გიორგი კვინიტაძე

მიხეილ ბასილაძე

გენერალი გიორგი კვინიტაძე (ჩიქოვანი), რომლის სახელსაც დემოკრატიული საქართველოს პერიოდის ყველაზე წარმატებული სამხედრო ოპერაციები უკავშირდება, 1874 წლის 21 აგვისტოს დაიბადა.
მამამისი ივანე კვინიტაძე, როგორც თავადს შეეფერებოდა, სამხედრო იყო. მეფის რუსეთის არმიაში მას პოლკოვნიკის წოდება ჰქონდა. შვილსაც სამხედრო კარიერისთვის ამზადებდა. გიორგი 10 წლის იყო, როდესაც იგი სასწავლებლად ტფილისის კადეტთა კორპუსში მიაბარეს.

“არ არის ტყვია, რომელიც მე მომკლავს, რადგან ჩემი ფესვები იმ ქვეყანაშია, რომელსაც ჰკლავდნენ და არ კვდებოდა…”

მიუხედავად იმისა, რომ კვინიტაძეს რუსულ არმიაში სამსახურისთვის ამზადებდნენ იგი თავის წარმომავლობასა და სამშობლოს არასოდეს ივიწყებდა. გიორგის მამა, ივანე ცდილობდა, რომ ვაჟისთვის პატრიოტული გრძნობა ბავშვობიდანვე განევითარებინა. ამასვე უწყობდა ხელს ის გარემო, რომელთანაც გიორგის მუდმივი შეხება ჰქონდა. XIX საუკუნის მიწურულისთვის საქართველოში რუსული წეს-ჩვეულება ქვეყნის თითქმის ყველა სფეროში საკმაოდ ფეხმოკიდებული იყო. მაგრამ, ქართველი ხალხი მონობას ძნელად ეგუებოდა. დამპყრობლების მიმართ მკვეთრად უარყოფითი დამოკიდებულება მოსახლეობის ყველა ფენაში იგრძნობოდა. ამის მაგალითია კვინიტაძის მიერ თავის მოგონებებში აღწერილი ეპიზოდი: ერთ ზაფხულს, გიორგი სამხედრო სასწავლებლიდან შვებულებით თავის მშობლიურ სოფელში ფეხით მიდიოდა. 15 წლის მოზარდს გზაში უბრალო გლეხი წამოეწია. მათ შორის შემდეგი საუბარი გაიმართა:

– სალდათი ხარ?

– არა სალდათი არა ვარ – ვუპასუხე მე

– მაშ რად გაკვრია პაგონები?

– სამხედრო სკოლის მოწაფე ვარ

– როცა სკოლას გაათავებ სალდათი იქნები?

– არა თუ სკოლას გავათავებ გადამიყვანენ რუსეთში და იქ კიდევ 2 წელი მასწავლიან. თუ კარგად ვისწავლე ოფიცერი გავხდები.

– მერე?

– მერე გენერალი.

– მაშ კარგად ისწავლე და გახდი გენერალი

– მერე შენ რა გავხდები თუ არა გენერალი?

– როგორ თუ რა? – მომიგო უცებ – გახდები გენერალი, გაგვიძღვები და გავყრით რუსებს.

მომავალში გიორგი კვინიტაძე მართლა გახდა გენერალი და რუსების წინააღმდეგ ქართველების ბრძოლას მეთაურობდა, მაგრამ სანამ გენერლის წოდებას მიიღებდა, მან სამხედრო კარიერის ყველა ეტაპი გაიარა. ტფილისის კადეტთა კორპუსის შემდეგ, კვინიტაძემ პეტერბურგის ფეხოსანთა სასწავლებელი დაამთავრა და 1894 წელს ოფიცრის ჩინი მიიღო. ახალგაზრდა ოფიცრის სამხედრო კარიერას საფუძველი 1894 წელს ჩაეყარა. კვინიტაძე კავკასიაში, კერძოდ კი ვლადიკავკაზის 153-ე პოლკში გაანაწილეს. როდესაც 1904 წელს რუსეთ-იაპონიის ომი დაიწყო, გიორგიმ პატაკი დაწერა და შორეულ აღმოსავლეთში საბრძოლველად საკუთარი ნებით წავიდა.

ომის შემდეგ კვინიტაძის კარიერა აღმასვლით გაგრძელდა. 1910 წელს მან რუსეთის გენშტაბის აკადემია დაასრულა და კაპიტნის წოდებით სამსახური კავკასიის სამხედრო შტაბში დაიწყო. აქვე შეხვდა იგი პირველ მსოფლიო ომს. კავკასიის ფრონტზე კვინიტაძე წარმატებით იბრძოდა. 1916 წელს მას პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება მიანიჭეს და მე-4 მსროლელი დივიზიის მეთაურობა ჩააბარეს. ამ პოსტზე კვინიტაძემ არზრუმისთვის გამართულ ბრძოლაში გამოიჩინა თავი. წარმატებული ოპერაციისთვის კვინიტაძე წმინდა გიორგის მე-4 ხარისხის ორდენით დააჯილდოვეს და გენერალ-მაიორის წოდებაც მიანიჭეს. სწორედ ამ რანგში შეხვდა კვინიტაძე 1917 წლის რევოლუციას.

რევოლუციის პერიოდში რუსეთის არმია ქაოსმა მოიცვა. ამბოხებული ჯარისკაცები თვითნებურად ტოვებდნენ საბრძოლო პოზიციებს, აწყობდნენ ოფიცრების სასამართლო პროცესებს. ახევდნენ მათ სამხრეებს და ხშირ შემთხვევაში ადგილზე ხვრეტდნენ. რუსეთის ცენტრალურ ოლქებში დაწყებულმა არეულობამ კავკასიის ფრონტამდეც მიაღწია. რუსი ჯარისკაცები წინა ხაზიდან მასობრივად გარბოდნენ. სამხედროებით დატვირთული ეშელონები საქართველოს გავლით რუსეთისკენ მიემართებოდნენ და გზად ყველაფერს ძარცვავდნენ.

ასეთ ვითარებაში გიორგი კვინიტაძემ უარი თქვა რუსულ არმიაში სამსახურზე და საქართველოში დარჩა. მან ქართული არმიის შექმნაში აქტიური მონაწილეობის მიღება გადაწყვიტა.

1918 წელს ამიერკავკასიის რესპუბლიკის სამხედრო მინისტრის – გრიგოლ გიორგაძის ბრძანებით, იგი საქართველოს რესპუბლიკის ჯარების მთავარსარდლად და სამხედრო მინისტრის თანაშემწედ დაინიშნა. იმ პერიოდში რეგულარული ქართული არმია საერთოდ არ არსებობდა. იყვნენ მხოლოდ ქართველი ჯარისკაცები, რომლებიც რუსეთის არმიაში მსახურობდნენ და რევოლუციის შემდეგ სამშობლოში ფრონტიდან ჯგუფ-ჯგუფად ბრუნდებოდნენ. კვინიტაძის ამოცანას ამ ქაოსიდან რეგულარული ქართული სამხედრო ნაწილების ჩამოყალიბება წარმოადგენდა. თუმცა, მას საქმის ნორმალურად წარმოების საშუალება არ მისცეს. საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული მთავრობა, რომელთა იდეოლოგიაც საკმაოდ ახლოს იდგა ბოლშევიკებთან, ოფიცრობას ეჭვის თვალით უყურებდა და ისინი კლასობრივ მტრებად მიაჩნდა. თვლიდნენ, რომ ოფიცრებს სოციალისტური მთავრობის წინააღმდეგ შეიარაღებული გამოსვლა შეეძლო.

არმიის საპირწონედ ნოე ჟორდანიას მთავრობამ საკუთარი გვარდიის ჩამოყალიბება დაიწყო. საქართველოში გვარდია 1917 წლის 12 დეკემბერს დაარსდა. თავდაპირველად გვარდიის ძირითად ამოცანას კავკასიის ფრონტიდან გაქცეული ჯარისკაცების შეკავება, თბილისზე მათი შესაძლო თავდასხმის მოგერიება და ქალაქში არსებული სამხედრო არსენალის დაცვა წარმოადგენდა. არეულ პერიოდში მათვე ევალებოდათ საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვაც. თავიდან მას წითელი გვარდია ერქვა. 1918 წელს საქართველოს სოციალ-დემოკრატიულმა მთავრობამ წითელი გვარდიის გაძლიერება გადაწყვიტა, მას სახალხო გვარდია უწოდეს და სამხედრო ყაიდაზე გადაიყვანეს. გვარდია სოციალ-დემოკრატთა სამხედრო ორგანიზაციად ჩამოყალიბდა. მისი მმართველი აპარატი პარტიული ჩინოვნიკებისგან შედგებოდა, რომლებსაც სამხედრო საქმეზე ბუნდოვანი წარმოდგენა ჰქონდათ.

ჟორდანიას მთავრობამ გვარდია თავიდანვე პრივილეგირებულ მდგომარეობაში ჩააყენა. ამის გამო, პროფესიული ჯარი ქვეყანაში ბედის ანაბარად მიტოვებული აღმოჩნდა. არმიასთან შედარებით უკეთ აღჭურვილი გვარდია საბრძოლო თვალსაზრისით, სუსტი ერთეული იყო. ორგანიზაციაში საერთოდ არ არსებობდა დისციპლინა. თუ გვარდიელს ბრძანება არ მოსწონდა, მას უბრალოდ არ ასრულებდა. ხშირად გვარდია ან უარს ამბობდა ომზე, ან ბრძოლის ველს თვითნებურად ტოვებდა.

თავად კვინიტაძე სახალხო გვარდიას შემდეგნაირად აფასებდა: “თანამდებობა რომ დავიკავე, გვარდიაც და არმიაც მე მექვემდებარებოდა, ამიტომ გამეცინა, როდესაც გვარდიის უფროსმა ვალიკო ჯუღელმა მომმართა: გვარდიის შტაბთან მიმოწერის დროს სიტყვა “ვბრძანებ” არ იხმარო, თხოვნით მიმართე ხოლმეო. ეს იმდენად უმნიშვნელო ფორმალობა იყო, რომ კამათი არ დამიწყია და ვუპასუხე: მზად ვარ სამჯერ გავიმეორო სიტყვა “გთხოვთ”, ოღონდაც ჩემი “თხოვნა” შეასრულონ-მეთქი. გვარდიამ ბრძოლაში სრული უუნარობა და უცოდინარობა გამოავლინა. სრულიად უმნიშვნელო წარუმატებლობის შემთხვევაშიც კი მთელი ფრონტი იფანტებოდა. უფროსებისადმი დაუმორჩილებლობა, ხელმძღვანელების უსუსურობა ჯარის ამ სახეობის ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანი იყო.

ვფიქრობ მენშევიკებს შემდეგი აზრი ჰქონდათ: ჯარი საჭიროა გარეშე მტერთან საბრძოლველად, ხოლო გვარდია ჯართან საბრძოლველად თუ საჭირო გახდებოდა.

