურაზ I, ხოლო ქართლში გამეფდება ლუარსაბ II, რომლებიც კვლავ რუსულ ორიენტაციას მიჰყვებიან.
შაჰ-აბასმა კიდევ ერთი ღონისძიება იხმარა რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოსაშორებლად. მან ქართლ-კახეთის მეფეებთან ნათესაური კავშირის დამყარებით სცადა მდგომარეობის გამოსწორება. ამ მიზნით, ის ცოლად ირთავს ჯერ ლუარსაბ მეფის დას ლელას, შემდეგ კი – თეიმურაზ I-ის დას. ხოლო თვით თეიმურაზს აიძულებს ცოლად შეირთოს ლუარსაბის და ხორეშანი. მაგრამ ვერც ამ ღონისძიებით აღწევს შედეგს. მაშინ შაჰ-აბასი გადაწყვეტს მუხანათური გზით მოუღოს ბოლო რუსთმოყვარე მეფეებს. ამ მიზნით იგი წერილს სწერს ყაზახის ხანს, რომ მოკლას ქართლის მეფე ლუარსაბი, იმავდროულად, მსგავსი შინაარსის წერილს უგზავნის ლუარსაბსაც. მაგრამ ლუარსაბი დაასწრებს ყაზახის ხანს და მოჰკლავს მას.
რაკი ლუარსაბი გადარჩა, შაჰ-აბასი ახლა საიდუმლო წერილს უგზავნის თეიმურაზს და ატყობინებს, რომ ლუარსაბს გადაწყვეტილი აქვს შენი სიკვდილი და ამ გზით შენი სამეფოს დაჭერაო, – ამიტომო, სწერს იგი თეიმურაზს, დაასწარი და შენ მოჰკალი ლუარსაბი და მის სამეფოს შენ მოგცემო. ასეთივე შინაარსის წერილი მან ლუარსაბსაც გაუგზავნა. შაჰაბასი მასაც აფრთხილებს, რომ თეიმურაზს შენი სიკვდილი უნდა და ურჩევს, რომ შენ დაასწარი მას, მოკალ იგი და კახეთს შენ მოგცემო. მაგრამ ისინი არ წამოეგნენ შაჰ-აბასის დაგებულ ანკესს. კარისკაცთა რჩევით მათ წერილების შინაარსი ურთიერთს გააცნეს, რითაც გამომჟღავნდა შაჰაბასის მზაკვრობა.
შაჰ-აბასის ამ განზრახვის ჩაშლის შემდეგ ყველა გზა უკვე ამოწურული იყო რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოცილებისა. პირიქით, რაც დრო გადის, ქართლ-კახეთის მეფეები (განსაკუთრებით თეიმურაზ I) კიდევ უფრო მეტად უახლოვდებიან რუსეთს. „ამის უკან, რის მომლოდინე უნდა ყოფილიყო ყოველი გონივრული ხელმწიფე სპარსეთისა საქართველოსაგან?! რა ღონისძიებაღა დარჩენილიყო, რომ სპარსეთი ასცდენოდა იმ საშინელს მომავალს, რომელიც მოელოდა ამგვარი მძლავრი სახელმწიფოს დამეზობლებით? ერთადერთი ღონე იყო… ან მოსპობა ქართველთ სახელისა, ან გაწირვა სპარსთა საბოლოვოსი. რაღა თქმა უნდა, როდესაც სხვა მეცადინეობა არ გაუვიდა, აბასმა არჩია, თავის სახელმწიფოს დაღუპვას, ბოლოს მოღება საქართველოსი. ამას არა ჰხედავდნენ დღევანდლამდისაც ჩვენი მემატიანე და მწერალნი, რომელთაც ყველა უბედურებაში ხელი ჩამოაწმინდეს სააკაძეს“ (ს. ფურცელაძე, სააკაძე და მისი დრო, გვ. 56-57).
უნდა ითქვას, რომ „იმ გზას, რომელსაც დაადგნენ მეფენი კახთა მეფის ალექსანდრე მეორიდან დაწყობილი, ვიდრემ თეიმურაზისა და ლუარსაბამდის, სააკაძე არა ჰხედავდა საქართველოსათვის საკეთილოდ“ (იქვე, გვ. 92). ჩვენ აღარ შევუდგებით იმ უბედურებათა აღწერას, რაც კახეთს დააწია შაჰ-აბასმა რუსეთთან დაკავშირების გულისათვის. ეს თითქმის ყველასათვის ცნობილია.
რაც შეეხება რუსეთის „დახმარებას“ საქართველოს მიმართ, იმაში გამოიხატა, რომ მოციქულები გააგზავნეს ირანში შაჰ-აბასთან თხოვნით – ლუარსაბ მეფის, თეიმურაზის დედისა და შვილების ტყვეობიდან გასანთავისუფლებლად. შაჰ-აბასი ისედაც შეშფოთებული იყო საქართველოში რუსეთის დამკვიდრების საშიშროებით, და, ახლა რუსთა მოციქულების აშკარა გამოსვლამ ქართველთა „მფარველის“ როლში, მთლად გააცოფა იგი: „ეს ფაქტი გახდა ერთ-ერთი მიზეზი შაჰ-აბასის მიერ ლუარსაბისა და ქეთევანის მოკვლისა“ (იქვე, გვ. 66).
განა ცხადი არ არის, რომ, თუ მაშინ საქართველო არ დაუკავშირდებოდა რუსეთს, რომელსაც მხოლოდ საკუთარი მიზნები ამოძრავებდა, აუცილებლად ასცდებოდა იგი შაჰ-აბასის გამანადგურებელ შემოსევებს? ამ პირობებში საჭირო იყო არა უაზრო ხელის პოტინი რუსეთისაკენ, არამედ როგორც თურქეთთან, ისე ირანთან ფრთხილი პოლიტიკის წარმოება, – თუნდაც დარჩენა გარკვეულ მომენტამდე იმ ვასალურ მდგომარეობაში, რომელშიც მაშინ საქართველო იმყოფებოდა.
რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიაში უნდა აღინიშნოს ერთი მეტად საყურადღებო მომენტი. ქართველი მეფეები უმეტეს შემთხვევაში ისე სთხოვდნენ საჯაროდ დახმარებას რუსეთს და შედიოდნენ მის ეგრეთწოდებულ „მფარველობაში“, რითაც უაღერსად აღიზიანებდნენ ირან-ოსმალეთს და ამხედრებდნენ საქართველოს წინააღმდეგ, რომ სრულებითაც არ სწავლობდნენ თვით რუსეთის შესაძლებლობასა და მისწრაფებას ქართველთა დასახმარებლად. მაგალითად, თეიმურაზ I რუსეთს დაუკავშირდა ირანის წინააღმდეგ და დახმარებას სთხოვდა, როცა თვით რუსეთი წელში იყო გაწყვეტილი პოლონელი ინტერვენტებისა და მათ წარმომადგენელ ცრუ დიმიტრებთან ბრძოლაში. რა დახმარება შეეძლო ასეთ პირობებში რუსეთს, დიდი სურვილიც რომ ჰქონოდა ამისთვის? აი, რას სწერს ამის შესახებ ჩვენი სახელგანთქმული ისტორიკოსი ივანე ჯავახიშვილი: „როგორც გამოირკვა, საქართველოს რუსეთის სამეფოსა და რუსი ხელმწიფის შესახებ მაშინ ნამდვილი წარმოდგენა არ ჰქონია. ამ ქვეყნისა და მისი მბრძანებლის შესახებ საქართველოს მეფე-მთავრებისათვის ცნობის მიმწოდებლები თავიდან შემთხვევითი პირები იყვნენ, რომელთაც სხვათაგან გაგონილის მოთხრობა შეეძლოდ მხოლოდ. ამ ზეპირი, ზერელე ნაამბობით საქართველოს პოლიტიკის ხელმძღვანელებმა მაშინდელი რუსეთი საქართველოსთან ტერიტორიულად უკვე მოახლოვებულ ქვეყნად და მისი ხელმწიფე უძლეველ და უქრისტიანეს მეფედ წარმოიდგინეს, რომელსაც მარტო მაჰმადიანთა დამარცხება და აღმოსავლეთის დაჯაბნულ ქრისტიანების დახმარებით უღვივოდა გული“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტ. ტ. V, გვ. 55).
სხვათა შორის, იგივე მიზეზით უნდა აიხსნას ქართველი ერისათვის უაღრესად ჩირქის მომცხები ის ფაქტი, რომ საქართველოსა და მთელს მახლობელ აღმოსავლეთში ხატად ქცეულ ულამაზეს და უდარბაისლეს ქალს – მეფე თამარს ქმრად მოჰგვარეს ყივჩაღეთში შეხიზნული მაწანწალა, ყოვლად ზნედაცემული გიორგი რუსი.
რამდენადაც კავკასიაში რუსეთის დამკვიდრება საქართველოს თაოსნობით ხდებოდა, ამიტომ შაჰ-აბასმა თავდაპირველად გადაწყვიტა საქართველოს ტერიტორიაზე ქართველი ერის სავსებით აღმოფხვრა და იქ სპარსელთა დასახლება. მაგრამ ქართველთა გმირულმა წინააღმდეგობამ შაჰ-აბასს ხელი ააღებინა ამ გეგმაზე. ირანი ბოლოს იმით დაკმაყოფილდა, რომ საქართველოს მეფედ გამაჰმადიანებული როსტომი დანიშნა.
თუ რა დამღუპველი იყო საქართველოსათვის რუსული ორიენტაცია და იმ პირობებში შედარებით სასარგებლო სპარსეთისადმი მოჩვენებითი ერთგულება, კარგად ჩანს ერთის მხრივ იმ საშინელი შედეგებით, რაც საქართველოს რუსეთთან დაკავშირებამ მოუტანა, ხოლო მეორეს მხრივ იმ ხელსაყრელი პირობებით, რაც საქართველოს შეექმნა სპარსეთთან ნორმალური ურთიერთობის დამყარებით, როსტომის მეფობის ხანაში და მას შემდეგაც, ვიდრე ვახტანგ VI-მ კვლავ არ გადაიკიდა სპარსეთი და ოსმალეთი ისევ რუსეთთან დაკავშირების მეოხებით. შემცდარია, ვინც როსტომს ანტიპატრიოტად თვლის და უარყოფით შეფასებას აძლევს მისი მეფობის ხანას. როსტომი იყო საქართველოს დიდი მოჭირნახულე, კარგი ორგანიზატორი და ნიჭიერი პოლიტიკოსი. თანაც, საუკეთესოდ შერჩეული კანდიდატი საქართველოსა და სპარსეთს შორის იმ დაძაბული ურთიერთობის ხანაში. მდგომარეობა თეიმურაზ I-მა და ლუარსაბ II-მ გაამწვავეს თავიანთი უგუნური პოლიტიკით, რაც საქართველოს ზღვა სისხლის ფასად დაუჯდა. ხოლო როსტომმა ფრთხილი და წინდახედული პოლიტიკის წყალობით დააშოშმინა გამძვინვარებული ირანი და გრანდიოზული მუშაობა ჩაატარა დანგრეული საქართველოს აღსადგენად. როსტომის დროს შეწყდა სპარს-ოსმალთა თარეში. მშვიდობიანობა და წესრიგი დამყარდა ქვეყანაში. დაიწყო დანგრეული ქალაქებისა და სოფლების ხელახლა გაშენება. ძველი ქალაქების აღდგენასთან ერთად როსტომის თაოსნობით აშენდა ახალი ქალაქიც (დღევანდელი წითელქალაქი). დიდი ყურადღება ექცეოდა სავაჭრო გზების დაცვასა და მოვლას, გაშენდა ქარვასლები, ხიდები, ციხე-გალავნები და სხვ. როსტომის დროს აშენდა მდ. ხრამზე „გატეხილი ხიდი“.
საქალაქო ცხოვრებასთან ერთად კვლავ აღორძინდა სოფლის მეურნეობაც. აღდგენილ იქნა არა მარტო ძველი სარწყავი სისტემა, არამედ ბევრი ახალი არხიც გაიყვანეს, მათ შორის ძევერისა, ტყიურეთისა, კარალეთისა, გარეჯვრისა და თორტიზისა.
ქვეყნის აღმშენებლობასთან ერთად საკმაოდ ნაყოფიერი მუშაობა წარმოებდა კულტურის სფეროშიც. როსტომის სახელოვანი მეუღლის მარიამ დედოფლის ბრძანებით გადაიწერა „ქართლის ცხოვრება“. ფარსადან გორგიჯანიძემ შეადგინა „საქართველოს ისტორია“. მე-17 საუკუნეში შეიქმნა „ვეფხისტყაოსნის“ დასურათებული ხელნაწერები. შემოქმედებითი მუშაობა ლიტერატურაში, ისტორიაში და სხვა დარგებში კიდევ უფრო გაიზარდა მომდევნო ხანაში, ვახტანგ VI-ის მეფობის დროს. განათლებისა და კულტურის მთელ საქმიანობას უშუალოდ მეფე ვახტანგ VI ხელმძღვანელობდა. ვახტანგის ინიციატივით და ანთიმ ივერიელის დახმარებით საქართველოში 1709 წელს მოეწყო პირველი ქართული სტამბა. მანვე შეადგინა ქართული სამართლის კრებული. ვახტანგ VI-ის დროს შემოქმედებით მუშაობას ეწეოდა კულტურის არაერთი გამოჩენილი მოღვაწე, მათ შორის სულხან-საბა ორბელიანი, ვახუშტი ბაგრატიონი და სხვები.
ერთი სიტყვით, ქართველი ხალხის ცხოვრება ნელ-ნელა კალაპოტში ჩადგა. საქართველოს ოდინდელი ძლიერების აღსადგენად საჭირო იყო მხოლოდ გარეშე ხელშემწყობი პირობები და თანდათანობით საქართველოს გაერთიანება. ეს კი ბევრად იყო დამოკიდებული იმაზე, თუ საქართველოს მესვეურები რამდენად წინდახედულ პოლიტიკას აწარმოებდნენ მეზობელ ქვეყნებთან. სწორი საგარეო პოლიტიკა ხომ ყველაზე აუცილებელი პირობაა სახელმწიფოს არსებობა-განვითარებისათვის, ვინაიდან ერთ არასწორ პოლიტიკურ ნაბიჯს შეუძლია რამდენიმე საათში დაანგრიოს ათასწლობით ნაგები ქვეყანა.
საუბედუროდ, ვახტანგ VI რამდენადაც ძლიერი იყო კულტურული მოღვაწეობის სფეროში, იმდენადვე იგი სუსტი პოლიტიკოსი აღმოჩნდა. „ვახტანგ VI იყო კულტურის გატაცებული მოტრფიალე, მწიგნობარი, მაგრამ არ იყო არც ჯარის სარდალი და არც ისეთი მმართველი, როგორიც სჭირდებოდა მაშინ დანგრეულ საქართველოს. მას არ ჰქონდა ფოლადის სული, არც მას და არც თეიმურაზ II-ს და ერეკლე II-ს“ (არტურ ლაისტი, საქართველოს გული, წიგნი II, გვ. 74). ვახტანგ VI-მ თავისი პოლიტიკური წინდაუხედაობით საშინელ განსაცდელში ჩააგდო საქართველო, ამ შემთხვევაშიც საქართველოს დაღუპვის მიზეზი „ერთმორწმუნე“ რუსეთი შეიქნა.
მას შემდეგ, რაც რუსეთის სამეფო ტახტზე ავიდა პეტრე I, რუსეთის აგრესიულმა პოლიტიკამ კიდევ უფრო აქტიური ხასიათი მიიღო. პეტრე I-მა დაიწყო ბრძოლა ჯერ თურქეთთან, ყირიმის ხელში ჩასაგდებად, ხოლო შემდეგ შვედებთან – ბალტიისპირეთის დასაპყრობად. შვედებთან ბრძოლა მან წარმატებით დაამთავრა. რუსეთმა ზღვაზე გასასვლელი მოიპოვა.
დაპყრობითი ომების გარდა, პეტრე I-მა დიდი ყურადღება მიაქცია რუსეთში ვაჭრობა-მრეწველობის განვითარებას. რუსეთის ვაჭრობის გაფართოების მიზნით მან გადაწყვიტა, ხელში ჩაეგდო ჯერ სპარსეთის ბაზარი, ხოლო იქიდან ინდოეთში შეჭრილიყო. იმისათვის, რომ ეკონომიურად ხელში ჩაეჭირა სპარსეთი და იქ თავისი გავლენა განემტკიცებინა, საჭირო იყო ჯერ კავკასიაში დამკვიდრებულიყო. პეტრე Iმა გადაწყვიტა კავკასიაში მცხოვრები ქრისტიანები გამოეყენებინა როგორც დამხმარე ძალა თავისი გეგმის განსახორციელებლად.
ამ მიზნით 1720 წელს მან ვახტანგ VI-ს თავისი წარმომადგენლის პირით ირანის წინააღმდეგ გამოსვლა მოსთხოვა. პეტრე I-ის ელჩმა ისე თვალთმაქცურად წარმოუდგინა საქმე ვახტანგ VI-ს, რომ ვითომც პეტრე Iს გაეგოს, რომ ერთმორწმუნე ქართველებს მაჰმადიანები ავიწროებდნენ და ამის გამო გაბრაზებულს გადაეწყვიტოს ირანის წინააღმდეგ გალაშქრება. ვახტანგ VI-მ ეს თაღლითური ტრიუკი სინამდვილედ მიიჩნია. პეტრე I-ის შემოთავაზებული წინადადება ქართველებისადმი „უანგარო დახმარებისა“, როგორც თვით ელჩიც უმტკიცებდა, ვახტანგ მეფემ რუსთა მხურვალე სარწმუნოებრივ გრძნობებს მიაწერა. გულუბრყვილო ვახტანგ VI-მ, ალბათ, გონებით თვალით წარმოიდგინა კიდეც საქართველოს „დასახმარებლად“ ასტრახანის გზით მომავალი მართლმადიდებელი რუსეთის ჯარი: „ჯარს წინ მოუძღვის ღვთისმშობლის ხატით შუბლშეჭმუხვნილი პეტრე I. აღშფოთებულია!.. ალბათ, მაჰმადიანთა თავხედობით. თმა გასთეთრებია და შუბლი დაღარვია ერთმორწმუნე ქართველებზე ფიქრით. ჯარს აჩქარებს, სურს მალე მიეშველოს გაჭირვებულ ქართველებს…“
დარბზის წევრთა შორის ზოგიერთი უფრო წინდახედული აღმოჩნდა. ისინი ვახტანგ VI-ს უმტკიცებდნენ, რომ სახიფათოა საქართველოსათვის ამ ომში ჩარევაო, მაგრამ ვახტანგ VI ისე იყო დარწმუნებული რუსების კეთილშობილურ მისიაში, რომ მან ყურიც არ ათხოვა საღ რჩევას. პეტრე Iის მოწოდების თანახმად, ვახტანგ VI-მ საჩქაროდ მოაგროვა 40 ათასი ჯარისკაცი და განჯისაკენ გაილაშქრა. თანახმად პაემანისა, ვახტანგი და პეტრე ერთმანეთს შამქორში უნდა შეხვედროდნენ, ამიტომ ვახტანგმაც აქ დაიბანაკა თავისი ჯარით და დაუწყო ლოდინი რუსთა ლაშქარს. 1723 წლის 6 სექტემბერს ვახტანგ მეფის სამხედრო მოქმედების შესახებ უკვე აცნობეს პეტრეს დარუბანდში. პეტრე კი მეორე დღეს აიყარა თავისი ჯარით და ასტრახანში დაბრუნდა.
იმის გამო, რომ სპარსეთის ვაჭრობის ხელში ჩაგდება პრაქტიკულად უფრო რთულ აღმოჩნდა, ვიდრე თეორიულად ეხატებოდა პეტრე I-ს, მან ამ გეგმაზე ხელი აიღო. რაც შეეხება მის მიერ ომში ჩათრეულ და მტრის პირისპირ მიტოვებულ საქართველოს, მართალია, სამხედრო დახმარება ვერ გაუწია, მაგრამ, სამაგიეროდ, ვახტანგ მეფეს იმისთანა „ჭკუაზე დარიგება“ შემოუთვალა, რომ სამხედრო დახმარებას „ნამდვილად სჯობდა“. „ბრძოლა განაგრძეო“, – ურჩევდა იგი მეფეს თავისი ელჩის პირით, და „თუ გაიმარჯვებ, მაშინ დიდად მოიგებ იმიტომ, რომ ურწმუნოთა ბატონობისაგან განთავისუფლდებიო“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 64).
„ვაშა და დიდება მართლმადიდებელ რუსეთს! ამაზე უკეთესი რაღა გინდა? ქართველი ხალხი ორიათასი წელი ებრძოდა დამპყრობლებს, მაგრამ, თუ გამარჯვებით „დიდად მოიგებდა და მტრის ბატონობისაგან განთავისუფლდებოდა, ეს კი აღარ იცოდა“. და „პირველად ქართველებმა ეს უტყუარი ჭეშმარიტება ერთმორწმუნე რუსთა მეშვეობით გაიგეს“. „აი ამის შემდეგ ზოგი ვინმე კიდევ გამოვა და იტყვის – „რუსეთს საქართველოსათვის დახმარება არ გაუწევიაო“. „რა უმადურობაა! მოდი და კიდევ ჰქენი სიკეთე“.
საშინელ განსაცდელში ჩავარდა საქართველო – სპარსეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობა და რუსეთის მხარეზე დგომა – მისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. რუსეთ-სპარსეთის ომამდე საქართველო მშვიდობიან ურთიერთობაში იმყოფებოდა როგორც სპარსეთთან, ისე ოსმალეთთან. „მას რომ სპარსეთის წინააღმდეგ რუსეთის ომში მონაწილეობა არ მიეღო და რუსეთს ცხადად არ მიმხრობოდა, ოსმალეთისაგან მაინც საქართველოს განსაცდელი არ მოელოდა. პირიქით, სანამ პეტრე I ვახტანგ მეფეს საბედისწერო ნაბიჯს გადაადგმევინებდა, ოსმალეთი არზრუმის ფაშის პირით ვახტანგ VI-ს მფარველობას ჰპირდებოდა. მაგრამ რაკი ოსმალეთმა დაინახა, რომ რუსეთი სპარსეთის დაპყრობას ლამობდა და ქართველებიც მათი მოკავშირენი იყვნენ, რუსების შიშით დაიძრა და ჯერ ერევნიდან თავრიზამდის მთელი ქვეყანა დაიჭირა, ხოლო შემდეგ გამოილაშქრა თვით საქართველოს წინააღმდეგაც…
მაგრამ საქმე მარტო ამით არ დამთავრებულა. როდესაც პეტრე I-მა დაინახა, რომ ოსმალეთი რუსთა სამხედრო მოქმედებით სპარსეთში იმდენად განრისხებული იყო, რომ რუსეთისათვის ომის გამოცხადებას აპირებდა, 12-ივნისს 1724 წელს ოსმალეთთან სწრაფად შეჰკრა ზავი, რომლის პირველ მუხლში რუსთა ხელმწიფემ მთელი აღმოსავლეთი საქართველო ოსმალეთს დაუთმო, თუმცა იგი მას სრულებითაც არ ეკუთვნოდა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 65-66).
სპარსეთი ხომ კიდევ უფრო უარესად იყო აღშფოთებული საქართველოს მოქმედებით. საქართველოს რუსეთთან მიმხრობამ და სპარსეთის წინააღმდეგ გამოსვლამ „შესამჩნევად გაამწვავა სპარსეთის მძულვარება, და მისი გაშმაგებული მტრობა საქართველოსადმი მთელ მე-18 საუკუნის განმავლობაში აიხსნება უმთავრესად რუსეთისა და საქართველოს დაახლოებით. ამ გარემოებამ აუცილებლივ დააჩქარა საქართველოს პოლიტიკური ნგრევა…“ (არტურ ლაისტი, საქართველოს გული, წიგნი II, გვ.78).