სახალხო გვარდიის გულის მოსაგებად მენშევიკები არაფერს ზოგავდნენ. რაც შეიძლებოდა საუკეთესო მუდამ გვარდიას ჰქონდა – საუკეთესო იარაღი, საუკეთესო მოკაზმულობა, ტანსაცმელი, ცხენები, სურსათი და ჯამაგირი. და ეს მაშინ, როდესაც ქართული ჯარის უფროსები ქალაქის ქუჩებში ფულს სესხულობდნენ კერძო პირებისაგნ ჯარის მოსაწყობად.”

კვინიტაძის მოთხოვნით, გვარდია საერთო სამხედრო მმართველობას უნდა დამორჩილებოდა, რითაც მათი პრივილეგირებული და ავტონომიური მდგომარეობა ისპობოდა.

საგანგებო კრებაზე გიორგი კვინიტაძემ ეს მოსაზრება სოციალ-დემოკრატების ხელმძღვანელს ნოე ჟორდანიას გააცნო: “მესმის, რომ თქვენ გსურთ გყავდეთ სანდო დასაყრდენი ძალა ახალი წეს-წყობილების გასამყარებლად. დეე, ასე იყოს. მაგრამ ომის დროს გვარდიელები უნდა იყვნენ გაწვეულნი ჯარში, თანახმად მობილიზაციის სიებისა.”

როგორც კვინიტაძე თავის მოგონებებში წერს, მისმა წინადადებამ ჟორდანიას აღშფოთება გამოიწვია. მთავრობის თავმჯდომარემ კვინიტაძის საპასუხოდ შემდეგი განაცხადა: “მე როგორც მუშათა და ჯარისკაცთა საბჭოს თავმჯდომარე, ვაცხადებ, რომ ქართული ჯარის სათავეში შეუძლებელია ყოფნა ისეთი პირისა, რომელიც ასე მტრულად არის განწყობილი გვარდიის მიმართ.”

კვინიტაძემ ჟორდანიას ამაზე საკმაოდ მკვახე პასუხი გასცა: “მე არავის არ ვთხოვდი სამსახურს; დავბრუნდები ჩემს სახლში და დავიწყებ ჩემს აივანზე მშვიდად თამბაქოს წევას ისე, როგორც სანამ აქ მომიწვევდით. თქვენი აღელვება არ შეეფერება არც თქვენს წლოვანებას და არც თქვენს ჭაღარა წვერს.”

უთანხმოების გამო, 1918 წლის ზაფხულში გიორგი კვინიტაძე დაკავებული თანამდებობებიდან საკუთარი ნებით გადადგა. თუმცა, სოციალ-დემოკრატების მთავრობას კვინიტაძის სამსახური ძალიან მალე დასჭირდა. 1918 წლის დეკემებერში სომხეთმა საქართველოსგან ჯავახეთისა და ბორჩალოს მაზრების გადაცემა მოითხოვა. უარის მიღების შემდეგ, ერევანმა 8 დეკემბერს სამხედრო ოპერაცია დაიწყო. რამდენიმე დღეში, მოწინააღმდეგემ მთლიანად დაიკავა ბორჩალოს მაზრა და მდინარე ხრამს მოადგა. ფრონტი საქართველოს დედაქალაქს უახლოვდებოდა. სომხეთმა უკვე თბილისის დაცლაც მოითხოვა.

საქართველოში მობილიზაცია გამოცხადდა. ქართული ჯარის მეთაურობა გენერალ გიორგი მაზნიაშვილს დაევალა. მაზნიაშვილის შტაბის უფროსობა კი ჟორდანიას მთავრობამ კვინიტაძეს სთხოვა. გენერალი სოციალ-დემოკრატების თხოვნას უსიტყვოდ დათანხმდა.

მაზნიაშვილისა და კვინიტაძის სწორად დაგეგმილი სამხედრო ოპერაციის წყალობით, 16 დეკემბერს საქართველოს არმია შეტევაზე გადავიდა და მოწინააღმდეგე შეავიწროვა. ბორჩალოს მაზრა სომხური შენაერთებისგან მთლიანად გაიწმინდა. 31 დეკემბერს ომი საქართველოს გამარჯვებით დასრულდა. მაგრამ გამარჯვების მიუხედავად, საქართველო ამ კონფლიქტით მაინც დაზარალდა. ინგლისის შუამავლობით, მხარეებს შორის ზავი დაიდო. ბორჩალო, რომელიც მანამდე საქართველოს ტერიტორია იყო, სადავო გახდა და იგი სამ ნაწილად გაიყო: ჩრდილოეთი საქართველოს დაუტოვეს, სამხრეთი სომხეთს გადაეცა, ხოლო მისი ცენტრალური ნაწილი – ლორეს რაიონი – ნეიტრალურ ზონად გამოცხადდა. ამ ომს კვინიტაძე შემდეგნაირად იგონებს: “ჟორდანიამ მოგებული ჯარი შეაჩერა და მოლაპარაკება დაიწყო. რას მივაღწიეთ? დავთმეთ ის, რაც ისედაც ჩვენი საკუთრება იყო. ის რაც ჩვენს განუყოფელ ტერიტორიად მიგვაჩნდა. ტერიტორიის დათმობა, უომრადაც შეიძლებოდა. რისთვისღა ვიბრძოდით?… დედაქალაქიდან 60-80 ვერსის დაშორებით იღვრებოდა ქართველთა სისხლი, მობილიზაცია კი მხოლოდ 18 დეკემბერს დაიწყო. 12 დეკემბერს განსაკუთრებული ზეიმით აღინიშნა სახალხო გვარდიის მიერ არსენალის აღების დღე. ამ დღის კიდევ უფრო სადღესასწაულო განწყობის შესაქმნელად ეკატერინენფელდიდან (დღევანდელი ბოლნისი), სამხედრო მოქმედებათა თეატრიდან, ცხენოსანთა გვარდია იხმეს თბილისში.”

1919 წლის თებერვალში, სამხრეთ საქართველოში ისლამურმა აჯანყებამ იფეთქა. თურქეთის ხელშეწყობით, აჯანყებას მაჰმადიანი ქართველი ბეგები ხელმძღვანელობდნენ, რომლებიც მიზნად სამცხე-ჯავახეთის თურქეთთან შეერთებას ისახავდნენ. ისლამისტებმა რეგიონში დისლოცირებული ქართული ნაწილები გაანადგურეს და რამდენიმე დღეში მთელი რეგიონი საკუთარ კონტროლს დაუქვემდებარეს. ვითარება საგანგაშო გახდა. ამბოხებულები ბორჯომს უახლოვდებოდნენ.

ჟორდანიას მთავრობამ საშველად კვლავ გიორგი კვინიტაძეს უხმო. იგი საქართველოს მთავარსარდლის პოსტზე აღადგინეს და აჯანყების ჩაქრობა დაავალეს. კვინიტაძე ბორჯომში თებერვლის ბოლოს ჩავიდა. მარტის განმავლობაში მან დეზორგანიზებული ქართული ჯარის დალაგება შეძლო და შემდეგ ბეგების წინააღმდეგ გაილაშქრა. კვინიტაძის მიერ განხორციელებული სამხედრო კამპანია იმდენად წარმატებული აღმოჩნდა, რომ საქართველომ დაიბრუნა არამარტო სამცხე-ჯავახათი, არამედ კონტროლი დააწესა საქართველოს ძირძველ კუთხეზე – ტაო-კლარჯეთზე. კვინიტაძის გამარჯვების შემდეგ, არდაგანში და ართვინში ქართული სამხედრო გარნიზონი ჩადგა.

წარმატებული ოპერაციის შემდეგ კვინიტაძემ კვლავ დააყენა არმიის რეორგანიზაციის საკითხი. მისი პროექტი გვარდიის გაუქმებას და მის ჯართან შეერთებას ითვალისწინებდა. მაგრამ, სოციალ-დემოკრატების მთავრობამ და მისმა მომხრე სამხედროებმა, ამაზე უარი განაცხადეს. ამის გამო, 1919 წლის მაისში კვინიტაძე მთავარსარდლის თანამდებობიდან კვლავ გადადგა.

ამავე პერიოდში საქართველოს თავდაცვის მინისტრმა გრიგოლ ლორთქიფანიძემ კვინიტაძეს სამხედრო სკოლის ჩამოყალიბება სთხოვა. ყოფილი მთავარსარდალი საქმეს ენთუზიაზმით შეუდგა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ფინანსურად დიდ გაჭირვებას განიცდიდა და მთავრობის მიერ გამოყოფილი სახსრებიც არ იყო საკმარისი, კვინიტაძემ მაინც შეძლო სამხედრო სასწავლებელის დაარსება. 1919 წელს თბილისში იუნკერთა სამხედრო სკოლა გაიხსნა, რომლის პირველი ხელმძღვანელიც სწორედ გიორგი კვინიტაძე იყო.

1920 წელს ნოე ჟორდანიას მთავრობას კვინიტაძე კვლავ დასჭირდა. ვითარება აზერბაიჯანის საზღვართან გართულდა, სადაც რუსეთის XI არმიის ნაწილები შეტევაზე გადმოვიდნენ.

ბოლშევიკურმა რუსეთმა ამიერკავკასიაში სამხედრო ინტერვენცია აპრილის ბოლოს დაიწყო. 28 აპრილს წითელი ნაწილები ბაქოში შევიდნენ. აზერბაიჯანში კომუნისტური რეჟიმი დამყარდა. სერგო ორჯონიკიძე, რომელიც XI არმიის ფაქტობრივი ხელმძღვანელი იყო, ბოლშევიკურ გადატრიალებას საქართველოშიც გეგმავდა. 2 მაისს, XI არმიამ მისი ბრძანებით, საქართველოს წინააღმდეგ საბრძოლო მოქმედებები დაიწყო. თუმცა, ბოლშევიკებს წინ წაწევის საშუალება კვინიტაძემ არ მისცა. სასაზღვრო ბრძოლებში XI არმიის ავანგარდი სასტიკად დამარცხდა და უკან დაიხია. კვინიტაძის მეთაურობით ქართულმა ნაწილებმა რამდენიმე ვერსით აზერბაიჯანის ტერიტორიაზეც კი წაიწიეს.

იმ დროს არსებული პოლიტიკური ვითარებიდან გამომდინარე, რუსეთმა საქართველოს წინააღმდეგ სამხედრო ოპერაციის წარმოება მიზანშეუწონლად ჩათვალა და 7 მაისს თბილისთან სამშვიდობო ხელშეკრულება გააფორმა, სადაც საქართველო სუვერენულ ქვეყნად აღიარა.

კვინიტაძე: “ჩვენ დავამარცხეთ რუსების ერთი დივიზია, მათ მოხსნეს მეორე დივიზიაც, მაგრამ ისიც დავამარცხეთ. ჩვენი ცნობით ბოლშევიკებს აზერბაიჯანში ჰყავდათ მხოლოდ ერთი დივიზია და ისიც ბაქოსთან. ამ დროს კი მე მყავდა 40 ათასზე მეტი ჯარისკაცი… ჩვენ შეგვეძლო ბოლშევიკებისაგან მთელი ამიერკავკასია გაგვეწმინდა. ეს ხომ 1920 წელს ხდებოდა, როცა პოლონეთი და ვრანგელი ორ ფრონტზე აწარმოებდნენ ომს საბჭოთა რუსეთის წინააღმდეგ და ამ უკანასკნელს არ შეეძლო აზერბაიჯანელი ბოლშევიკების დახმარება. მაგრამ ჩვენ არ გამოვიყენეთ ეს ვითარება”.