საქართველოში ოსმალებისა და სპარსელების (ხოლო ამ უკანასკნელთა წაქეზებითა და მხარდაჭერით, აგრეთვე ლეკების) თარეშის შედეგად იმდენად მძიმე მდგომარეობა შეიქმნა, რომ ვახტანგ VI-მ მიატოვა მისივე პოლიტიკით გაუბედურებული ქვეყანა და რუსეთში გადასახლდა. მან თან გაიყოლია საზოგადოების საუკეთესო ნაწილი, მთელი ნაღები ერისა, სულ 1200 კაცი. ეს ციფრი ძალზე დიდია იმ დროის საქართველოსათვის, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ყველა მათგანი იყო სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწე, გამოჩენილი მეცნიერი და კულტურის მუშაკი.
საქართველოს ისტორიაში ის აზრია დამკვიდრებული, რომ, თითქოს, ვახტანგ მეფე რუსეთში თავისი არაჩვეულებრივად მრავალრიცხოვანი დასით მყუდრო ცხოვრების მოსაპოვებლად კი არ წავიდა, არამედ იგი დახმარების მისაღებად გაემგზავრა და ამ დახმარების ლოდინში ჩარჩა იქაო. ჯერ ერთი, არავითარი გამართლება არა აქვს იმ მძიმე ჟამს მეფის მიერ ქვეყნის მიტოვებას და დახმარების მისაღებად პირადად მის წასვლას რუსეთში. ამისათვის მას შეეძლო თავისი წარმომადგენელი გაეგზავნა. თუ რუსეთის მთავრობას დახმარების გაწევა სურდა, იგი ამ შემთხვევაშიც დაეხმარებოდა. მეორეც, თუ ვახტანგ VI მხოლოდ დახმარების მისაღებად მიდიოდა და მალე უკან დაბრუნებას აპირებდა, რა საჭირო იყო თან რომ გაიყოლია 1200 კაცი?!.
მთავრობის მიერ ხალხის ასე ღვთის ანაბარად მიტოვების შემდეგ რუსეთში გახიზვნა, როგორც სენი, ისე მოედო ქვეყანას. მეფის მიბაძვით ყველა რუსეთში გარბოდა მშვიდი ცხოვრების საძიებლად. საქართველოს მიწა-წყალზე კი ბაში-ბუზუყები მკვიდრდებოდნენ. ვახტანგ VI-ის აღნიშნული მოქმედება ერის ღალატია. ისტორია ვალდებულია, სათანადო მსჯავრი დასდოს მის დანაშაულებრივ საქციელს.
მაგრამ, ეს მხოლოდ ვახტანგ VI-ზე ითქმის? აიღეთ, თუნდაც თეიმურაზ I. როგორც ვახტანგ VI, ისე თეიმურაზ I-ც, თავის ქვეყანაში მეფობდა მანამდე, სანამ სიმშვიდე იყო და ხელს არავინ უშლიდა ლექსების წერაში. მაგრამ, რაწამს ერს განსაცდელი დაადგებოდა, მისივე მცდარი პოლიტიკის წყალობით, იმ წუთშივე მიატოვებდა ხალხს უმწეოდ და იმერეთში გარბოდა მყუდრო თავშესაფრის საძებნელად. ქვეყანას მაშინ უნდა პატრონობა, როცა თავზე გასაჭირი ადგას, თორემ გაშლილ სუფრაზე ყველა მოახერხებს თამადობას. შაჰ-აბასის შემოსევების შედეგად კახეთი ცეცხლში იწვოდა. „თეიმურაზ I კი შტვირის გუდით იმერეთში კარი-კარზე დაწანწალებდა და „შაიფარვანიას“ ლათაიობდა“-ო – წერდა აკაკი წერეთელი (აკაკის კრებული, XI, 1897, გვ. 27). მართლაც და, ქვეყნისთვის ისეთ შავბნელსა და ქარტეხილებით აღსავსე ხანაში, როგორიც შაჰ-აბასის ეპოქაა, ნუთუ სახელმწიფოს მმართველს მეტი საქმე არა ჰქონდა, რომ ლექსების საწერად მხართეძოზე წამოწოლილს მუზებზე ეფიქრა?
საქართველოს ისტორიაში არცთუ ცუდი რეპუტაციით სარგებლობს თეიმურაზ I-ის პაპა, რუსეთის მოტრფიალე ალექსანდრე II. ამ კაცის სახით თუ როგორი პატრონი ჰყავდა ქვეყანას, ნათლად ჩანს მისივე „საპროგრამო“ სიტყვიდან: „რამე თუ ესრეთ შენ (გაშენებული) იყო კახეთი, ვითარ ძნიად (ძნელად) სადმე იპოვებოდა სანადირონი, და ალექსანდრე (კახთ მეფე) ფრიად მოყვარე იყო ნადირობისა, რამეთუ იტყოდაცა: „ახ ნეტარძი (ნეტავი) ოხერ მექმნეს (გამიოხრდეს) კახეთი, რათა მაქვნდეს სანადირონი მრავლად“ („ქართლის ცხოვრება“, ტ. II, გვ. 110).
აი, ასეთ მეფეებს საპატიო ადგილი უჭირავთ საქართველოს ისტორიაში, მეტწილად რუსული ორიენტაციის გამო, და დიდი მოწიწებით იხსენიებენ, მიუხედავად მათი უნიათობისა, ქვეყნის წინაშე გულგრილობისა და დანაშაულებრივი მოქმედებისაც კი. სწორად შენიშნავდა კონსტანტინე გამსახურდია, რომ „ხელახლა შეფასებას მოითხოვენ საქართველოს ისტორიის გმირები“.
ირან-ოსმალთა ბატონობა 20 წელიწადს გაგრძელდა. ისინი რიგრიგობით ძარცვავდნენ და აოხრებდნენ ქვეყანას. ლეკთა ყაჩაღური ბანდების თარეშის შედეგად ხომ ისეთი ვითარება შეიქმნა, რომ თავის გამოყოფა არ შეიძლებოდა გარეთ. ქართველ ხალხს შაჰ-აბასის დროსაც კი არ უნახავს ასეთი საშინელი ხანა, ამიტომაც, საქართველოს ისტორიაში ეს პერიოდი ცნობილია როგორც ძნელბედობის ხანა.
აი, რა დღეში ჩავარდა „ერთმორწმუნე“ რუსეთის გადამკიდე ჩვენი ქვეყანა. თვითონ მათ, ვისი მიზეზითაც დაღუპვის პირამდე მივიდა საქართველო, თავს უშველეს. შემოსეულ მტერს კი შეძლებისდაგვარად ისევ ხალხი უმკლავდებოდა.
თითქოს კატასტროფა გარდაუვალი იყო. მაგრამ ქართველი ხალხის დაუცხრომელმა ენერგიამ აქაც გაუძლო თავს დატეხილ განსაცდელს. თავგანწირული ბრძოლით უკუგდებულ იქნა ჯერ ოსმალობა, ხოლო შემდეგ – ყიზილბაშობა. საქართველო აღდგა! ირანის შაჰმა გააუქმა ის ძველი წესი, რომლის მიხედვითაც ქართველი მეფეები მოვალენი იყვნენ მაჰმადიანობა მიეღოთ და 1744 წელს თეიმურაზ II – ქართლის მეფედ, ხოლო მისი შვილი ერეკლე II კახეთის მეფედ დანიშნა.
თეიმურაზმა და ერეკლემ პირველ ხანებში დიდი ენერგია გამოიჩინეს სახელმწიფოს აღდგენისა და მტრისაგან თავდაცვის საქმეში. ქართველმა ხალხმა საკუთარ ძალებზე დაყრდნობით ფართო კულტურულაღმშენებლობითი მუშაობა გააჩაღა. 1749 წელს კვლავ ამუშავდა გაუმჯობესებული სახით თბილისის სტამბა. გაიხსნა ფილოსოფიის სემინარია თბილისში (1755 წ.). საფუძველი ჩაეყარა სამთამადნო წარმოებას. გაჩაღდა ვაჭრობა-მრეწველობა და სხვ. მხოლოდ საგარეო უშიშროების უზრუნველყოფაღა იყო საჭირო ქვეყნის კიდევ უფრო თვალსაჩინო აღორძინებისათვის. მტრისაგან თავდაცვის სრული უზრუნველყოფისა და წარსული ძლიერების აღსადგენად კი აუცილებელი იყო ქვეყნის გაერთიანება.
ამ მხრივაც თვალსაჩინო ნაბიჯი გადაიდგა ერეკლეს მოღვაწეობის პირველ პერიოდში. თეიმურაზმა და ერეკლემ ჯერ არაგვის, ხოლო შემდეგ ქსნის საერისთაოები გააუქმეს და უშუალოდ მეფის ძალაუფლებას დაუმორჩილეს. 1762 წელს კი, თეიმურაზ II-ის გარდაცვალების უმალ, ერეკლემ თავი ქართლ-კახეთის მეფედ გამოაცხადა, რითაც ქართლ-კახეთი ერთ სამეფოდ გაერთიანდა. ერეკლეს ძალაუფლებას დაემორჩილნენ აგრეთვე განჯის, ყარაბაღის, ნახჭევანისა და ერევნის სახანოები.
ქვეყნის კონსოლიდაციის პროცესში დასავლეთ საქართველომაც გარკვეულ წარმატებას მიაღწია. ამ დროს იმერეთში სოლომონ I მეფობდა. სოლომონმა თავისი მოღვაწეობა დაიწყო მაჰმადიანობის გავრცელებისა და ტყვეებით ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლით. ორივე ეს საკითხი მან დადებითად გადაჭრა. დიდი წარმატებები მოიპოვა მან აგრეთვე ოსმალო დამპყრობთა წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1757 წელს სოლომონ მეფემ ხრესილის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხა თურქეთის ჯარი და თურქეთმაც ქვეყნის საბოლოო დაპყრობაზე ხელი აიღო. სოლომონის გამეფებამდე ბრძოლა ჰქონდათ გაჩაღებული იმერეთის მეფესთან ძალაუფლებისათვის არა მარტო დადიანსა და გურიელს, არამედ რაჭისა და არაგვის ერისთავებსაც. სოლომონმა დაამარცხა ერისთავები და საერისთაოები უშუალოდ მეფის ძალაუფლებას დაუმორჩილა. მან შემოირიგა აგრეთვე დადიანი და გურიელი. ასე რომ, 1759 წელს, დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო და საერო ფეოდალების საგანგებო კრებაზე, რომლის უმნიშვნელოვანესი გადაწყვეტილება იყო ტყვეებით ვაჭრობის აკრძალვა, სოლომონ I უკვე „მთელი დასავლეთ საქართველოს საერთო საქმეებში ხელმწიფედ გამოდიოდა, ხოლო მთავრები (დადიანი, გურიელი) და თავადები მისი „მორჩილი და ბრძანებისა აღმასრულებელნი“ იყვნენ. ეს მოვლენა სოლომონ მეფისა და იმდროინდელი ქართველი საზოგადოების მოწინავე ნაწილის დიდი გამარჯვება იყო“ (საქართველოს ისტორია, 1948, გვ. 392).
ერთი სიტყვით, ძირითადად უკვე გაერთიანდა, როგორც აღმოსავლეთი, ისე დასავლეთ საქართველო. ამის შემდეგ საჭირო იყო საქართველოს ორივე ნაწილის ერთ სამეფოდ გაერთიანება, ეს კი ყველაზე უკეთესი გარანტია იქნებოდა იმისათვის, რომ ქართველ ხალხს წარმატებით მოეგერიებინა მტერი და შეენარჩუნებინა დამოუკიდებლობა. არა უშედეგო და დამღუპველი ხელის პოტინი ცბიერი რუსეთისაკენ, არამედ საქართველოს გაერთიანება და ირან-ოსმალეთთან მოქნილი დიპლომატიის წყალობით მშვიდობიანი, კეთილმეზობლური ურთიერთობის შენარჩუნება – აი, სად იყო საქართველოს ხსნა. ირან-ოსმალეთისა და კავკასიის წინააღმდეგ რუსეთის მზარდი ზეწოლის პირობებში, ამ ქვეყნების საღი დიპლომატია მოითხოვდა არა ურთიერთდაპირისპირებას, არამედ მჭიდრო შეკავშირებას ჩრდილოეთის ურჩხულის შესაჩერებლად.
ირან-ოსმალეთი ამას დროზე მიხვდა და ხვეწნა-მუდარით იკლებდა ქართველ მეფეებს, ოღონდაც თავი დაენებებიათ რუსეთისათვის და ხელს არ ახლებდნენ საქართველოს. მაგრამ, როგორც ზემოთ ითქვა, საქართველოს მესვეურები იმდენ სიკეთესა და ბედნიერებას მოელოდნენ „ერთმორწმუნე რუსეთისაგან“, რომ ყურსაც არ ათხოვებდნენ ამ საღ რჩევასა და თხოვნას.
ამგვარად, ქართველი ერის შემაკავშირებელი პროცესი შესამჩნევი წარმატებებით ვითარდებოდა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში. უკვე შეიქმნა კიდეც ხელსაყრელი მომენტი საქართველოს გასაერთიანებლად. საქართველოს გაერთიანების საკითხი თვით ხალხშივე მომწიფდა. როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს პროგრესული საზოგადოების წარმომადგენლები, უდიდესი ენთუზიაზმით მოეკიდნენ ამ ისტორიულ საქმეს. მაგრამ გადამწყვეტ მომენტში ერეკლემ ვერ გამოიჩინა საჭირო სიმტკიცე და ეს დიდებული წამოწყება ჩაიშალა.
ჩვენ ამ საკითხზე უფრო დაწვრილებით ქვემოთ შევჩერდებით. ამჯერად კი მკითხველის ყურადღებას მივაპყრობთ ერეკლეს საგარეო პოლიტიკას და ამ პოლიტიკით გამოწვეულ შედეგებს. ერეკლეც, თავის საგარეო პოლიტიკაში, ისევე როგორც მისი წინამორბედი მეფეები ალექსანდრე I-ის შემდეგ, ხელმძღვანელობდა რელიგიის ერთობის აბსურდული მოტივებით. იგი ერთმორწმუნეობის გაცვეთილ დოგმებს აჰყვა და ამის შედეგად აღმავალი გზით მიმავალი ქვეყანა უფსკრულისაკენ დააქანა, და ბოლოს, გადაჩეხა კიდეც. რუსული ორიენტაციით გამოწვეულმა წარსულის მწარე გამოცდილებამ საქართველოს მესვეურებს ჭკუა ვერ ასწავლა. „საქართველოს მეფენი, თითო-ოროლას გარდა, თითქო სხვა საქმე აღარა ჰქონდათ-რა, მარტო ამ პროტექტორატისათვისა ზრუნავდნენ“ (ალ. ფრონელი, მთიულეთი 1804 წ., გვ. 218).
ჯერ კიდევ თეიმურაზ II-მ 1752 წელს რუსეთის მეფე ელისაბედს ელჩები გაუგზავნა და მაჰმადიან მეზობლებისაგან მფარველობა სთხოვა. მაგრამ რუსეთის მთავრობამ ამ თხოვნაზე უარით უპასუხა. „რუსეთს არავითარი სურვილი არ ჰქონდა, რომ საქართველოს გულისათვის ოსმალეთს და სპარსეთს წასჩხუბებოდა. მშვიდობიანობა იყო და საქართველო მაშინ რუსეთს არ ესაჭიროებოდა.
მაგრამ თექვსმეტი წლის შემდგ, 1768 წელს, როდესაც ოსმალეთმა რუსეთს ომი გამოუცხადა და რუსეთი უნებლიედ ბრძოლაში უნდა ჩაბმულიყო, მაშინ მისთვის საქართველო, რასაკვირველია, ძალიან გამოსადეგი იქნებოდა და ამიტომ საქართველოს არსებობაც გაახსენდა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 68).
იმისათვის, რომ უფრო წარმატებით ეწარმოებინა ომი თურქეთთან, რუსეთის მთავრობამ გადაწყვიტა, თურქეთის წინააღმდეგ თავის სასარგებლოდ ომში ჩაეთრია თურქეთის მეზობელი ქრისტიანი ერები (ბერძნები, სლავები, ქართველები). მაგრამ ქართველების გარდა, სხვამ ყველამ სათანადო წინდახედულება გამოიჩინა და რუსეთის მთავრობის მიერ დაგებულ მახეში არ გაებნენ.
სოლომონი და ერეკლე დაეთანხმნენ რუსეთის მთავრობის წინადადებას ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობაზე იმ პირობით, რომ რუსეთს საკმაო რაოდენობის ჯარი გამოეგზავნა საქართველოში. სწორედ ამ დროს, როცა რუსეთის მთავრობის ელჩი ერეკლესთან თბილისში ჩამოვიდა იმ თვალსაზრისით, რომ იგი დაეყოლიებინა ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობის მისაღებად, თბილისშივე, მეფე ერეკლესთან მოვიდნენ თურქეთის წარმომადგენლები თხოვნით, რომ ოღონდაც საქართველო არ ჩარეულიყო რუსეთ-თურქეთის ომში და თურქეთი არ დაარღვევდა მშვიდობიან ურთიერთობას საქართველოსთან. მაგრამ ერეკლე დემონსტრაციულად მიემხრო „ერთმორწმუნე რუსეთს“.
რუსეთის მთავრობამ საიდუმლო დავალებითა და ჯარით საქართველოში გამოაგზავნა გენერალი ტოტლებენი. როგორც შემდეგში, რუსეთის მთავრობის მიერ, ტოტლებენის ხელით განხორციელებულმა ავანტიურამ დაადასტურა, რასაც ზედ ემატება რუსეთის მთავრობის წარმომადგენლის გრაფ პანინის საიდუმლო წერილი ტოტლებენისადმი, ხოლო შემდეგ ეკატერინე II-ის საიდუმლო წერილი სუხოტინისადმი, რუსეთის მთავრობის გეგმა საქართველოს მიმართ იმაში მდგომარეობდა, რომ ერთის მხრივ, საქართველო, როგორც ბრმა იარაღი, რუსეთს გამოეყენებინა თავისი ინტერესებისათვის თურქეთის წინააღმდეგ საბრძოლველად, ხოლო მეორეს მხრივ, ამ ბრძოლაში მუხანათური გზით მოესპო ქართველთა ჯარი თავის მეფიანად და შემდეგ დაპატრონებოდა უმწეოდ დარჩენილ ქვეყანას. ერეკლესა და სოლომონს ოდნავადაც არ შეპარვიათ ეჭვი ქართველთა მიმართ რუსების უანგარობასა და კეთილგანწყობილებაში. მათ ეგონათ, რომ ახლა კი ვეღირსეთ რუსეთისაგან ნანატრ მფარველობასო.
„ქართველთა საშველად“ მოვლენილი ტოტლებენი „რუსი ჯვაროსნებით“ აღმოსავლეთ საქართველოში შემოვიდა 1769 წელს, ხოლო 1770 წელს ერეკლემ და ტოტლებენმა ახალციხის საფაშოზე გაილაშქრეს. ისინი აწყურის ციხეს მიადგნენ და იქ გამაგრებულ ოსმალებს შეუტიეს. მაგრამ, სწორედ იმ დროს, როცა ბრძოლა გაჩაღდა, ტოტლებენმა გამცემლურად მიატოვა ქართველი ჯარი მტრის პირისპირ და უკან გამობრუნდა.
თავზარდამცემი იყო ქართველი მეფისა და მხედრობისათვის ტოტლებენის მოღალატური საქციელი. „რუსეთისავე წყალობით და რუსთა გულისათვის ოსმალეთთან ომში ჩათრეული აღმოსავლეთ საქართველო რუსეთის ჯარის სარდლის მიერვე მრავალრიცხოვანი მტრის წინაშე მუხანათურად მარტოდ-მარტო იყო დატოვებული. საშინელი მდგომარეობა შეიქმნა, მაგრამ ამ უაღრეს განსაცდელის დროსაც ერეკლე მეფის დიდებულმა სამხედრო ნიჭმა იხსნა ჩვენი ერი და სამშობლო სხვაფრივ აუცილებელ განადგურებისაგან“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 69).
როგორც ცნობილია, ერეკლემ, ბრწყინვალე სამხედრო გეგმისა და ხერხის წყალობით, სასტიკად დაამარცხა თურქთა მრავალრიცხოვანი ჯარი ჯერ ადგილობრივად და ბოლოს ასპინძასთან. რაც შეეხება გენერალ ტოტლებენს, როგორც ითქვა, რუსეთის მთავრობის გეგმისამებრ, „მეფის ტახტიდან ჩამოგდება და საქართველოს დაპყრობა დიდი ხანია გადაწყვეტილი ჰქონდა“ (საქართველოს ისტორია, 1948, გვ. 394). ამიტომ, უკუიქცა თუ არა აწყურიდან, იმ იმედით, რომ ერეკლე თავისი ჯარით აუცილებლად განადგურდებოდა თურქებთან ბრძოლაში, „მან ქართლის დაპყრობის საკითხი რუსთა კორპუსის სამხედრო საბჭოში დასვა და დასტურიც მიიღო. ამ საქმეში ტოტლებენის ერთგული მოკავშირეები იყვნენ ქართლის რეაქციონერი თავადებიც.
გენერალმა საქმე დაიწყო: ციხე-ქალაქების დაჭერასა და ხალხის რუსი ხელმწიფის ერთგულებაზე დაფიცებას შეუდგა. მაგრამ ერეკლეს ენერგიულმა მოქმედებამ ტოტლებენი შეაშინა და მას განზრახვაზე ხელი ააღებინა“ (იქვე, გვ. 394).
ზოგიერთი ჩვენი ისტორიკოსი, კერძოდ კი, 1957 წელს გამოცემული წიგნის – „ასპინძის ბრძოლის“ ავტორი კ. მაჭარაძე, იმისათვის, რომ ჩამორეცხოს ლაქა რუსეთის მთავრობას საქართველოს წინაშე ჩადენილი მუხანათობისათვის, ცდილობს ისე წარმოადგინოს საქმე, რომ, თითქოს, ტოტლებენს წინასწარი დავალება კი არ ჰქონოდეს იმ მოქმედებათა შესახებ, რომელიც მან საქართველოში ჩაიდინა, არამედ ყველაფერი გამოწვეული ყოფილიყოს ტოტლებენის ავანტიურისტული ბუნებით, მისი პირადი თვითნებობით.
სინამდვილეში ტოტლებენი რომ მთავრობის მიერ მიცემული ინსტრუქციებით ხელმძღვანელობდა და მის მოქმედებაში არავითარ თვითნებობას არ ჰქონია ადგილი, ამას ადასტურებს მთელი რიგი ფაქტები: 1. „1770 წლის 12 მაისს ტოტლებენი საქართველოდან პეტერბურგში წერილს აგზავნის, რომ ტომსკის პოლკის შეერთებისთანავე, განზრახული აქვს დაუყოვნებლივ თბილისზე დაიძრას – მთელი საქართველო რუსეთის ხელისუფლებას დაუმორჩილოს; ერეკლეს, ამას წინათ მიღებული ანდრიას ორდენი ჩამოართვას და გაგზავნოს პეტერბურგში ან შავი ზღვისაკენ განდევნოს“. ამას ადასტურებს პ. ბუტკოვი, ასევე, სოლოვიოვი (იხ. პ. გუგუშვილი, საქართველოსა და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XX სს., ტ. I, 1949, გვ. 364). ეს წერილი ცხადად მეტყველებს, რომ ტოტლებენი არათუ თვითნებურად არ მოქმედებდა, პირიქით, თავისი მოქმედების ყოველ დეტალს ხელისუფლებას უთანხმებდა.