1920 წლის აგვისტოში კვინიტაძე კიდევ ერთხელ გადადგა საქართველოს ჯარების მთავარსარდლის პოსტიდან, რადგან დაინახა, რომ ჟორდანიას ხელისუფლება არ ზრუნავდა ჯარის მოწყობაზე, საზღვრების გამაგრებაზე და ქვეყნის თავდაცვის სისტემის გაუმჯობესებაზე.

ამ პერიოდში კვინიტაძეს ძალიან უჭირდა. იგი ფაქტიურად საარსებო წყაროს გარეშე იყო დარჩენილი. ოჯახიდან რაც კი შეიძლებოდა ყველაფერი გაყიდეს. მთავრობამ დახმარების სახით, მას თვეში ათასი მანეთი დაუნიშნა. თუმცა, ქვეყანაში არსებული მძიმე ეკონომიკური კრიზისის გათვალისწინებით, მთავრობის მიერ კვინიტაძისთვის დაწესებული თანხა უფრო დაცინვას ჰგავდა, ვიდრე დახმარებას. მცირე შემოსავალი კვინიტაძეს იუნკერთა სკოლიდან ჰქონდა, სადაც ტაქტიკისა და სამხედრო ისტორიის კურსს კითხულობდა. ყოფილი მთავარსარდლის ხელფასი 9 ათას მანეთს შეადგენდა. კვინიტაძეს იმდენად უჭირდა, რომ უფულობის გამო ტრამვაითაც კი ვერ მგზავრობდა და ლექციებზე სახლიდან ფეხით დადიოდა.

ასეთი გაჭირვების მიუხედავად, 1921 წლის იანვარში, როდესაც საქართველოს ხელისუფლებამ ქვეყნის თავდაცვისთვის სპეციალური ფონდი შექმნა, კვინიტაძემ და მისმა მეუღლემ მარიამ მაყაშვილმა ფონდში 4 ვერცხლის კოვზი და 3 გერმანული ვერცხლის მარკა ჩააბარეს.

1921 წლის თებერვალში ბოლშევიკებმა საქართველოს წინააღმდეგ ომი დაიწყეს. ინტერვენციის ფორმალურ მიზეზად რუსეთმა ლორეს რაიონში კომუნისტების მიერ ინსპირირებული აჯანყება გამოიყენეს. აჯანყებულებმა რეგიონში მდგარი ქართული შენაერთები გაანადგურეს და დახმარებისთვის რუსეთს მიმართეს. 16 თებერვალს მათ დასახმარებლად აზერბაიჯანში და სომხეთში დისლოცირებული XI არმიის ნაწილები დაიძრნენ. მტერმა გადმოლახა წითელი ხიდი, აიღო შულავერი და თბილისს მიუახლოვდა.

ამ მძიმე ვითარებაში ჟორდანიას მთავრობას კვინიტაძე კიდევ ერთხელ გაახსენდა. გენერალი უკვე ერთი კვირა იყო, რაც ლოგინში იწვა. გაციების გამო გენერალს ჰაიმორიტი გაურთულდა და მაღალ სიცხესთან ერთად თავის ძლიერი ტკივილებისგან იტანჯებოდა. 15 თებერვლის საღამოს კვინიტაძეს ტელეფონზე ეროვნული გვარდიის უფროსმა ვალიკო ჯუღელმა დაურეკა და საგარეო საქმეთა სამინისტროში მისვლა სთხოვა, სადაც მთავრობის საგანგებო თათბირი მიმდინარეობდა. თათბირზე გაირკვა, რომ რუსების შეტევის შედეგად, საქართველოს ჯარი დაფანტულია და თუ არ მოხდებოდა თბილისის დაცვის სასწრაფო ორგანიზება მტერი დედაქალაქში შემოვიდოდა. მთავრობის გადაწყვეტილებით, მთავარსარდლის პოსტიდან გენერალი ოდიშელიძე გადააყენეს და მის ნაცვლად გიორგი კვინიტაძე დანიშნეს. ბოლშევიკებთან საბრძოლველად თბილისში მობილიზაცია გამოცხადდა: “ტფილისის ქალაქის გამგეობის განცხადება

თანახმად საქართველოს რესპუბლიკის თავდაცვის საბჭოს დადგენილებისა გამოცხადებულია მობილიზაცია რესპუბლიკის ყველა მოქალაქეებისა 40 წლამდის, გარდა რუსებისა. მობილიზაციის პირველ დღეთ დანიშნულია 21 თებერვალი; ამიტომ აღნიშნული წლოვანების მცხოვრებნი ქალაქ ტფილისში უნდა გამოცხადდენ 21 თებერვალს დილის 9 საათზე ტფილისის სამხედრო აღრიცხვის უფროსის სამმართველოში. მობილიზაცია გაგრძელდება 22 თებერვლის საღამოს 5 საათამდე.”

კვინიტაძემ სასწრაფოდ გამოიხმო საზღვრიდან გადარჩენილი ნაწილები მას სარეზევრო ქვედანაყოფები და იუნკერთა სკოლის კურსანტები დაუმატა და თბილისის დაცვის მოწყობას შეუდგა. დაცვა იმდენად ეფექტურად იყო ორგანიზებული, რომ რიცხვით სამჯერ მეტმა მოწინააღმდეგემ ქართველების თავდაცვითი ხაზის გარღვევა გააფთრებული ბრძოლების შედეგადაც ვერ შეძლეს. კვინიტაძეს წარმატება სოციალ-დემოკრატებმაც კი აღიარეს. ამასთან დაკავშირებით, დამფუძნებელმა კრებამ სპეციალური მიმართვაც კი მიიღო:

“მთავარსარდალ გენერალ გიორგი კვინიტაძეს.

დამფუძნებელი კრება აღფრთოვანებული მოგესალმებათ თქვენ და თქვენი ხელმძღვანელობით მოქმედ ჯარსა და გვარდიას, რომელთაც თავდადებით და გმირობით გადაარჩინეს სამშობლო გამხეცებულ მტრის ურდოების შემოსევას. თებერვლის ცხრამეტისა, ოცის და ოცდაერთის ბრწყინვალე ბრძოლანი ოქროს ასოებით აღიბეჭდება საქართველოს ისტორიის ფურცლებზე, ხოლო შთამომავლობას იგი გადაეცემა როგორც საარაკო თქმულება ქართველი მეომრის ძლევამოსილებისა.

გაუმარჯოს საქართველოს შეიარაღებულ ძალებს! სახელი და დიდება ვინც სამშობლოს თავის შესწირა და გმირუად აღესრულა ბრძოლის ველზე

დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარე

ნ. ჩხეიძე”

24 თებერვალს რუსებმა თბილისის მიმართულებით დამატებითი ძალები გადმოისროლეს და ქალაქის დამცველთა ფლანგებიდან შემოვლა დაიწყეს. დედაქალაქს და მასთან ერთად საქართველოს მთავრობას ალყის საფრთხე დაემუქრა. ასეთ ვითარებაში კვინიტაძემ უკან დახევისა და ქალაქის დაცლის გადაწყვეტილება მიიღო. მოგვიანებით, XI არმიის სარდალი გეკერი კვინიტაძის მიერ შესრულებულ უკანდახევის მანევრს შემდეგ შეფასებას მისცემს: “უკანდახევისთვის, რომ ორდენს იძლეოდნენ, იგი უთუოდ კვინიტაძეს ეკუთვნის. ამ უკანდახევით, მან სასწაული მოახდინა.” 25 თებერვლის ღამეს თბილისი ქართული ნაწილებისგან დაიცალა. დედაქალაქი დატოვა დემოკრატიული რესპუბლიკის მთვარობამაც. გამთენიისას თბილისში უკვე XI არმიის მოწინავე ნაწილები გამოჩნდნენ.

საქართველოს მთავრობამ და ქართულმა ჯარმა ბათუმის მიმართულებით დაიწყო უკანდახევა. გზაზე საშინელი ქაოსი და არეულობა იყო. გენერალი გიორგი კვინიტაძე: “მცხეთაში წავედი. ქალაქში შესასვლელი გზები ოთხთვალებს გაეჭედათ. ცხენზე ამხედრებულმა გზა ძლივს გავიკვლიე. მცხეთის სადგურში მივედი. იქაურობა სამხედრო ფორმიანი ხალხით იყო სავსე. ჯარისკაცები თითქმის არ დამინახავს; ძირითადად გვარდიელები იყვნენ. ისინი მატარებლებში სხდებოდნენ და მის გასვლას ელოდებოდნენ. გვარდიის შტაბი მოვძებნე და მათ თავისიანებში წესრიგის დამყარება და ნაწილების შეკრება მოვთხოვე. მათ მიპასუხეს, რომ უკვე სცადეს და არაფერი გამოუვიდათ.”

1921 წლის 17 მარტს ბათუმში საქართველოს დამფუძნებელი კრების უკანასკნელ სხდომაზე გადაწყდა, რომ მთავრობა ქვეყანას ტოვებს და პოლიტიკურ ემიგრაციაში მიემგზავრება. დამფუძნებელი კრების დადგენილებით, ემიგრაციაში წამსვლელთა რაოდენობაც განისაზღვრა. მთავრობის წევრების გარდა, 10 პოლიტიკური მოღვაწე, გვარდიის 15 წარმომადგენელი, მთავარსარდლის შტაბი და არმიის 50 ოფიცერი. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის წევრებთან ერთად, ემიგრაციაში გენერალი გიორგი კვინიტაძეც გაემგზავრა.

მთელი დარჩენილი ცხოვრება მან საფრანგეთში გაატარა. გენერალი გიორგი კვინიტაძე ღრმა მოხუცებული 1970 წლის 7 აგვისტოს პარიზის მახლობლად, დაბა შატუში გარდაიცვალა.

http://24saati.ge/index.php/category/news/2010-07-04/8298.html

Glenn Beck: How Did Communism Become Cool?

http://video.foxnews.com/?playlist_id=86917

I want to talk to you about communism, but I have to tell you, that sounds like a joke. Three years ago I didn’t even think it was around; I would have mocked someone like me. But don’t fall into that trap. Open your mind and your ears — the country is in trouble.

The best thing to ever happen to communists was the red scare and Joseph McCarthy. We had beaten communism, soundly discrediting it in every sense. People viewed communists as traitors who wanted to destroy America. They crept back into unions — especially teachers’ unions — that coupled with colleges, you now had a situation where communists were starting to be the ones writing and teaching history.

Our children have grown up not knowing what communism is. They didn’t have to go through the emergency attack drills at school. They didn’t grow up hearing about the gulags. They haven’t seen the horror show of millions of mass murders and starving people at the hands of brutal communist dictators.

So now it’s cool to be a communist. T-shirts of Che Guevara are one of the most popular t-shirts around. Che was a racist and mass murderer, yet we have schools banning kids from wearing American flag T-shirts on Cinco de Mayo. If we’re going to ban shirts, how about the one with the communist killer on it? It’s not offensive because no one looks at the history of what they did.

How else can you explain everything going on today that happens with little or no outrage? Things like the statue of Stalin going up in Virginia? How does that idea not cross someone — anyone’s — desk who said, “This may not be a good idea”? It happens because no one knows who these communists really were anymore. It’s just cool.

Cameron Diaz illustrated this mindset when she visited Peru to do a TV project on Peru and its culture. While touring the country, she carried a purse emblazoned with a red star and the words “Serve the People” printed in Chinese. That was Chairman Mao’s slogan. It was a Maoist insurgency in the 1980s and ’90s that killed 70,000 people in Peru. Not to mention the tens of millions of people Mao killed in China. It’s not so cool when you know history, is it Cameron? But they don’t know.

You’ve got communist teachers in California calling for revolution. The Houston branch of Communist Party USA — a group that’s called for the nationalization of BP — is reaching out to young people through Facebook. And their favorite movie is Michael Moore’s “Capitalism, a Love Story.”

Cindy Sheehan in New Orleans talked about challenging capitalism:

(BEGIN VIDEO CLIP)

CINDY SHEEHAN, ACTIVIST: Any meaningful discussion of this disaster must challenge the system and structure of capitalism. If we had socialism, where the companies were nationalized and the democratic control of the workers, the clean-up — maybe they would have had an acoustic device on the blowout preventer. Maybe they would have spent an extra half a million dollars to prevent this disaster and we wouldn’t have to be here.

(END VIDEO CLIP)

Or, Cindy, maybe like every other socialist or communist country in the history of mankind, we’d already be bankrupt and living in gulags. One of the two — I’ll side with history.

It’s obvious we aren’t paying attention to history any more when the Communist Party had their annual convention broadcast on C-SPAN. Think about that: Half a century ago we were rooting out communists as traitors to the country; now we’re dutifully listening to them on C-SPAN.

How did we get here? We were warned, but we didn’t listen. Former Secretary of Agriculture Ezra Taft Benson warned about what was coming in a 1966 speech where he talked about a meeting he once had with Soviet leader Nikita Khrushchev:

(END AUDIO CLIP)

FORMER SECRETARY OF AGRICULTURE EZRA TAFT BENSON: As we talked face to face, he indicated that my grandchildren would live under communism. After assuring him that I expected to do all in my power to assure that his and all other grandchildren would live under freedom, he arrogantly declared in substance: “You Americans are so gullible. No, you won’t accept communism outright; but we’ll keep feeding you small doses of socialism until you’ll finally wake up and find that you already have communism. We won’t have to fight you; we’ll so weaken your economy, until you fall like overripe fruit into our hands.”

(END AUDIO CLIP)

He knew firsthand what was happening and documents now show that FDR had used the Department of Agriculture as his own communist recruiting station.

Henry Wallace was secretary; he was a progressive supported by the Communist Party USA. He never denounced any communist support he received. FDR and Wallace decided they needed to help farmers, who were in dire financial crisis. Their idea: Artificially raise prices. They slaughtered 6 million pigs, plowed up cotton fields and destroyed other crops. This in the middle of the worst depression we’ve ever had. Is it any wonder socialism and communism end up with people starving to death?

ADD moment: Hugo Chavez is seizing control of the food in Venezuela. And now there’s 80,000 tons of rotting food in warehouses. But pay no attention to that, because communism is cool. This is why we need to know the history or else we’re doomed to repeat it.

There’s the stuff you need to know, on how we got here. But really where are we? Is what these people wanted to do a joke? Have they failed?

What did the Communist Party USA say they wanted to do in 1963? Here’s a few that stand out:

No. 3: Develop the illusion that total disarmament [by] the United States would be a demonstration of moral strength

No. 15: Capture one or both of the political parties in the United States

No. 17: Get control of the schools. Use them as transmission belts for socialism and current Communist propaganda. Soften the curriculum. Get control of teachers’ associations. Put the party line in textbooks

No. 18: Gain control of all student newspapers

No. 19: Use student riots to foment public protests against programs or organizations which are under Communist attack

No. 20: Infiltrate the press. Get control of book-review assignments, editorial writing, policymaking positions

No. 21: Gain control of key positions in radio, TV and motion pictures

No. 27: Infiltrate the churches and replace revealed religion with “social” religion

No. 28: Eliminate prayer or any phase of religious expression in the schools on the ground that it violates the principle of “separation of church and state”

No. 29: Discredit the American Constitution by calling it inadequate, old-fashioned, out of step with modern needs, a hindrance to cooperation between nations on a worldwide basis

No. 30: Discredit the American Founding Fathers. Present them as selfish aristocrats who had no concern for the “common man”

No. 36: Infiltrate and gain control of more unions

No. 37: Infiltrate and gain control of big business

No. 40: Discredit the family as an institution. Encourage promiscuity and easy divorce

This was the to-do list for the communists in the 1960s. Compare that to the U.S. Constitution — which one are we following?

ქართველთა მეფეების საერთაშორისო კონტაქტებისა და მათი დესპანების ვინაობის შესახებ XV საუკუნის ბოლოსა და XVI საუკუნეში

თეა ქარჩავა

ევროპისა და აღმოსავლეთის ურთიერთობა სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვანაირად იყო გამოვლენილი. ზოგჯერ ეს ურთიერთობა სუსტდებოდა, ზოგჯერ ძალზე საგრძნობი იყო. ისეც ხდებოდა, რომ სრულიად განსხვავებული კულტურის ერები ერთიანი იმპერიების ფარგლებში ექცეოდნენ, ისტორიას რელიგიური ომებიც ახსოვს (ჯვაროსნული ომები). თუმცა, ბიზანტიის იმპერიის დაცემის შემდეგ, რომელიც აღმოსავლურსა და დასავლურ კულტურებს ითავსებდა და საკმაოდ ბუნებრივ ხიდს წარმოადგენდა ევროპასა და აზიას შორის, ვითარება რამდენადმე შეიცვალა. ისლამური ოტომანთა იმპერია აქტიური სამხედრო კამპანიის შემდეგ XV საუკუნის ბოლოსთვის საბოლოოდ გაფორმდა ხმელთაშუაზღვისპირეთის ორგანული ნაწილად და ხმელეთზედაც აქტიურად იფართოებდა დასავლეთის მიმართულებით საზღვრებს. ქრისტიანულ ევროპას ადრეც ელოდა საფრთხე მუსლიმთაგან, თუმცა ასე მასშტაბურად – არასოდეს. ამიტომაც, ჯვაროსნული ბრძოლის იდეაც გაცოცხლდა და არაერთი ანტიოსმალური კოალიციაც შეიქმნა (ზოგი შედეგიანი და ზოგიც უდღეური და არაფრის მომტანი), თუმცა, კავშირი აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის არასდროს გაწყვეტილა და მეტიც, რიგი ფაქტორებით ნაკარნახევი რეალობიდან, ისეთ მასშტაბებსაც კი მიაღწია, რასაც მანამდე ადგილი არც ჰქონია. დასავლეთის მხრიდან ანტიოსმალური კოალიციის აქტიური მოთავენი ჰაბსბურგები და ვენეცია იყვნენ, ხოლო აღმოსავლეთიდან კი – ჯერ აღ-ყოინლუს ირანული სახელმწიფო, შემდეგ კი სეფიანური ირანი. საგულისხმოდ მიგვაჩნია, იმის წარმოჩენა, რომ ქართველი მეფეებიც იყვნენ ჩართულნი არაერთ ანტიოსმალურ კოალიციაში, თუმცაღა, ასევე საგულისხმოდ გვეჩვენება წარმოჩინდეს იმდროინდელ ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან საერთაშორისო საკითხში ჩართულობა რამდენად იყო მხოლოდ მათი დამოუკიდებელი ნება-სურვილით ნაკარნახევი პოზიცია.

ორიენტსა და ოქიდენტს შორის კავშირების დამყარებისა და შენარჩუნების საქმეში გადამწყვეტი როლის შემსრულებლად, ასევე დიპლომატიური დესპანების როლში ხშირად იმპერიათა ის ქვეშევრდომები გვევლინებიან, რომლებიც მმართველ ელიტას არ მიეკუთვნებოდნენ (ოტომანთა იმპერიასა და ირანის სახელმწიფოშიც ელიტას ძირითადად სამხედრო არისტოკრატია შეადგენდა). ისტორიკოს გოფმანის სიტყვებით, მაგალითად, ოტომანთა იმპერიაში საზღვაო საქმე, გემთმშენებლობა იქნებოდა თუ ზღვაოსნობა, კვლავ ბერძნებს ებარათ, მაშინ როცა სომხები დომიმანტურ პოზიციას იკავებდნენ საერთაშორისო ვაჭრობასა და ბროკერობაში, ასევე აბრეშუმით ვაჭრობაში, ხოლო ებრაელები ტექსტილის წარმოებას აკონტროლებდნენ1. ჩვენ ამჯერად სომეხი ვაჭრების როლს გამოვყოფთ, ვინაიდან ეს საკითხი საქართველოსთან კავშირშიც არაერთხელ გამოიკვეთა.

სომეხი ვაჭრები, რომლებიც ირანსა და ოსმალთა იმპერიაშიც მნიშვნელოვან სეგმენტს წარმოადგენდნენ, თავიანთი რელიგიური კუთვნილებისა და ასევე ეკონომიკური ბერკეტების წყალობით მნიშვნელოვან საშუამავლო როლს ასრულებდნენ ორიენტისა და ოქსიდენტის რთულ და წინააღმდეგობრივ ურთიერთობებში, რაც ესოდენ დამახასიათებელია XV-XVI საუკუნეებისათვის. ძალზე საინტერესოა მათი როლის გამოკვეთა ქართველი მეფე-მთავრების დიპლომატიური კავშირ-ურთიერთობების დამყარების საქმეშიც. ეს როლი განსაკუთრებით გამოიკვეთა ანტიოსმალური კოალიციების ჩამოყალიბების პროცესში, როდესაც ირანი და აღმოსავლეთის ქრისტიანული სახელმწიფოები, მათ შორის საქართველოც აქტიურად ეძიებდნენ მოკავშირეებს დასავლეთ ევროპაში, ვინაიდან XV-XVI საუკუნეებში ოსმალთა იმპერიის სამხედრო ძლიერება და აქედან გამომდინარე მიღწეული შედეგები ძალზე თვალშისაცემი იყო.