2. რუსეთის პირველი მინისტრი, გრაფი პანინი საქართველოში წარმოგზავნილ ტოტლებენს სწერდა: „უნდა ეცადოთ საქმე საქართველოში ისე მოაწყოთ, რომ ყველაფერი ჩვენი „ხელმძღვანელობით ხდებოდეს“, თვით ქართველებს კი ისე ეგონოთ, ვითომც ისინი თავიანთი მთავრობის განკარგულებას ასრულებდნენ. თვით მთავრობაც დარწმუნებული იყოს, თითქოს ყველაფერი მისი სურვილისა და ნების თანახმად ხდებოდეს. ერთი სიტყვით, ყოველი ჩვენი წადილი განხორციელდეს, მაგრამ იმნაირად კი, რომ სული აქაური (ე. ი. რუსული) იყოს, სხეული კი ქართულიო“. „მაშასადამე, რუსეთის მთავრობას უნდოდა, რომ ქართველები უსულო იარაღივით გამოეყენებინა თავისი პოლიტიკური მიზნებისა და ზრახვების მისაღწევად“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 90-91).
3. როგორც ცნობილია, რუსეთის მთავრობამ უკან გაიწვია ტოტლებენი, რადგან მან ვერ შეასრულა მიცემული დავალება და მის მაგივრად გენერალი სუხოტინი გამოგზავნა. ტოტლებენის მიერ ქართლის დაპყრობის ცდა რომ პირადი თვითნებობა კი არა, მთავრობის დავალება იყო, ეს ნათლად ჩანს ეკატერინე ³-ის სუხოტინისადმი მიწერილ წერილში. იგი სუხოტინს წერდა: `ტოტლებენის დაწყებული საქმე, ქართველების რუსეთის ერთგულებაზე ძალით დაფიცება – თუ ქართველების ომში მონაწილეობას ხელს შეუწყობს, შეგიძლიათ გააგრძელოთ“ (გ. მაჭარაძე, ასპინძის ბრძოლა, გვ. 115). როგორც იტყვიან, აქ უკვე ზედმეტია კომენტარები. რუსეთის მთავრობის მუხანათური საქციელი საქართველოს მიმართ კიდევ უფრო ცხადად დაამტკიცა შემდგომი დროის მოვლენებმა. წარმოუდგენელია, სადამდე მიდიოდა რუსეთის მთავრობის უსინდისობა, როცა ქართველი ჯარის მტრის პირისპირ ასე ვერაგულად მიტოვებისა და ქართლის დაპყრობის ცდის შემდეგ ისინი ერეკლე მეფეს კვლავ ოსმალეთის წინააღმდეგ საომრად აქეზებდნენ. მაგრამ გგონიათ, რომ ერეკლემ უარყო ამ გამცემთა წინადადება? რუსეთის თვალთმაქცი დიპლომატები ერეკლეს, სოლომონსა და მათ მსგავს ერთმორწმუნეობის დოგმებს აყოლილ ქართველ მეფე-მთავრებს მონუსხულებივით ამოქმედებდნენ თავიანთ ნება-სურვილზე. რუსეთის წარმომადგენლის ლვოვის რჩევით, 1771 წელს ერეკლე კვლავ ახალციხის საფაშოს შეესია და ხერთვისის ციხე აიღო, სადაც თავისი ჯარი ჩააყენა, მაგრამ ამავე ლვოვის წინადადებით, ერეკლემ უკანვე გამოიყვანა ჯარი. ხელმეორედ, 1772 წელს ლვოვმა კიდევ იმდენი მოახერხა, რომ ერეკლე კვლავ დაიყოლია ოსმალეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაზე. ერეკლემ და სოლომონმა შეერთებული ჯარით დაარბიეს ახალციხის, ჯავახეთის და არტაანის მხარეები და შინ დაბრუნდნენ. „ორივე შემთხვევა სრულებით ცხადჰყოფს, რომ რუსეთის წარმომადგენელს თავისი მთავრობის გეგმისამებრ საქართველოს დანიშნულებად ამ ომში მიწა-წყლის დაჭერა კი არ მიაჩნდა, არამედ უმთავრესად შესევითა და თარეშის საშუალებით ოსმალეთის მუდმივი შეწუხება, რომ ოსმალეთის მთავრობა ამის გამო იძულებული ყოფილიყო აქ საკმაო ჯარი დაებანდებინა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 70).
ვინაიდან ტოტლებენმა და სუხოტინმა ვერ შეასრულეს მთავრობის დავალება საქართველოს ანექსიის შესახებ, ხოლო თურქეთთან უკვე საზავო მოლაპარაკება დაიწყო, რუსეთის სახელმწიფოსათვის აღარა ჰქონდა აზრი, რომ საქართველოში ჯარი ჰყოლოდა. ამიტომ, ეკატერინე II-მ 41 აღნიშნული ჯარი უკან გაიწვია. „ერთმორწმუნე“ რუსეთის მთავრობა ოდნავადაც არ დაფიქრებია იმ ფაქტს, თუ რა საშინელ მდგომარეობაში ჩავარდებოდა რუსეთის მიერ თურქეთთან ომში ჩაბმული საქართველო, როცა მისმა ჯარმა საქართველო ასე ღვთისანაბარად მიატოვა. მკითხველი, ალბათ, თვითონვე მიხვდება, თუ როგორი ვითარება შეიქმნებოდა ოსმალეთსა და საქართველოს შორის იმ მოქმედებების შედეგად, რომელიც სოლომონმა და ერკლემ განახორციელეს თურქეთის წინააღმდეგ რუსეთის გულისთვის. შურისძიებით აბობოქრებული თურქები მოსვენებას არ აძლევდნენ ქვეყანას. მეტი ვნების მისაყენებლად მათ ლეკებიც აამხედრეს და საქართველოს შემოუსიეს.
ცხადია, სპარსეთიც ქართველების უკმაყოფილო იყო. სპარსეთი, როგორც ზემოთ ვთქვით, შიშით შესცქეროდა რუსეთის დამკვიდრებას კავკასიაში. ამიტომ, როგორც კი გაიგო ქერიმ-ხანმა, რომ რუსეთთურქეთის ომში საქართველო რუსეთს მიემხროო, თავისი ჯარებით დაუყოვნებლივ საქართველოს წინააღმდეგ გამოილაშქრა. „აი რა მდგომარეობაში ჩააგდო რუსეთის მთავრობამ საქართველო თავისი სამხედრო გამარჯვების გულისათვის“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 71).
უდიდეს განსაცდელში ჩავარდნილი ერეკლე წერილს სწერს გრაფ პანინს. წერილში აღნიშნავს, თუ როგორი კეთილსინდისიერად შეასრულა სიტყვა და დაეხმარა რუსეთს ჯარით ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ამ მოქმედებით კი საუკუნოდ გადაიმტერა ოსმალეთი, სპარსეთი და დაღესტანი. ბოლოს, იგი შველას და დახმარებას სთხოვს რუსეთის იმპერატორს: „თურქები, როგორც შხამიანი გველები, გვეხვევიან ირგვლივ. სპარსელნი გვიცქერენ, როგორც ბრაზიანი ლომები, ლეკები კი ილესავენ კბილებს ჩვენს წინააღმდეგ, როგორც მშიერი მგლები. ყველანი ერთად ბორგვენ შურისძიებით, რადგან ჩვენ, ქართველებმა დავარღვიეთ ზავი მათ მიმართ, და, თუ ისინი მოგვსპობენ მე და მთელ საქართველოს, მაშინ ვინ აგებს პასუხს ღვთის წინაშე, ან რა სარგებლობა ექნება ამით რუსეთის იმპერიას? მოიღეთ მოწყალება ჩვენს მართლმადიდებელ ხალხზე, მე და სრულიად ჩემი ქვეყანა ვსასოებთ ღმერთზე და ყოვლად მოწყალე რუსეთის იმპერატორზე“, – ამ სიტყვებით ამთავრებს თავის წერილს მეფე ერეკლე“ (ს. ქვარიანი, ქართველი ერის ისტორია, გვ. 22).
მაგრამ ერეკლეს ამ თხოვნას არავითარი შედეგი არ გამოუღია. „რუსეთმა თავის მიზანს მიაღწია, ოსმალეთის ომის საფრთხე ზავის გამო უკვე აღარ არსებობდა. ამიტომ საქართველოსაც მისთვის მნიშვნელობა არ ჰქონდა და დანაპირები მფარველობის გაწევა თითქოს დაავიწყდა კიდეც“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 71).
ერეკლე და სოლომონი იძულებული გახდნენ თავიანთი წინდაუხედაობით გაფუჭებული საქმე თავისი ქვეყნის ძალებით გამოესწორებინათ. ერეკლემ, როგორც იყო, სპარსეთის მბრძანებელი ქათინაურებით დააშოშმინა. თურქეთის წინააღმდეგ კი, როგორც ერეკლე, ასევე სოლომონი, იძულებული იყვნენ სისხლისმღვრელი ბრძოლები ეწარმოებინათ და ამგვარად დაეცვათ თავი.
რამდენიმე ხნის შემდეგ ერეკლემ როგორც იყო აღადგინა მშვიდობიანი ურთიერთობა მეზობელ ქვეყნებთან, მათ შორის ოსმალეთთანაც. საკუთარ ძალებზე დაყრდნობით მან განამტკიცა ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა: ქართლ-კახეთის სამეფოს მორჩილებაში წინანდებურადვე შედიოდნენ: განჯის, ყარაბაღის, ნახჭევანისა და ერევნის სახანოები.

http://burusi.wordpress.com/2010/02/08/mchedlishvili/

აფხაზეთის სამთავროს გაუქმება და აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობა

ბეჟან ხორავა

დასავლეთ კავკასიის დაპყრობის შემდეგ, როდესაც კავკასიელ მთიელთა ნაწილი ბრძოლაში გაწყდა, ხოლო ნაწილი თურქეთში გადასახლდა, ცარიზმმა კავკასიაში თავი მყარად იგრძნო. უკვე არ არსებობდა აფხაზეთის სამთავროს შენარჩუნების აუცილებლობა და თვითმპყრობელობა დაპყრობილი მხარის სამხედრო-ადმინისტრაციული მოწყობისა და კოლონიზაციისათვის ზრუნვას შეუდგა. ჯერ კიდევ კავკასიის ომის დამთავრებამდე, როცა აფხაზეთის ბედი უკვე გადაწყვეტილი იყო, მეფისნაცვალმა მიხეილ რომანოვმა სამხედრო მინისტრის დ. მილიუტინისადმი 1864 წლის 27 მარტს გაგზავნილ წერილში სამთავროს გაუქმების საკითხი აღძრა. მისი აზრით, ეს ღონისძიება საჭირო იყო იმისათვის, რომ შესრულებულიყო უმაღლესი მთავრობის მიერ მოწონებული პროექტი შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მდ. ყუბანის შესართავიდან მდ. ბზიფამდე კაზაკთა სტანიცების მოწყობის შესახებ.1 მეფისნაცვალმა ამის თაობაზე პრაქტიკული წინადადებები წამოაყენა:
1. «Владетеля и наследника его склонить отказаться от права владения.
2. Назначить владетелю и наследникам его содержание, их обеспечивающее.
3. Из Абхазии образовать военный округ, который вместе с Цебельдой подчинить особому военному начальнику на правах начальников отделов в областях, с подчинением Кутаисскому генерал – губернатору.
4. Если количество свободных земель дозволит, то водворить вдоль берега (Черного моря – ბ. ხ.) до устья Ингури казачьи поселения, которые вместе с поселениями по р. Бзыби, могли бы составить Абхазское казачье войско под управлением начальника Абхазского военного округа.