განსაკუთრებით აქტიურად ამ მიმართულებით ირანის ხელისუფალნი გამოდიოდნენ. ირანის სომხური ქალაქი ჯულფა აბრეშუმით ვაჭრობის უმნიშვნელოვანეს ბურჯად იქცა. ჯულფელი ვაჭრები შემახასთან, გილანთან, თავრიზთან, ვენეციასთან, მარსელსა და ანტვერპენთანაც კი აწარმოებდნენ ვაჭრობას და ხშირად ერთადერთ შუამავალს წარმოადგენდნენ დასახელებულ ქალაქებს შორის2. ზუსტად იგივეს წერს ვ. ალენი თავის თხზულებაში „რუსეთის საელჩოები საქართველოში“3. მას შემდეგ, რაც შაჰ აბასმა დედაქალაქი თავრიზიდან ისპაჰანში გადაიტანა, მის გარეუბან ახალ ჯულფაში შექმნა* სომხური კოლონია. ისევე როგორც ძველი ჯულფა, ახალი ჯულფაც „რომელიც დაარსებული იყო სპარსეთის აბრეშუმის მწარმოებელი რეგიონის შუაგულში, იქცა ცენტრად ფართო კომერციული ქსელისა. სომეხი ვაჭრები იყენებდნენ თავიანთ ვირტუალურ მონოპოლიას სპარსეთის აბრეშუმის ვაჭრობაზე, რათა სატელიტი სათვისტომოები დაეარსებინათ ბევრ ოსმალურ ქალაქში, მათ შორის ალეპოში, იზმირში, ბუსრაში, სტამბულსა და ედირნეში. როგორც ოსმალურ, ასევე სპარსულ მიწებზე ბევრი აიგივებდა სომხურ სათვისტომოს ამ ძვირფას საქონელთან”4.

როგორც ისტორიკოსი პეტრუშევსკი აღნიშნავს, ჯულფელი მსხვილი ვაჭრები, რომლებიც შაჰის კონტრაგენტები იყვნენ საგარეო ვაჭრობაში, „ამავე დროს არაერთხელ ასრულებდნენ მისივე დიპლომატიური აგენტების როლს ევროპულ სახელმწიფოებში. საერთოდ, სეფიანები, რომლების ევროპული სახელმწიფოების დახმარებას საჭიროებდნენ ოსმალთა იმპერიასთან ბრძოლაში, ამ მიზნისთვის დიპლომატიურ აგენტებად სიამოვნებით იყენებდნენ სომეხ ვაჭრებსა და სასულიერო პირებს“5.

იგივე შეიძლება ქართველ მეფეებზეც ითქვას, მიუხედავად იმისა, რომ XV საუკუნიდან ირანი საქართველოსთვის ოსმალეთზე არანაკლებ საფრთხეს წარმოადგენდა, ოსმალთა წინააღმდეგ ბრძოლაში ქართველებისა და ირანელების დაახლოებისა და მოკავშირეობის არაერთი ფაქტი არსებობს და ქართველი მეფეებიც ხშირად იმავე სომეხ ვაჭრებსა და სასულიერო პირებს მიმართავდნენ, რომლებსაც სეფიანი მმართველები. დიპლომატიურ კურიერებად სომეხი ვაჭრების შერჩევა შემთხვევითი არ ყოფილა. „სომეხი ვაჭრები საკმაოდ კარგად იტანდნენ ხანგძლივ მოგზაურობას, იყვნენ ზომიერნი საგზაო ხარჯებში, საკვებისა თუ სასმელის მხრივ. თანაც, იმის გამო, რომ ქრისტიანები იყვნენ, დასავლეთ ევროპის ქრისტიანულ სახელმწიფოებში უფრო იოლად შეეძლოთ ეწარმოებინათ სავაჭრო ოპერაციებიც“6. ისტორიულ წყაროთა შესწავლამ დაგვარწმუნა, რომ ბევრი ევროპელი ვაჭარი თუ მოგზაური, ვინც ამ დროს ლევანტს, კავკასიასა და ირანს სწვევია, სომეხ ვაჭრებზე საუბრისას ხაზს უსვამს მათ როლს, როგორც მეგზურებისას და შუამავლებისას. ამასთანავე, „სომხური სავაჭრო კაპიტალი, რომელიც სეფიანებისა და ოსმალო სულთნების მიერ დასავლეთის ქვეყნებთან მათი დიპლომატიური მიზნებისა და სავაჭრო ურთიერთობებისათვის გამოიყენებოდა, ამ სახელმწიფოების მმართველთა მფარველობით სარგებლობდა. დასავლეთის ქვეყნებთან სავაჭრო ოპერაციებს სომხები ძირითადად ვენეციის მეშვეობით აწარმოებდნენ. თავის მხრივ, ვენეციელ ვაჭრებსა და დიპლომატებსაც წინა აზიაში დახმარებას სომეხი და ირანელი ვაჭრები უწევდნენ“7.

უდავოა, რომ სომეხი ვაჭრების, როგორც დიპლომატიური აგენტების, როლი შაჰ აბას I-ის დროიდან უფრო გამოიკვეთა [ჩვენ XVII საუკუნეზე აქ ვეღარ გავავრცობთ თხრობას-თ.ქ.], თუმცა პირველივე სეფიანთა და ასევე მათი მოკავშირეების (მათ შორის საქართველოს მეფის) კარზეც სომხებს არაერთხელ შეუსრულებიათ დიპლომატიური აგენტების მისია. ამ მხრივ განსაკუთრებით ძველი ჯულფას ვაჭრები უნდა გამოვყოთ, როგორც ირანის ვენეციასთან და, საერთოდ, დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან ურთიერთკავშირის ძირითადი შუამავლები. თავის მხრივ, როგორც ჩანს, ვენეციის რესპუბლიკაც მათ იმავე მიზნებისთვის იყენებდა8.

ოსმალთა იმპერიის აგრესიის ზრდასთან ერთად XV საუკუნის შუა ხანებიდან აშკარად ჩანს ევროპულ სახელმწიფოთა მცდელობები შექმნან ანტიოსმალური კოალიციები. ამასთან დაკავშირებით გაიზარდა ოსმალებისადმი მტრულად განწყობილ აღმოსავლეთის ქვეყნებთან კონტაქტების დამყარების საჭიროება, რომლებიც პოტენციურ მოკავშირეებად ითვლებოდნენ. სხვადასხვა ევროპელი მონარქები და პაპები არაერთხელ იყვნენ ინიციატორები მსგავსი წამოწყებებისა, და ამ მოკავშირეების ძიებისას ისინი პირველ რიგში ირანს, ასევე რუსეთსა და ამიერკავკასიის ქრისტიანულ ქვეყნებს, მათ შორის საქართველოსაც მიმართავდნენ. გავიხსენოთ თუნდაც ლოდოვიკო ბოლონიელის ელჩობა საქართველოში, ასევე საგულისხმოა სიენელი ეპისკოპოსის წერილი, სადაც იგი ამბობს, რომ უნგრეთთან, რუსეთთან და გერმანიასთან ერთად ჩვენ იმედი უნდა გვქონდეს პაპის, ვენეციის, გენუის, ტრაპიზონის იმპერიის და ქართველი მეფისა.)9

ოსმალთა აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლა ყველაზე ადრე ვენეციის რესპუბლიკამ დაიწყო და ყველაზე ხშირად სწორედ ის აწარმოებდა, ვინაიდან ოსმალთა მიერ ყველაზე მეტად ვენეციელთა ინტერესები ზიანდებოდა ლევანტსა და შავი ზღვისპირეთში. 1463 წელს ოტომანთა იმპერიასთან დაწყებულ ომს ვენეცია დიპლომატიურად მოუმზადებელი არ შეხვედრია – გადაწყვიტა გავლენიანი მოკავშირეები შეეძინა, რისთვისაც ურთიერთობა გააბა აღ-ყოინლუს მმართველ უზუნჰასანთანა და დიდი მთავრის, მოსკოვის სახელმწიფოს მმართველ ივან ვასილისძესთან. თავის მხრივ, უზუნ ჰასანი შეეცადა შემახიის ხანიც მიემხრო და მას რუსეთთან დაკავშირება დაავალა. „1465 წელს შირვანელთა ელჩობა ეწვია მოსკოვს ჰასან ბეკის მეთაურობით”10. მოსკოვის სახელმწიფოსაც, რომელსაც დიდი ხანი არ იყო გასული, რაც მონღოლური უღელი თავიდან მოეშორებინა და ის-ის იყო დიდი პოლიტიკის ასპარეზზე გამოდიოდა, აწყობდა უზუნ ჰასანთან ურთიერთობის გაბმა, ამიტომაც საპასუხო ელჩობა გამოგზავნა აღ-ყოინლუს მმართველთან პაპინის მეთაურობით. ისტორიკოს თ. ტივაძის მიხედვით, „უზუნ ჰასანი იყო ანტითურქულ კოალიციაში საქართველოს ჩაბმის ინიციატორი. მოსკოვის მეფის ელჩი სამშობლოში საქართველოს გავლით დაბრუნდა, სადაც დიდი პატივით იქნა მიღებული მეფე ბაგრატის მიერ“11 [საუბარია ბაგრატ VI -ზე 1466-1478- თ.ქ.].

ქართულ ისტორიულ ლიტერატურაში მიჩნეული იყო, რომ XV საუკუნის მიწურულს კახეთის სამეფოს მიერ რუსეთთან გაბმული კავშირები ქართველ პოლიტიკოსთა დამოუკიდებელი ნაბიჯები იყო. თუმცა ზემოთ მოყვანილი ვითარება საფუძველს გვაძლევს, რამდენადმე ეჭვი შევიტანოთ ამ დადგენილი აზრის სიმყარეში. ევროპელთათვის უზუნ ჰასანი ყველაზე რეალური მოკავშირე იყო ანტიოსმალური კოალიციის შექმნისას. უზუნ ჰასანის კარზე ვენეციელთა ელჩობები ამითიც იყო განპირობებული12. ეს დამოკიდებულება შემთხვევითი არ ყოფილა და ბუნებრივია, შორეულ ევროპაში მოკავშირეების მაძიებელი უზუნ ჰასანი მეზობელ ქვეყნებთანაც გამოსულიყო ანტიოსმალური კოალიციის შექმნის მოთავედ, რომელშიც რუსეთის მომხრობაც მნიშვნელოვანი იქნებოდა. ამიტომაც მან ამ ეტაპზე თავად მოინდომა მოსკოვის სახელმწიფოსა და საქართველოს დაკავშირება. საქართველო-რუსეთის დაკავშირების მომხრედ ის მხოლოდ ანტიოსმალური კოალიციის კონტექსტში უნდა განვიხილოთ. მოგვიანებით, როგორც კი იზრდება რუსეთის ამბიცია ამიერკავკასიის მიმართ, იმის პარალელურად, რომ მძიმდება საქართველოს მდგომარეობა მუსლიმური ქვეყნების გარემოცვაში, სუსტდება ევროპასთან კავშირი, და იწყება რუსეთის, როგორც მფარველი მოკავშირის ფაქტორის ზრდა, ჩვენ ვხედავთ, რომ საქართველოსგან რუსეთის მიმართულებით დამოუკიდებელი ნაბიჯების გადადგმა უკიდურესად მძაფრ რეაქციას იწვევს როგორც ოსმალეთის, ისე ირანის მხრიდან.

მიუხედავად იმისა, რომ აღ-ყოინლუს სახელმწიფო აშკარად დამპრყობლურ პოლიტიკას ატარებდა საქართველოს მიმართ, როგორც ზემოთაც იქნა აღნიშნული, ირანისა და საქართველოს მმართველები თურქული საფრთხის წინაშე მოკავშირეობას არ ერიდებოდნენ. ქართველი მეფეები, თავის მხრივ, არ უშვებდნენ შანსს, რომ იმავე პიროვნებების სამსახურით ესარგებლათ, ვისაც უზუნ ჰასანი გზავნიდა ევროპაში. 1471 წელს უნგრეთის ელჩი ვენეციიდან ატყობინებდა თავის მეფეს, რომ ვენეციაში ჩავიდნენ საქართველოს მეფის ელჩები, რომელთაც გამოუხატავთ მათი ხელმწიფის მზადყოფნის სურვილი ოსმალთა წინააღმდეგ საერთოევროპულ საქმეში მონაწილეობის შესახებ13. იმავე წლის იმავე თვეში თავად ვენეციური სენიორიაც თავის ელჩებს ამცნობდა სიცილიაში, რომ პოლონელთა, ქართველთა და უზუნ ჰასანის ელჩები სტუმრობდნენ ვენეციას14. იტალიური წყაროდან ვიგებთ, რომ „ოთხნი ელჩი იყვნენ აზიმამეტი, მორატი, ნიკოლო და კეფარსა, სერიოზული და ავტორიტეტული ადამიანები. მათ დავალებული ჰქონიათ უზუნ ჰასანისგან ვენეციელებთან მოლაპარაკება თურქეთისა და ეგვიპტის სულთნების წინააღმდეგ, რათა ვენეციას თავისი ფლოტით არც ერთისთვის არ მიეცა მოსვენება. ვენეციელებსაც გახარებიათ, რომ მოკავშირე და მეგობარი შეიძინეს აღმოსავლეთის უძლიერესი მეფის სახით და მასთან მეგობრობა გამოაცხადეს“15. იტალიური წყაროს მიერ უზუნ ჰასანის „აღმოსავლეთის უძლიერეს მეფედ” მოხსენიების ფაქტი კიდევ ერთხელ გვარწმუნებს იმ ვარაუდის სისწორეში, რომ ირანის მეზობელი ქვეყნების საგარეო პოლიტიკური კურსის განსაზღვრისას უზუნ ჰასანის როლი არცთუ უკანასკნელი ფაქტორია. სხვა წყაროებიდან ვიგებთ რომ, ერთ-ერთი ელჩი ოთხთაგან – მორატი, იგივე ცნობილი ჯულფელი ვაჭარო ხოჯა მირაკია, რომელიც გასულა ირანიდან 1469 წელს, ვენეციაში შესულა 1470 წელს16.

საპასუხო ელჩობებმა უზუნ ჰასანთან არც ვენეციიდან დააყოვნა [1471 წ.]. ვენეციელთა ელჩმა კატერინო ძენომ, რომელსაც ნათესაობაც კი აკავშირებდა აღ-ყოინლუს მმართველთან17, ცოლის დეიდის*, უზუნ-ჰასანის დედოფლის, დესპინას ხელშეწყობით იოლად შეძლო დაერწმუნებინა ირანის მმართველი, რათა თეთრბატკნიანებს იარაღი აეღოთ ოტომანთა წინააღმდეგ. საბრძოლო კამპანიას სასიხარულო არაფერი მოუტანია მოკავშირეებისათვის, ვინაიდან სპარსელებს მოუწიათ ევფრატზე თურქთა დიდი არმიის შემოჭრის მოგერიება. ოსმალებთან ურთიერთობის გამწვავებამ გამოიწვია ის, რომ „ძენო გაგზავნილ იქნა უკან ევროპაში, ამჯერად უკვე როგორც სპარსეთის მონარქის ელჩი, უნგრეთისგან და პოლონეთისგან დახმარების მიღების იმედით. უკანა გზაზე იგი გამოემართა სომხეთის გავლით შავი ზღვისკენ, შემდეგ გემით იმგზავრა გენუელთა ქალაქ კაფამდე, სადაც ის ძლივს გადაურჩა მათგან კონსტანტინოპლოში ტყვედ გაგზავნას. ამის შემდგომ მან უკრაინის გავლით მიაშურა დასავლეთს“18. მართალია, აღმოსავლეთ ევროპაში [როგორც მერე ვნახავთ, არც დასავლეთში] ძენოს ელჩობამ დიდი ვერაფერი შედეგი გამოღო, ვინაიდან არც პოლონეთი და არც უნგრეთი [მიუხედავად იმისა, რომ მატიაშ კორვინმა იგი გულითადად მიიღო-თ.ქ.] ამ ეტაპზე მზად არ აღმოჩნდნენ თურქეთთან საომრად, მაგრამ ზემონახსენები ციტატიდან დარწმუნებით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ოსმალთა წინააღმდეგ უზუნ ჰასანის მხარდამხარ მებრძოლი ქართველები სპარსეთის მონარქის დიპლომატიურ კავშირებს თავადაც იყენებენ. ძნელი სათქმელია, უშუალოდ კატერინო ძენოც, რომელიც ევროპაში საქართველოზე გავლით მიეშურებოდა, შეგვიძლია თუ არა მოვიაზროთ რომელიმე ქართველი მეფის დესპანის როლშიც [ამ პერიოდში საქართველო უკვე დაშლილია-თ.ქ], თუმცა ე. მამისთვალაშვილს, იტალიურ წყაროზე დაყრდნობით, ნახსენები აქვს, რომ „1474 წლის აგვისტოში ძენო ჩავიდა ვენეციაში, საიდანაც იგი უზუნ ჰასანისა და საქართველოს ელჩებთან ერთად გაეშურა პაპთან და ნეაპოლის მეფესთან, რათა ისინი დაეყოლიებინა ოსმალთა წინააღმდეგ ომის დაწყებაზე“19. სამწუხაროდ, ე. მამისთვალაშვილი არ ასახელებს, ან წყარო არ ამბობს არაფერს „საქართველოს ელჩების“ ვინაობის შესახებ.

ის ფაქტი, რომ ოსმალთა წინააღმდეგ მოკავშირეების მოპოვების საპასუხისმგებლო საქმეს ვენეციელები ვაჭრებს ანდობდნენ [კატერინო ძენო ვაჭარია], ადასტურებს იმ მოსაზრებას, რომ ამგვარ კავშირებს ჰქონდა როგორც პოლიტიკური, ასევე სავაჭრო-ეკონომიკური მიზნები. ამ პერიოდისთვის დამახასიათებელი იყო ვაჭრებისთვის დიპლომატიური დესპანების მისიის დაკისრება და იმ გზებისა და ქსელების გამოყენება, რაც ოდითგანვე სავაჭრო კონტაქტების წყალობით არსებობდა. მსგავსი კავშირების გაბმა სავსებით პასუხობდა სომეხი ვაჭრების ინტერესებსაც, როგორც ირანსა და ამიერკავკასიაში, ასევე ოსმალთა იმპერიაშიც. მიუხედავად იმისა, რომ XVI საუკუნის 60-იან წლებზე ადრეული პირდაპირი მტკიცებულებები იმ ფაქტისა, რომ ქართველი მეფეები სომეხ ვაჭრებს ანდობდნენ დიპლომატიურ დავალებებს არ მოგვეპოვება, სავარაუდებელია, რომ ამგვარ სამსახურს თურქული საფრთხის გაჩენისთანავე ჰქონოდა ადგილი. რუსულ ქრონიკაში (Николаевская Летопись) საუბარია, 1492 წელს მოსკოვში ჩასულ ქართველთა მეფის ალექსანდრეს ელჩზე, სახელად მურატზე20. ეჭვგარეშეა, რომ სახელი მურატი ქართული წარმოშობის არაა; მართალია, უზუნ ჰასანის მიერ ევროპაში მივლინებულ ვაჭართან მას ვერ გავაიგივებთ, რადგან ის პიროვნება 1477 წელს მოკლულ იქნა, თუმცა მკვლევარი თ. ტივაძე არ გამორიცხავს, რომ ამჟამად კიდევ ერთი მსგავსი სახელის მქონე სომეხი ხოჯა ყოფილიყო ქართველთა მეფის ელჩი ამჟამად რუსეთში21.

ის ფაქტი, რომ XVI საუკუნიდან უკვე აშკარად ჩანს ქართველი მეფეების მიერ სომეხი ვაჭრების გამოყენება დიპლომატურ სამსახურში, კარგად იკვეთება მოსკოვიის კომპანიის წარმომადგენლის, ინგლისელი ვაჭრისა და მოგზაურის ენტონი ჯენკინსონის კომპანიისადმი მიწერილი რეპორტიდან: „ჩემს ყოფნის დროს შემახაში [1563 წლის აპრილი – თ.ქ.] მე მომინახულა ერთმა სომეხმა, ქართველთა მეფის წარგზავნილმა, რომელიც ორი სახელმწიფოს [ოსმალეთი და სპარსეთი] მიერ იყო შევიწროებული, და მათთან აწარმოებდა დაუსრულებელ ბრძოლებს; ის მე მთხოვდა ამ სომეხის პირით როგორმე მესწავლებინა გზები, როგორ მიევლინა ელჩი რუსეთის მეფესთან, აინტერესებდა ჩემი აზრი, რუსეთის მეფე დაეხმარებოდა თუ არა…” [იქვე ჯენკინსონი იმასაც აღნიშნავს, რომ ამ ქართველ მეფეს უსაფრთხოების მიზნით თავისი ელჩისთვის სიტყვიერად დაუბარებია მასთან სათქმელი, ასე რომ ჯენკინსონმაც, როგორც თავად აღნიშნავს, სიტყვიერადვე უპასუხა დესპანის პირით], რომ „არა მარტო უნდა გაეგზავნა ელჩი რუსეთში, რადგან ის [რუსეთის მეფე] იყო პატივსაცემი და განწყობილი მის დასახმარებლად, ამასთანავე, მე მივასწავლე მას [დესპანს] გზა, რომლითაც დასახელებულ მეფეს [ქართველ მეფეზეა საუბარი] შეეძლო გაეგზავნა იგი ჩერქეზეთის გავლით”22. ნაწილი ქართველი ისტორიკოსებისა[ი. ცინცაძე23, ბ. გაბაშვილი24] ემხრობიან ვერსიას, რომ ეს ქართველი მეფე უნდა ყოფილიყო ლევან კახთა მეფე, ხოლო ნაწილი კი [ე. მამისთვალაშვილი]25 მიიჩნევს, რომ ის უნდა ყოფილიყო ქართლის მეფე სიმონი. ,,პირველი ვერსიის სასარგებლოდ მეტყველებს ის ფაქტი, რომ 1563 წელს მოსკოვში გაემართა ლევან მეფის მიერ გაგზავნილი ელჩობა, იაკობის, დიონისესა და ვინმე სომეხის შემადგენლობით და ეს ელჩობა დაბრუნდა უკნა 1564 წელს“26. ინგლისელ ვაჭარსა და მოგზაურს, როგორც ჩანს, გადაუწყვეტია ესარგებლა ვითარებით და გაწეული სამსახურიდან რაიმე სარგებელი მიეღო. მან თავისი თანამგზავრი ედვარდ კლარკი ქ. არეშში [ეს ქალაქი, ცნობილი აბრეშუმის ვაჭრობით, ჯენკინსონს წარმოჩენილი ჰყავს კახეთ-შირვანის საზღვარზე] მიავლინა, რათა საქართველოს ტერიტორიაზე უსაფრთხო ვაჭრობის ნება მიეღო. კლარკს უსაუბრია ,,ზოგიერთ ვაჭრებთან”, თუმცა არაფერი გამოსვლია27. ბუნდოვანია, რა იყო ამის მიზეზი, სავარაუდოდ ის, რომ როგორც ჯენკინსონისვე წერილიდან ვგებულობთ, შაჰ თამაზი მაინცდამაინც არ მოიხიბლა ინგლისელი ვაჭრების წინადადებებით და მათთან სავაჭრო-დიპლომატიური კონტაქტების გაბმაზე თავი შეიკავა28. იმ პირობებში, როცა შაჰ თამაზის ხელისუფლება გავრცელებული იყო აღმოსავლეთ საქართველოზე, სურვილი რომც ჰქონოდათ, ქართველი მეფეები ამ კავშირის გაბმას აშკარად მაინც ვერ გაბედავდნენ. თუმცა, თავად ჯენკინსონის დაკვირვებებიდან აშკარად ჩანს საქართველოს სამეფოების კარზე სომეხი ვაჭრებისა და დიპლომატების როლის მნიშვნელობა.