5. Границею между Кубанским и Абхазским войском назначить хребет, замыкающий Гагринскую теснину и отделяющий теперь Абхазию от земли Джигетов».2
ამრიგად, ხელისუფლებამ აფხაზეთის მიმართ სპეციალური გეგმა შეიმუშავა, რომელიც ითვალისწინებდა შავი ზღვის აფხაზეთის სანაპიროზე კაზაკების დასახლებას. ისევე, როგორც თერგისა და ყუბანის ოლქებში, აქ დასახლებულ კაზაკებს უნდა შეექმნათ აფხაზეთის კაზაკთა ჯარი. ამ მიზნის მიღწევისათვის აფხაზეთის მთავრის ხელისუფლებისა და მემამულური მიწისმფლობელობის არსებობა დიდ დაბრკოლებას წარმოადგენდა, რადგან ასეთ პირობებში აფხაზეთის კოლონიზაციის გეგმას ცარიზმი ვერ განახორციელებდა. მხარის კოლონიზაციისათვის თავისუფალი მიწები არ არსებობდა, ამიტომ ჯერ საჭირო იყო მკვიდრი მოსახლეობისაგან ამ მიწა-წყლის «გაწმენდა».
1864 წლის აპრილში ალექსანდრე II-მ მოიწონა კავკასიის მეფისნაცვლის მიერ წარმოდგენილი წინადადებები. მაისში მიხეილ ნიკოლოზის ძეს გაეგზავნა შესაბამისი მითითებები, რომელთა რეალიზაცია მან ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს დ. სვიატოპოლკ-მირსკის და აფხაზეთის ჯარების სარდალს, გენერალ პ. შატილოვს დაავალა. 24 ივნისს მეფისნაცვალმა ოფიციალურად აუწყა მიხეილ შარვაშიძეს იმპერატორის ბრძანება აფხაზეთის მთავრის მოვალეობისაგან მისი განთავისუფლებისა და აფხაზეთში რუსული მმართველობის შემოღების შესახებ.3
რუსეთის ხელისუფლების წარმომადგენლებს უკვე მზად ჰქონდათ წინადადებები აფხაზეთის სამთავროს გაუქმების შემდეგ მისი მიწა-წყლის მკვიდრი მოსახლეობისაგან გათავისუფლების შესახებ. დ. სვიატოპოლკ-მირსკი კავკასიის არმიის მთავარი შტაბის უფროსს, გენერალ ა. კარცოვს 1864 წლის 27 ივნისს წერდა: «თუ აფხაზების ნაწილი სამთავროს გაუქმების შემდეგ თურქეთში გადასახლებას მოისურვებს, ვფიქრობ, ჩვენ ამას ხელი არ უნდა შევუშალოთ».4
ხელისუფლებას სურდა, რაც შეიძლება ჩქარა შედგომოდა აფხაზეთის კოლონიზაციას. «თუ შევიძენდით მთავრის მამულებს, რომლებიც მეტად ვრცელია და მნიშვნელოვანი, ჩვენ ახლავე შეგვეძლო შევდგომოდით აფხაზეთის კოლონიზაციას კაზაკ-რუსების მეშვეობით»,5 _ აღნიშნავდა ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორი. მისი წინადადებით ყუბანის ოლქსა და ქუთაისის გუბერნიას შორის საზღვრად უნდა დადგენილიყო გაგრის ქედი და ესეც მხოლოდ ერთი მიზნით: «თუ ჩვენ ხელთ იქნება ცარიელი ადგილები ბზიფის ორსავე მხარეს, _ წერდა დ. სვიატოპოლკ-მირსკი 1864 წლის 6 ივნისის წერილში გენერალ ა. კარცოვს, _ შევძლებთ საფუძველი ჩავუყაროთ რუსულ მოსახლეობას აფხაზეთში».6
1864 წლის 12 ივლისს ცარიზმმა აფხაზეთის სამთავრო გააუქმა და რუსული მმართველობა შემოიღო. შეიქმნა სოხუმის სამხედრო განყოფილება, რომელიც ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა. იგი შედგებოდა ბზიფის, სოხუმის, აბჟუის ოლქებისაგან (округ). მასში შევიდა წებელდის საბოქაულოც. სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) უფროსად დაინიშნა აფხაზეთის ჯარების უფროსი, გენერალი პ. შატილოვი.7 ამრიგად, აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებისა და რუსული მმართველობის შემოღებით ამ მხარეში კოლონიური პოლი-ტიკური რეჟიმი მკვიდრდება.8
1865 წლის სტატისტიკური მონაცემებით, აფხაზეთის მოსახლეობის რაოდენობა ოლქების მიხედვით ასეთი იყო:
округ Сухумский 2 826 дворов 16 475 душ
«—–» Бзыбский 3 726 20 090
«—–» Абживский 5 049 32 182
пристав. Цебельдинское 1 436 10 443
всего 13037 79 190*
1866 წელს ცარიზმმა სოხუმის სამხედრო განყოფილებაში საგლეხო რეფორმის გატარებისათვის მზადება დაიწყო, მაგრამ აფხაზეთის სოციალურ-საზოგადოებრივი წყობის თავისებურებების გაუთვალისწინებლობამ, ჩინოვნიკური აპარატის უხეშმა ჩარევამ აფხაზთა ცხოვრების წესში, ეკონომიკურმა სიდუხჭირემ, ადგილობრივი მოსახლეობისათვის მიუღებელმა ადმინისტრაციულმა რეფორმამ და თავისი ხასიათით ბატონყმური რეფორმისათვის ნიადაგის მომზადებამ აფხაზეთის მოსახლეობის მასობრივი უკმაყოფილება გამოიწვია, რომელიც სახალხო აჯანყებაში გადაიზარდა. აჯანყება დაიწყო 1866 წლის 26 ივლისს სოფ. ლიხნში და მალე თითქმის მთელი აფხაზეთი მოიცვა, რითაც საგრძნობლად შეაშფოთა კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია. ცარიზმმა აფხაზეთში სასწრაფოდ გადაისროლა ჯარის ნაწილები და აგვისტოში აჯანყება ჩაახშეს.9
აჯანყების ჩახშობის შემდეგ ცარიზმი მხარის ადმინისტრაციული მოწყობის რეფორმის მომზადებას შეუდგა, რომელიც მიზნად ისახავდა ხელისუფლების მხრიდან ადმინისტრაციული კონტროლის გაძლიერებას. 1866 წლის 11 აგვისტოს დებულების თანახმად სოხუმის სამხედრო განყოფილება (აფხაზეთი) ბიჭვინთის, დრანდის, წებელდის, ოქუმის ოლქებად (округ) დაიყო. ცალკე ადმინისტრაციული ერთეულის სახით შევიდა მასში ქ. სოხუმი. სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსს სამხედრო გუბერნატორის უფლება მიენიჭა, თუმცა ნომინალურად ის ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა10.
იმის გამო, რომ ცარიზმს გადაწყვეტილი ჰქონდა მდ. ბზიფიდან მდ. ენგურამდე შავი ზღვის სანაპიროს კოლონიზაცია კაზაკ-რუსებით, სამურზაყანო (ოქუმის ოლქი) აფხაზეთს შეუერთეს.
1866 წლის აჯანყების შემდეგ გაჩნდა აფხაზთა თურქეთში გადასახლების გეგმის პირველი დასაბუთება, რომელიც მოცემულია ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორის დ. სვიატოპოლკ-მირსკის 1866 წლის 27 ოქტომბრის მიმართვაში კავკასიის მთიელთა სამმართველოს უფროსის დ. სტაროსელსკისადმი. მასში ნათქვამია: «არსებობს მხოლოდ ერთი რადიკალური საშუალება სოხუმის განყოფილების მხრიდან ყოველგვარი საშიშროების აღმოსაფხვრელად, ესაა აფხაზეთის მოსახლეობის თურქეთში გადასახლება».11 დ. სვიატოპოლკ-მირსკის აზრით, თუ ამ ნაბიჯზე წავიდოდნენ, ყველა სხვა საშუალება ზედმეტი იქნებოდა და საკითხი ერთხელ და სამუდამოდ გადაწყდებოდა. ამასთან, იგი ამ ღონისძიებას იმ სისტემის დაგვირგვინებად მიიჩნევდა, რაც მიღებულ იქნა დას. კავკასიის მთიელ ტომთა მიმართ.12 კავკასიის ადმინისტრაციის წარმომადგენლები აფხაზთა გადასახლებას მეტად მნიშვნელოვან ღონისძიებად მიიჩნევდნენ, რამდენადაც აფხაზეთი და წებელდა გეოგრაფიული მდებარეობის გამო დიდ როლს ასრულებდნენ კავკასიის ომის დროს და, მათი აზრით, კვლავაც ექნებოდათ დიდი მნიშვნელობა კავკასიაში ყოველგვარი საომარი მოქმედების დროს. ამიტომ ამ მხარის მუსლიმანი მოსახლეობის შემცირება მათი თურქეთში გადასახლების გზით, ხელს შეუწყობდა პოლიტიკური სიმშვიდის უზრუნველყოფას და, შესაბამისად, მეფის ხელისუფლების განმტკიცებას ამ მხარეში.13 მეფისნაცვალი მიხეილ რომანოვი პირდაპირ აღნიშნავდა, რომ «აფხაზთა გადასახლების მთავარ ამოცანად მიაჩნია რუსეთის იმპერიის საზღვრებიდან მოსახლეობის იმ ნაწილის მოშორება, რომელიც ხელისუფლებისადმი ყველაზე უფრო მტრულად არის განწყობილი».14
1866 წლის ნოემბერში ალექსანდრე II დათანხმდა პირველივე შესაძლებლობისთანავე გაესახლებინათ აფხაზეთისა და წებელდის მუსლიმანი მოსახლეობა თურქეთში. იმპერატორისაგან თანხმობის მიღების შემდეგ, მეფისნაცვალმა მიხეილ რომანოვმა კავკასიის ჯარების შტაბის უფროსს, გენერალ ა. კარცოვს უბრძანა, დაუყოვნებლივ შედგომოდა ამ გადაწყვეტილების შესრულებას.15 თავის მხრივ, მუსლიმანი აფხაზებიც დაჟინებით მოითხოვდნენ თურქეთში გადასახლებას, ამიტომ რუსეთის ხელისუფლებამ თავის ელჩს თურქეთში, გრაფ ნ. იგნატიევს დაავალა ამის თაობაზე მოლაპარაკება გაემართა პორტასთან. მალე, რუსეთის ელჩი შეუთანხმდა თურქეთის საგარეო-საქმეთა მინისტრს ალი ფაშას აფხაზთა გადასახლების შესახებ. შეთანხმება მოხდა იმაზეც, რომ თურქეთის ხელისუფლებას მუჰაჯირები რუსეთის საზღვრისპირა ადგილებში არ დაესახლებინა.16
კავკასიის ადმინისტრაცია თვლიდა, რომ იმჟამად ხელისუფლებისათვის უმთავრესი აფხაზთა გადასახლების საკითხი იყო. ამასთან, ხელისუფლება აღიარებდა, რომ თუ აფხაზეთის მთელი მუსლიმანი მოსახლეობა მოისურვებდა გადასახლებას, გარკვეულ სირთულესა და უხერხულობას შექმნიდა. ამიტომ, მათი აზრით, ეს პროცესი უნდა დაერეგულირებინათ. რეკომენდირებული იყო ასევე, რომ გადასახლებულთათვის უკან დაბრუნების ნება არ დაერთოთ.17
რუსეთის ხელისუფლებამ წინასწარ განსაზღვრა ემიგრანტთა რიცხვი. ნავარაუდევი იყო აფხაზთა 4500 ოჯახის გასახლება. თავის მხრივ, პორტა მზადყოფნას გამოთქვამდა აფხაზეთიდან 4000 ოჯახი მიეღო.18
1867 წლის 13 თებერვალს მეფისნაცვალი მიხეილ რომანოვი ალექსანდრე II-ს წერდა, რომ კავკასიის ადმინისტრაციამ გადაწყვიტა ძალით არ განდევნოს აფხაზები თურქეთში, მაგრამ ყოველმხრივ შეუწყოს ხელი მათ გადასახლებას. ამასთან, ხელისუფლებას გადაწყვეტილი ჰქონდა პირველ რიგში გაესახლებინა წებელდა-დალის მუსლიმანი მოსახლეობა ამ მხარის სტრატეგიული მნიშვნელობის გამო. ხელისუფლება ითვალისწინებდა, რომ ამ თემების მოსახლეობა ცხოვრობდა მთის ძნელად მისადგომ ადგილებში და კავკასიონის ქედის უღელტეხილებით კავშირი ჰქონდა ყარაჩაელებთან და ყაბარდოელებთან. ამასთან, ხელისუფლება მათ რეფორმის წინააღმდეგ გამოსვლაშიც სდებდა ბრალს და მისი სურვილი იყო პირველ რიგში იმ ხალხის გადასახლება, რომელიც მეტნაკლებად დაკავშირებული იყო აჯანყებასთან.19
თურქეთისაგან თანხმობის მიღების შემდეგ მეფისნაცვალმა განკარგულება გასცა აპრილის ბოლოდან დაწყებულიყო აფხაზთა გადასახლების პროცესი. სოხუმსა და აფხაზეთის სხვა ადგილებში კვლავ გადაისროლეს ჯარები.20 ჯერ კიდევ გადასახლების დაწყებამდე, 1867 წლის 6 აპრილს, სოფ. ფსირცხადან მუჰაჯირთა პირველი ნაკადი სამი ხომალდით წავიდა ბათუმში, რომელიც მაშინ თურქეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. ესენი იყვნენ ჯიქები და ფსხუელები (49 ოჯახი, 218 სული), რომლებიც სოფ. ფსირცხაში 1864 წლიდან ცხოვრობდნენ.21
1867 წლის აპრილის ბოლოს მუჰაჯირობის ორგანიზებული პროცესი დაიწყო. აფხაზთა გადასახლება ძირითადად ძალდატანებით ხასიათს ატარებდა, რაც აშკარად ჩანს იმდროინდელი დოკუმენტებიდან. 1867 წ. 31 მარტს მეფისნაცვალი იმპერატორს წერდა, რომ ბიჭვინთის ოლქის მცხოვრებთ არ სურდათ თურქეთში წასვლა. აფხაზები ნებაყოფლობით ქრისტიანობასაც იღებდნენ, რომ დარჩენა მოეხერხებინათ.22 1867 წ. ივნისში გაზ. «დროება» იუწყებოდა: «აფხაზები ძლიერ დაჯავრიანებულნი არიან… სამურზაყანოში კანკალებენ შიშით, ვაითუ ჩვენც გადაგვასახლონო… აქაურებს და აფხაზებს დიდი ნათესაობა აქვთ. წებელდელები, დალელები და გუფუელები წავიდნენ. აბჟუის მაზრიდანაც მრავალი წავიდა. ჭილო-უელები და ჯგერდელები გამორეკეს თავიანთი ბინიდან. მათ საშინელი გულით არ უნდათ წასვლა. აფხაზები დიდად აქებენ ბზუფუს მაზრის უფროსს დიმიტრი ჭავჭავაძეს. მან მამობრივი მზრუნველობით აუხსნა მათ, რომ რუსის მმართველობის ქვეშ ყოფნა სჯობს ოსმალეთში გადასახლებას».23
მიუხედავად იმ შიშისა, რომელიც სამურზაყანოელებს ჰქონდათ, მუჰაჯირობა მათ არ შეხებია, რაც იმით იყო გამოწვეული, რომ მოსახლეობა ძირითადად ქართული იყო, ხოლო აფხაზები, ვინც აქ ცხოვრობდნენ, ქრისტიანები იყვნენ.
ცნობილი საეკლესიო მოღვაწის, ამბროსი ხელაიას* ცნობით, მუჰაჯირობის დროს აფხაზეთის ეპისკოპოსთან, ყოვლადსამღვდელო ალექსანდრე ოქროპირიძესთან (1862-1869), რომელიც დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით სარგებლობდა აფხაზებში, მოსულა მაჰმადიანი აფხაზი, სახელად ურუსი, 12 წლის შვილთან ერთად. მან მღვდელმთავარს აუხსნა მოსვლის მიზეზი _ შენთან მოვედი კეთილო მწყემსო, მე ოსმალეთში მივდივარ, სამშობლოს სამუდამოდ ვეთხოვები და ჩემი ვაჟი მინდა დავტოვო შენთან. ცოლი და სხვა შვილები ადრე დავკარგე, არ ვიცი რა მომელის უცხო მხარეში, მაგრამ მაინც ვტოვებ სამშობლოს. არ მინდა ჩემი უბედურება ჩემს ერთადერთ შვილს გავუზიარო და შენთან მოვიყვანე. ვიცი მიიღებ, აღზრდი ქრისტიანულად და ბედნიერი იქნებაო. თვალცრემლიანი მამა დაემშვიდობა შვილს, რომელიც ეპისკოპოსმა ალექსანდრემ აღზარდა, მღვდელი გახდა და დიდი სარგებლობა მოუტანა ქრისტიანობას აფხაზეთში.
კავკასიის არმიის მთავარი შტაბის უფროსი, გენერალი ა. კარცოვი აღნიშნავდა, რომ აფხაზთა გადასახლების ხელშემწყობი გარემოება იყო «აფხაზური საგვარეულოების ნათესაური თუ მეგობრული კავშირები თურქეთში წასულ აფხაზურ თუ დასავლეთ კავკასიის მთიელებთან».24 აღსანიშნავია, რომ დას. კავკასიის მთიელთა გადასახლებამ დიდი გავლენა იქონია ამ მოძრაობის დაწყებაზე აფხაზეთში. იგივე გენერალი ა. კარცოვი ხაზს უსვამდა, რომ აფხაზეთის მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით საზოგადოების ზედაფენებს არაერთხელ გამოუთქვამთ სურვილი, მიებაძათ ერთმორწმუნე დას. კავკასიის მთიელებისათვის და წასულიყვნენ თურქეთში.25 ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ აფხაზი მემამულეები დაშინებული იყვნენ საგლეხო რეფორმით. ისინი ხედავდნენ, რომ აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებისა და 1866 წლის აჯანყების შემდეგ, ხელისუფლების დამოკიდებულება მათ მიმართ შეიცვალა. ცარიზმს ადგილობრივი თავადაზნაურობა უკვე არ მიაჩნდა თავის დასაყრდენად, რაც იმაში გამოიხატა, რომ არ ცნო მათი უფლებები გლეხთა მიწებზე. ამაში მჟღავნდებოდა ცარიზმის სურვილი, თავის განკარგულებაში მიეღო მიწების მნიშვნელოვანი ფონდი შემდგომი კოლონიზაციისათვის.26 ამის გამო აფხაზმა თავადაზნაურობამ გადაწყვიტა თურქეთში წაეყვანა დამოკიდებული გლეხობაც და მათ ხარჯზე აეგო თავისი ბედნიერება უცხოეთში.27 სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსი, გენერალი მ. ტოლსტოი 1867 წ. 16 მარტს ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს წერდა, რომ დაახლ. 40 წებელდელ თავადს 1 მაისიდან განზრახული ჰქონდა თურქეთში გადასახლება გლეხთა 2170 ოჯახთან ერთად.28 გლეხები უნდა წაყოლოდნენ თავიანთ მემამულეებს, თუნდაც ამისი სურვილი არ ჰქონოდათ. ამას განაპირობებდა გლეხების ტრადიციული ურთიერთობა და, მათ შორის, ნათესაური დამოკიდებულება თავად-აზნაურებთან.
აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი აფხაზი ფეოდალი ცარიზმის მოსყიდული იყო. ასე, მაგალითად, დალელმა თავადმა მიხეილ (ნათლობამდე ალმახსიტ) მარშანმა დიდი დახმარება გაუწია ხელისუფლებას მტრულად განწყობილი წებელდელებისა და დალელების, მათ შორის, მასზე დამოკიდებული გლეხების გადასახლებაში.29 მიხეილ მარშანისა და მისი ძმის ხრიფსის გლეხებს მათ გარეშე არ სურდათ გადასახლება. წებელდა-დალიდან გადასახლების პროცესი რომ არ შეფერხებულიყო, დალელების დაყოლიების მიზნით გადაწყდა ხრიფს მარშანიც წასულიყო თურქეთში გლეხებთან ერთად, თუმცა მას გამოეყო 400 მან. და საიდუმლოდ მიეცა უცხოეთის პასპორტი, რომ დაბრუნება შეძლებოდა.30 რადგან მიხეილ და ხრიფს მარშანები, როგორც აფხაზები, ვალდებულნი იყვნენ გადასახლებულიყვნენ დალიდან, სანაცვლოდ მათ გამოუყვეს მიწები სოფ. ჯგერდაში და დაუნიშნეს პენსია. მიხეილს პორუჩიკის ჩინიც ებოძა.31 მიხეილ მარშანი ადრიდანვე გამოირჩეოდა რუსეთის ხელისუფლებისადმი ერთგულებით. მისი გავლენით დალელებმა 1866 წ. აჯანყებაში არ მიიღეს მონაწილეობა. ამასთან, ის და მისი ძმა, თავიანთ მომხრეებთან ერთად, 1866 წ. აჯანყების დროს წებელდის გარნიზონს დაეხმარნენ სიმაგრის დაცვაში.32
აღსანიშნავია, რომ წებელდა-დალიდან გადასახლებულთა შორის იყვნენ 1866 წლის აჯანყების აქტიური მონაწილეები: კვაჯ ზურაბ-იფა მარშანი, თათლასთან თენგიზ-იფა მარშანი, ფსხუბეი სასტანღაზ-იფა მარშანი, ყიზილბეკ მარშანი, შირინბეი მარშანი და სხვები.33
როცა გადასახლების პროცესმა მნიშვნელოვანი გაქანება მიიღო, ხელისუფლება შეეცადა შეეზღუდა იგი, რასაც მიაღწია კიდეც. 1867 წ. ივნისის დასაწყისში გადასახლების პროცესი დასრულდა. თურქეთის ხელისუფლებამ, შეთანხმებისამებრ, მუჰაჯირები რუსეთის იმპერიის საზღვრებიდან შორს დაასახლა _ ნაწილი ანატოლიაში, ხოლო ნაწილი ბალკანეთში, ძირითადად ბულგარეთში.34
გადასახლების პროცესში დგებოდა მუჰაჯირთა სიები სოფლების მიხედვით, ოჯახების რაოდენობის, ოჯახის თავკაცების სახელისა და გვარის მითითებით, ოჯახის წევრთა (ქალები, კაცები) რაოდენობის ჩვენებით. ამ სიების მიხედვით, სოფ. ფსირცხადან გადასახლდა 51 ოჯახი (210 სული), სოფ. ფოქვეშიდან _ 10 (69 სული. აქედან 9 ოჯახი ფაჩულია _ 65 სული, 1 ოჯახი ჯინჯია _ 4 სული), სოფ. ჭლოუდან _ 125 (539 სული), სოფ. ათარიდან _ 7 (43 სული) და ა.შ. ბიჭვინთის ოლქიდან გადასახლდა 226 ოჯახი (1357 სული), დრანდის ოლქიდან _ 629 ოჯახი (3245 სული), წებელდის ოლქიდან _ 2503 ოჯახი (14740 სული). ამრიგად, აფხაზეთიდან, წებელდა_დალთან ერთად, გადასახლდა არა დაგეგმილი 4500, არამედ 3358 ოჯახი, 19342 სული.35
1867 წ. აგვისტო-სექტემბერში სოხუმის ოლქის უფროსმა, გენერალ-მაიორმა ვ. გეიმანმა შემოიარა მისდამი რწმუნებული მხარე. 26-28 სექტემბერს ის იყო წებელდასა და დალში. მხარე თითქმის მთლიანად იყო «გაწმენდილი» ადგილობრივი მოსახლეობისაგან. ვ. გეიმანმა ნება დართო მიხეილ მარშანს 17 ოჯახთან ერთად, რომლებმაც კოდორის ადიდების გამო ვერ მოახერხეს თურქეთში წასვლა, გაზაფხულამდე დარჩენილიყვნენ აქ.36
კავკასიის მთიელთა სამმართველოს ცნობით,37 1867 წ. ნოემბრისათვის სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) მოსახლეობა ოლქების (округ) მიხედვით ასეთი იყო:

თითქმის მთლიანად «გაიწმინდა» წებელდა და დალი, რაც გამოწვეული იყო ამ მხარის სტრატეგიული მნიშვნელობით. ამ თემების თითქმის 15 ათასიანი მოსახლეობა თავიანთი სამკვიდროდან აყარეს და უცხოეთში გადაასახლეს. 1868 წლის მონაცემებით, წებელდაში სულ 13 ოჯახი ცხოვრობდა, ხოლო დალში _ არცერთი.38 აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობის შემდეგ სულ მალე, 1874 წელს კავკასიაში ჩამოვიდა ინგლისელი მოგზაური გროვე. იგი ყარაჩაიდან გადმოვიდა კოდორის ხეობაში. ინგლისელი მოგზაური მოიხიბლა კოდორის ხეობით: «ძნელია ნახო უფრო დიდებული და მშვენიერი ადგილი, ვიდრე მდელოთი დაფარული სივრცე და ტყეები, რომელზეც კოდორი მიედინება», _ აღფრთოვანებით წერს იგი. მაგრამ მოგზაურს სევდა და ნაღველი იპყრობს როცა ხედავს, რომ აქ ადამიანის ყოფნის არავითარი კვალი არ ჩანს _ «ხეობის ზემო წელი სრულიად უკაცრიელი იყო», _ აღნიშნავს იგი.39
1867 წელს აფხაზთა მუჰაჯირობის გამო დაცარიელებული მიწა-წყლის დასახლებისა და სოხუმის სამხედრო განყოფილების მმართველობის შემდგომი ცენტრალიზაციის აუცილებლობამ დღის წესრიგში დააყენა ახალი ადმინისტრაციული რეფორმის გატარება, რომელიც 1868 წლის მაისში განხორციელდა. გამსხვილდა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები. შეიქმნა ორი ოლქი (округ) _ ბიჭვინთის ოლქი, რომელიც შედგებოდა გუდაუთისა და გუმისთის უბნებისაგან, და ოჩამჩირის ოლქი, რომელიც შედგებოდა კოდორისა და სამურზაყანოს უბნებისაგან. წებელდაში, რომელიც განსაზღვრული იყო მთლიანად კოლონიზაციისათვის, დასახლებათა მზრუნველობა (попечительство) შეიქმნა.40 ასეთმა ადმინისტრაციულმა დაყოფამ 1883 წლამდე იარსება.
სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) ჩრდილო-დასავლეთი საზღვარი მდ. ბეგერეფსთაზე (ხოლოდნაია რეჩკა) გადიოდა, სადაც მას ყუბანის ოლქის შავი ზღვის ოკრუგი ესაზღვრებოდა;41 სამხრეთ-აღმოსავლეთით _ მდ. ენგურზე, ხოლო ჩრდილოეთით _ კავკასიონის ქედზე.

ლიტერატურა:

1 სცსსა, ფ. 5, აღწ. 1, ს. 7506, ფურც. 41.
2 იქვე, ფურც. 47-48.
3 სცსსა, ფ. 416, აღწ. 3, ს. 177, ფურც. 48; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 250-252.
4 ს. ჯანაშია, გიორგი შარვაშიძე, გვ. 7.
5 იქვე.
6 იქვე. აღსანიშნავია, რომ რუსეთის ხელისუფლებას სურდა კაზაკებით არამარტო შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროსა და აფხაზეთის, არამედ სამეგრელო-გურია-იმერეთის დასახლებაც. სათანადო პროექტი 1865 წ. შედგა კავკასიის არმიის შტაბში, საიდანაც შესაბამისი მოხსენება გაეგზავნა ხელისუფლებას. მასში ნათქვამია: «… прилегающие (к) Черному морю области Мингрелия, Имеретия, Гурия, в которых русские никогда не вели войны с народом, но явились освободителями сначала от иго турок, потом от самовластия владетелей и, наконец, от крепостной зависимости, _ исповедуют одну и ту же веру и имеют искренные симпатии к России. Поэтому, правительство встретит здесь полную готовность слиться с Россией, и, несмотря на различие языка подобно Бретани, Провансу и др. провинциям Франции, составит русские области, которые будут гордиться именем русского. Обращение Гурии, Мингрелии, Имеретии в русские области стоит того, чтобы о нем позаботиться, тем более, что с ожидаемим разрешением крестьянского вопроса наступает самое благоприятное для него время. Но для этого, _ имея пример Грузии (აღმ. საქართველო, – ბ. ხ.), Абхазии и др. областей Кавказа, которые были некогда в таких благоприятных условиях, не должны искусственно возвыщать туземный элемент в ущерб русскому, но, напротив, должны быть приняты самые решительные меры к обрусению этих областей» (ტრ. ხუნდაძე, ცარიზმის საკოლონიზაციო…, გვ. 160).
შავი ზღვის აღმ. სანაპიროს _ აფხაზეთს, სამეგრელოს, გურიასა და იმერეთის,б_ კაზაკებით დასახლების განზრახვა მაშინ ვერ შესრულდა. რუსული კოლონიზაცია კავკასიაში მხოლოდ იქ გახდა შესაძლებელი, სადაც ხანგრძლივი ომის შედეგად მოსახლეობა გაჟლიტეს, ან თავიანთი სამკვიდროდან აყარეს და გადაასახლეს (შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთი სანაპირო, ადიღე, ბარის ჩეჩნეთი). საქართველოს კოლონიზაცია რუსეთმა ვერ შეძლო, რადგან აქ ომით დაპყრობას ადგილი არ ჰქონია და ვერც მოსახლეობის აყრა და გადასახლება მოახერხა.
7 სცსსა, ფ. 416, აღწ. 3, ს. 177, ფურც. 78; Очерки истории Абхазской АССР, ч. 1, გვ. 199-201; Г. А. Дзидзария, Присоединение Абхазии к России, გვ. 67. აფხაზეთის მთავარი მიხეილ შარვაშიძე, რომელიც მაშინ ავადმყოფობდა და ითხოვდა საცხოვრებლად საქართველოში, კერძოდ, ქუთაისში დატოვებას, 1864 წ. ნოემბერში ვორონეჟში გადაასახლეს, სადაც 1866 წ. 16 აპრილს გარდაიცვალა. მაისის თვეში მისი ნეშტი ჩამოასვენეს და მოქვის ტაძარში დაკრძალეს («Кавказ», 1866, № 68).
8 История Абхазии, გვ. 87.
* Ив. Аверкиев, С северо-восточного прибрежья Черного моря, V, «Кавказ», 1866, № 76
9 Г. А. Дзидзария, Восстание 1866 года в Абхазии, Сухуми, 1955.
10 «Кавказ», 1866, № 76; В. Маевский, Кутаисская губерния…, გვ. 66; С. Эсадзе, Историческая записка…, გვ. 275; Очерки истории Абхазской АССР, ч. 1, გვ. 199-201; История Абхазии, გვ. 89; Г. А. Дзидзария, Присоединение…, გვ. 63-70.
11 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 21; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 283.
12 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 21.
13 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284.
14 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 74; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284.
15 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 19; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284.
16 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 285.
17 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 284-285.
18 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 4-6; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 283.
19 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 285-286.
20 იქვე, გვ. 286.
21 სცსსა, ფ. 545, აღწ. I, ს. 91, ფურც. 115; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 286.
22 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 288.
23 გაზ. «დროება», 1867, №23. აღსანიშნავია, რომ ბიჭვინთის ოლქის მცხოვრებლებმა 1868 წ. თხოვნით მიმართეს სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსს გენერალ ვ. გეიმანს, ოლქის უფროსად მაიორ დ. ჭავჭავაძის დატოვების შესახებ, რომელსაც ძალიან ემადლიერებოდნენ, განსაკუთრებით, 1867 წლის მუჰაჯირობის დროს დაკავებული პოზიციის გამო (სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 324, ფურც. 5-11).
* ამბროსი ხელაია (1866-1927), საეკლესიო და საზოგადო მოღვაწე. XIX ს. მიწურულს მღვდლად იყო სოხუმში; შემდეგ სოხუმის, ახალი ათონისა და ლიხნის საეკლესიო-სამრევლო სკოლების ზედამხედველი და ქართული ენის მასწავლებელი. ებრძოდა ცარიზმის რუსიფიკატორულ და შოვინისტურ პოლიტიკას აფხაზეთში. 1919-1921 წწ. იყო ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი, 1921-1927 წწ. საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი.
24 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 27; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 282.

25 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 28.
26 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 279-280.
27 იქვე, გვ. 280.
28 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 91, ფურც. 1; Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 281.
29 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 301, ფურც. 1-6.
30 იქვე, ფურც. 63.
31 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 301, ფურც. 58.
32 იქვე, ფურც. 5; Ш. Чхетия, Документы…, т. 1, ч.1, გვ. 75.
33 იხ. Ш. Чхетия, Документы…, იქვე, გვ. 118-119. აღსანიშნავია, რომ ყიზილბეკ ხრიფს-იფა მარშანი იყო აფხაზური მილიციის ოფიცერი. მთიელთა წინააღმდეგ ბრძოლაში თავის გამოჩენისათვის 1863 წ. თებერვალში მას პოდპორუჩიკის ჩინი ებოძა («Кавказ», 1863, № 20).
34 Г. А. Дзидзария, Махаджирство…, გვ. 287-289. თურქეთში გადასახლებული აფხაზები თავდაპირველად კომპაქტურად დასახლდნენ და თავიანთ დასახლებებს ის სახელები შეარქვეს, საიდანაც იყვნენ გადმოსახლებულები. ასე გაჩნდა თურქეთში სოფლები: ააცი, ანხუა, გუფ, ჯგერდა, ჭლოუ, დალ, აჭანდარა, უარჩა, ეშერა, აბჟაყვა, გუმა, წაბალ, აკაფა და სხვ.. სოფლების მთელი რიგი სახელები დაკავშირებული იყო აფხაზურ საგვარეულო სახელებთან: ცგუაა (ცგუას გვარის სოფელი), ტვანიქითა (ტვანბების სოფელი), აუბლაარქითა (აუბლას გვარის სოფელი), აშვიქითა (აშუბას გვარის სოფელი) და სხვ. სოფლების სახელები დაკავშირებული იყო აგრეთვე საკუთარ სახელებთან: თაფშიქითა (თაფშის სოფელი), კადირიქითა (კადირის სოფელი) და სხვა (С. Басариа, Абхазия…, gv. 107; Ш. Д. Инал-Ипа, Зарубежные абхазы, გვ. 40-44). აფხაზთა კომპაქტური დასახლება თურქეთის ხელისუფლებას მრავალ პრობლემას უქმნიდა და ხელს უშლიდა მუჰაჯირთა გათურქების პროცესს, ამიტომ თურქეთის ხელისუფლებამ შემდეგ უკვე მუჰაჯირები გაფანტულად დაასახლა. მართალია, თურქეთში ამჟამად ოფიციალურად არ არის აფხაზური ტოპონიმები, მაგრამ მუჰაჯირთა შთამომავლები თავიანთი განსახლების ადგილებს კვლავაც აფხაზურ სახელებს უწოდებენ (Ш. Д. Инал-Ипа, Зарубежные абхазы, გვ. 43-44).
35 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 191, ფურც. 191, 195, 197, 199, 203, 205, 250.
36 სცსსა, ფ. 545, აღწ. 1, ს. 252, ფურც. 2.
37 Сборник статистических сведений о Кавказе, т. 1, отд. II, გვ. 39.
38 იქვე.
39 Грове, Холодный Кавказ, გვ. 212.
40 С. Эсадзе, Историческая записка…, გვ. 279; История Абхазии, გვ. 89-90; С. Лакоба, Очерки…, გვ. 32.
41 А. Н. Дьячков _ Тарасов, Гагры…, გვ. 83.

წიგნიდან “აფხაზთა 1867 წლის მუჰაჯირობა”, გამომცემლობა არტანუჯი. თბილისი, 2004

http://burusi.wordpress.com/2010/03/21/bejan-khorava-4/