ანტიოსმალური საფრთხის წინააღმდეგ ერთიანი ევროპული კათოლიკური ფრონტით გამოსვლის მოთავე კარლ V ჯერ კიდევ XVI საუკუნის 20-იან წლებში ცდილობდა, რომ აღმოსავლეთიდან ოსმალეთს მეორე ფრონტი ჰქონოდა გახსნილი. ეს ოსმალთა ძალებს დაქსაქსავდა და ევროპელებს საქმეს გაუადვილებდა. ამიტომაც „1518 და 1525 წლებში იგი[კარლ V] აწარმოებდა მოლაპარაკებებს სპარსეთის მმართველებთან შაჰ ისმაილთან და შაჰ თამაზთან, ოსმალო თურქთა წინააღმდეგ ერთიანი საომარი კამპანიის გასაჩაღებლად“29. აქვე აღვნიშნავთ, რომ პირველივე სეფიანი შაჰის აქტიურმა დაპყრობითმა პოლიტიკამ გამოწვია ის, რომ მისი სამფლობელო ევფრატიდან შუა აზიამდე გადაიჭიმა, რასაც დიდი გამოხმაურება მოჰყვა საერთაშორისო ასპარეზზე; სელიმ I-ის სვლა ევროპაში კი იმდენად შთამბეჭდავი იყო, რომ მის საპირწონე ფიგურად აღმოსავლეთში მხოლოდ ისმაილი მიიჩნეოდა. „შაჰ ისმაილის პიროვნების, როგორც საქრისტიანოს მტრის წინააღმდეგ მებრძოლის სახელის განდიდება ისევე ხდებოდა, როგორც ერთ დროს თემურ-ლენგისა და უზუნ ჰასანისა“30.

ისევე როგორც ოტომანები იყენებდნენ რეფორმაციის შედეგად წარმოქმნილ რელიგიურ განხეთქილებას ევროპაში და იფართოებდნენ საზღვრებს, ასევე კარლ V-ც ცდილობდა სუნიტური ოსმალეთისა და შიიტური ირანის რელიგიური დაპირისპირების გამოყენებას. ცნობას ზემონახსენებ ორი მოლაპარაკების შედეგებზე და ამჯერად ამ ანტიოსმალურ კამპანიასთან საქართველოს რაიმე ფორმით კავშირზე, ჩვენ ჯერ ვერ მივაკვლიეთ, თუმცა თავდაპირველ სეფიანთა გამარჯვებაში ქართველების როლის31, ასევე იმის გათვალისწინება, რომ ირანთან ერთად კოალიციაში გამოსვლა თავის თავად გულისხმობდა ევროპელებთან ურთიერთობის პერსპექტივასაც, გვავარაუდებინებს, რომ რაიმე სახით ქართული სახელმწიფოების ჩართულობა ანტიოსმალური კოალიციების მცდელობაში XVI საუკუნის 20-იან წლებშიც საძიებელია. აკი შაჰ ისმაილის მიერ ოტომანთა წინააღმდეგ შექმნილი ლიგის [1514 წლის ოქტომბერი-თ.ქ.] მონაწილენი ქართველებიც ყოფილან – ამის შესახებ ინფორმაციას გვაწვდის ნიკოლო ძენოს მიერ შედგენილი კატერინო ძენოს ,,მოგზაურობის კომენტარები“ და ასევე ვენეციელის, ჯოვანი მარია ანჯოლელოს ცნობები32. სამაგიეროდ, ჩვენს მიერ იქნა მოძიებული იტალიელი მიქელე მემბრეს რელაციონი ირანში მოგზაურობის შესახებ 1538-1540 წწ.-ში, საიდანაც ვიგებთ, რომ იგი ამ პერიოდში ვენეციის მიერ კვლავ მოკავშირეობის ძიების მიზნით [1538 წელს ვენეციამ, პაპმა და ჰაბსბურგებმა ლიგა ანტიოსმალური ლიგა შეკრეს] იყო კურიერად მივლინებული ირანში, სადაც საქართველოს გავლით შეაღწია და უკან დაბრუნებულმა ვალიადოლიდში კარლ V მოინახულა, რომელიც ძალზე იყო დაინტერესებული იტალიელის ირანული შთაბეჭდილებებითა და სავარაუდო პოლიტიკური ალიანსის შესაძლებლობებით. მემბრე-ს ინგლისურად მთარგმნელსა და დართული კომენტარების ავტორს ა.ჰ. მორტონს ნახსენები აქვს რომ, ურთიერთობებს ჰაბსბურგებსა და ირანს შორის ადრეც ჰქონია ადგილი. სამწუხაროდ ის არ ახდენს დაკონკრეტებას33, თუმცა გვავარაუდებინებს, რომ სწორედაც 1518-1525 წლის მცდელობებზეა საუბარი.საქართველოს სავარაუდო კონტაქტების კვლევას განსაკუთრებით ის ფაქტორი ართულებს, რომ თავისთავად, ეს ნაბიჯი მხოლოდ დამოუკიდებელი ნაბიჯი ვერ იქნებოდა, და მეორეც, ევროპისთვის, გარდა ოტომანთაგან მომდინარე საფრთხისა, ეს ხანა არის იტალიური ომებისა და რეფორმაციის ხანა, როცა საერთოევროპულ კონფლიქტშიც თითქმის ყველა ევროპული სახელმწიფო იყო ჩართული და რელიგიური დაპირისპირებაც განსაკუთრებით მწვავედ იდგა. ოტომანებთან ურთიერთობაში არც მისი ყველაზე „დაუძინებელი” მტრები [ვენეცია, პაპობა, საღვთო რომის იმპერია, მოგვიანებით ჰაბსბურგული ესპანეთი] იყვნენ თანამიმდევრულნი, ამიტომაც აღმოსავლეთის ქრისტიანულ ქვეყნებთანა და ირანთანაც, როგორც სავარაუდო მოკავშირეებთან, ურთიერთობაც ხან გააქტიურდებოდა, ხანაც სუსტდებოდა. (მაგალითები ამ მიმართულებით შორს წაგვიყვანდა. აღვნიშნავთ მხოლოდ ერთს: ზემონახსენები ლიგისა და მემბრეს ირანში გაგზავნის პარალელურად თავად ვენეციამ სეპარატულად მოაწერა ხელი ოსმალებთან დაზავებას ხელი 1540 წლისთვის, რამაც გამოიწვია კიდეც მემბრეს ვიზიტის უშედეგობა, შაჰ თამაზის ოსმალთა მიმართ ზოგადად თავდაცვითი პოლიტიკური კურსის არჩევასთან ერთად)34.

თუმცა, ანტიოსმალური მიმართულებით ევროპის ქვეყნების გააქტიურება კვლავ შეინიშნება XVI საუკუნის 70-იანი წლებიდან. ამ პერიოდში მისი მოთავე უკვე ესპანეთის მონარქი ფილიპე II იყო. მაშინ როცა ინგლისური დიპლომატიის ძალისხმევა ოსმალთა კარზე მიმართული იყო იქითკენ, რომ ოსმალეთის სამხედრო ძალა ესპანეთის დასამარცხებლად და მისი საზღვაო იმპერიის დასამხობად გამოეყენებინა, საპირისპიროდ, ესპანეთის ხელისუფლებაც ეძიებდა სავარაუდო საპირწონე ძალას, რის გამოც ოსმალთა ყურადღება ვერ იქნებოდა კონცენტრირებული მარტო ხმელთაშუაზღვისპირეთში და ზოგადად, დასავლეთის მიმართულებით. ამ მხრივ კი ყველაზე კარგი ვარიანტი ისევ ირანთან მოკავშირეობა იყო. ამიტომაც, ფილიპე II-ს შაჰ მუჰამედ ხოდაბენდესთან მიუვლენია ელჩი, რომელსაც უნდა დაერწმუნებინა იგი ოსმალთა წინააღმდეგ ევროპელებთან თანადროულად ერთიანი ფრონტით გამოსვლაზე35. ირან-ოსმალეთის ახალი ომის დროს ოსმალეთის წარმატებებმა სპარსეთის შაჰი კიდევ უფრო დაარწმუნა ამ წამოწყებაში ქართველ მეფეების ჩაბმის საჭიროებაში. შესაბამისად, მუჰამედ ხოდაბენდემ, დაიწყო თუ არა ომი ოსმალეთთან, წლების განმავლობაში მის მიერ ციხეში გამომწყვდეული სიმონ მეფე ტყვეობიდან გაათავისუფლა, მეფობა დაუბრუნა და სამშობლოში გამოუშვა, რათა სიმონს ქართველთა ძალები ოსმალების წინააღმდეგ დაერაზმა. შაჰის გათვლა სწორი გამოდგა. ქართლის მეფე სიმონ I კახეთის მეფეს ალექსანდრე II-ს შეურიგდა, ასევე დაუმოყვრდა სამცხის მთავარს და, ამგვარად, ოსმალთა წინააღმდეგ ირანის მხარეს უკვე სოლიდური ძალა აღმოჩნდა. როგორც XV საუკუნის მიწურულში, ახლაც იგეგმებოდა კავშირის დადება რუსეთთანაც. კარამზინის გადმოცემით, XVI საუკუნის 80-იანი წლების დასაწყისში რუსეთს ირანის ელჩობა სწვევია36. ზოგიერთი ვარაუდით, ეს ელჩობა კოალიციური უნდა ყოფილიყო და მასში ქართველთა წარმომადგენლებიც მონაწილეობდნენ37. სწორედ ირან-თურქეთის ამ ახალი ომის პერიოდიდან კიდევ ერთხელ აშკარად ჩანს, რომ სომეხი ვაჭრები და რელიგიური პირები დიპლომატიურ სამსახურს ქართველ მეფეებსაც უწევდნენ. ისტორიკოს ტერ-ავეტისიანის ცნობით, XVI საუკუნის 90-იან წლებში „ვენეციური არქივები ასახელებენ სასულიერო პირს ტერ-აკოპ მარგარიანს, რომელიც ოცი წელია ამიერკავკასიასა და ვენეციას შორის მოგზაურობდა. მას მიჰქონდა კორესპონდენცია ვენეციელებთან, რომის პაპთან, ასევე წაუღია კორესპონდენცია ქართველი მეფისგან, სიმონისგან“38. ი. ტაბაღუას მიერ ევროპულ არქივებსა და წიგნსაცავებში მოძიებულ მასალებს შორის არის სიმონ I-ის მიერ ფილიპე II-სადმი გაგზავნილი წერილი39, რომელიც სწორედ ამ ტერ-აკოპის (იაკობის, როგორც ი. ტაბაღუასთან არის მითითებული) მეშვეობითაა გადაცემული. წერილში სიმონი სთხოვს ფილიპე II-ს, ზემოქმედება მოახდინოს გერმანიის იმპერატორსა და ტრანსილვანიის მთავრებზე, რათა მათ საომარი ოპერაციები წამოიწყონ ოსმალო თურქთა წინააღმდეგ. მაშინ როცა ქართლის მეფე ევროპასთან ურთიერთობის გაბმას ცდილობს, კახეთის მეფეს რუსეთთან ურთიერთობა უფრო პერსპექტიულად მიაჩნია მოცემულ მომენტში. კახთა მეფის ალექსანდრე II-ის მიერ 1590 წელს რუსეთის კარზე გაგზავნილ ელჩები, რომლებიც რუს ელჩს ზვენიგოროდსკის მიჰყვებოდნენ რუსეთის მეფისაგან საშამხლოს წინააღმდეგ სამხედრო მხარდაჭერა მოსაპოვებლად, გახლდნენ ჩერქეზი ყურშიტა და პრინცი სულეიმან ბაინდირის-ძე, რომელიც ისტორიკოს ალენს კახეთის კარზე ჩამოსახლებულ თურქმან აღ-ყოინლუს წარჩინებულთა შთამომავლად მიაჩნია40. თუმცა ბორის გოდუნოვის კარზე მივლინებულ კახეთის ელჩების, არქიმანდრიტ კირილესა და არამ ძედამბეკს შორის, ამ უკანასკნელს იგივე ავტორი თურქთა მიერ მოოხრებული სამხრეთ-აღმოსავლეთ ქართლიდან ხიზნად წამოსული ქართულ-სომხური წარმოშობის პიროვნებად მიიჩნევს41. რუსეთ-კახეთის ურთიერთობები ამ პერიოდში ინტენსიურია, ვინაიდან მოჰამედ ხოდაბენდე ოსმალთა წინააღმდეგ რუსეთის მომხრობის მიზნით, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში მას დიდ დათმობებს ჰპირდებოდა42 და კახეთის დამოუკიდებელ ინიციატივებზეც თვალს ხუჭავდა. თუმცა შაჰ აბას I-ის მიერ ოსმალთა წინააღმდეგ წარმატებით განახლებული ომის შემდეგ, საქართველოსთვის ვითარება ამ მიმართულებითაც გართულდა.

სამწუხაროდ, ჩვენ მიერ ჯერ ვერ იქნა მოძიებული XVI საუკუნის I ნახევარში ევროპის სხვადასხვა სახელმწიფოთა კარზე ქართველ მეფეთა კონტაქტების დამადასტურებელი წყაროები, ის ფაქტი კი, რომ XVI საუკუნის მიწურულს არსებობს კონტაქტის მცდელობა ესპანეთის მეფესთან, რომელიც ცალსახად აღიქმებოდა ოსმალთა მტრად და, შესაბამისად, აღმოსავლეთის ქრისტიანების პოტენციურ ქომაგად, ერთის მხრივ, გვაფიქრებინებს, რომ რუსეთის სახელმწიფოსთან კავშირების დამყარების მიუხედავად, საქართველო არასოდეს წყვეტდა ევროპასთან კონტაქტის დამყარების მცდელობას და მეორე, რომ XVI საუკუნის I ნახევარში, იმპერატორ კარლ V მმართველობის ხანაშიც უნდა ყოფილიყო მასთან რაიმე კავშირის მცდელობა. კარლ V-ის მოღვაწეობის ერთ-ერთი გაცხადებული დევიზი იყო სწორედ ერთიანი კათოლიკური ევროპის დაპირისპირება ოსმალეთთან, თუმცა ეს მისი მხრიდან მარტო დევიზი არ ყოფილა. რომ არა რელიგიური განხეთქილება ევროპაში, რაც კარლს არ აძლევდა ძალების ერთი მიმართულებით კონცენტრაციის საშუალებას, ოსმალთა წინსვლა ევროპის კონტინენტზე შეიძლება ასეთი შთამბჭედავი არც ყოფილიყო. კარლ V-ის ძე ფილიპე II მამის ამბიციებისა და სამფლობელოების მხოლოდ ნაწილის მემკვიდრე იყო (კარლ V-მ გადადგომის შემდგომ სამფლობელოების ნაწილი ძმას დაუტოვა იმპერატორის ტიტულთან ერთად) – ამიტომაც, ვვარაუდობთ, რომ საფუძვლიანი კვლევა ამ მიმართულებით ბევრ სიახლეს გამოავლენს. (თუმცა ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ არა მარტო ძალთა დაქსაქსულობა იყო ოსმალთა წინაარმდეგ ერთიანი ფრონტის ვერშექმნის ერთადერთი მიზეზი, არამედ ის ფაქტორებიც, რომ მიმდინარეობდა ევროპის სახელმწიფოების მიერ ახალი გზების აქტიური ათვისება, ახალი ინტერესები მეკავშირეთა ცვლას განაპირობებდა, ფილიპე II-ის ინტერესები ამ დროს დიდწილად გადართული იყო ამერიკის კონტინენტზე, საიდანაც შემოდიოდა ძირითადი ქონება ესპანეთისთვის და ა.შ. ამ მიზეზების გაშლა ჩვენი სტატია ფარგლებში ამჯერად შეუძლებელია-თ.ქ.) მეორე მხრივ, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს კავშირი ევროპასთანაც და რუსეთთანაც XV საუკუნიდან მოყოლებული, ირანის ნებართვის გათვალისწინებით და ერთიანი ანტიოსმალური საბრძოლო კამპანიის პროგრამის ფარგლებშია განსახილველი და ნაკლებად ადევს დამოუკიდებელი მოღვაწეობის ელფერი. თუმცა, ისიც აუცილებლად უნდა ვთქვათ, რომ იმ მოცემულ ვითარებაში, თავად საქართველოს მესვეურები საკუთარი ქვეყნის ინტერესების დაცვის ყველა შესაძლო საშუალებას იყენებდნენ. როცა საქართველო ირან-ოსმალეთის ომების ერთ-ერთ ასპარეზად იქცა, და როცა სეფიანთა ირანის დამოკიდებულება საქართველოსთან მიმართებაში ნელ-ნელა დამძიმდა, საქართველოს უჭირდა აქტიური საგარეო პოლიტიკის დამოუკიდებლად წარმოება. ამიტომაც ატარებს კორესპონდენციები სპორადულ ხასიათს, განსაკუთრებით ევროპის სახელმწიფოებში და დესპანთა ვინაობის დადგენაც რთულდება [რუსეთთან ურთიერთობები, მიუხედავად ოსმალეთ-ირანის წინააღმდეგობისა, მაინც უფრო ინტენსიურია და ინფორმაციის მოპოვებაც მეტადაა შესაძლებელი, ეს ვითარება კი, თავის მხრივ, რუსეთის მეზობლობითა და ამიერკავკასიის რეგიონში მისი სწრაფად მზარდი ეკონომიკურ-პოლიტიკური დაინტერესებით აიხსნება და არა მარტო საქართველოს მცდელობებით]. მაგრამ უდავოა, რომ ქართველ მეფეთა დესპანების უმეტესობა საქართველოს მხრიდან (იშვიათი გამონაკლისების გარდა) სომხური წარმოშობის ვაჭრები იყვნენ, რომლებიც უმნიშვნელოვანეს სავაჭრო-ეკონომიკურ ბერკეტებს ფლობდნენ არა მარტო ამიერკავკასიასა და ირანში, (ვისი დესპანების მოვალებასაც ასრულებდნენ როგორც დასავლეთში, ასევე ჩრდილოეთის მიმართულებით), არამედ ოსმალთა იმპერიაშიც და, ამასთან ერთად, დასავლეთისკენ მიმავალი გზებიც კარგად ჰქონდათ გაკვალული.

——–

ლ ი ტ ე რ ა ტ უ რ ა

L i t e r a t u r e

Л и т е р а т у р а

იტალიელ მოგზაურთა ცნობები საქართველოს შესახებ XV საუკუნეში. იტალიურიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო ე. მამისთვალაშვილმა, თბილისი, 1981

ი. ტაბაღუა, საქართველო ევროპულ არქივებსა და წიგნსაცავებში, „მეცნიერება“ თბილისი, 1984

ე. მამისთვალაშვილი, იტალიელ მოგზაურთა ცნობები XVI საუკუნის დასაწყისის ირან-საქართველოს ურთიერთობის შესახებ, იხ. ევროპის ქვეყნების ისტორიის პრობლემები, თბილისი, 1975

ვ. გაბაშვილი, ქართული დიპლომატიის ისტორიიდან, საქართველოს და კავკასიის ისტორიის მასალები, თბილისი, 1954

ე. მამისთვალაშვილი, საქართველოს საგარეო პოლიტიკური ურთიერთობანი XVI საუკუნის 50-60-იან წლებში, მაცნე, თბილისი, 1982

ლ. ტარდი, უნგრეთ-საქართველოს ურთიერთობანი XVI საუკუნეში, თბილისი, 1980

W.E.D. Allen, Russian Embassies to the Georgian Kings, (Cambridge: Cambridge univ. Press,1970)

D. Goffman, The Ottoman Empire and Early Modern Europe, (Cambridge: Cambridge University Press, 2002)

Michele Membre, Mission to the Lord Sophy of Persia [ translated with introduction and notes by A.H. Morton], (School of oriental and african studies, Univ. of London), 1993

Richard Hakluyt, The principal Navigation, voyages, Traffiques and Discoveries of English Nation, (N-Y: Viking Press, 1965)

Penrose Boies, Travel and Discovery in the Renaisaance, (Cambridge: Harvard University Press, 1955)

В. А. Байбуртян, Армянская колония Новой Джудьфы в XVII веке, Ереван, 1969

Т. Г, Тавадзе, Об Использовании Армянских купцов на дипломатической службе Грузинскими Царями, (იხ. ამიერკავკასიის ისტორიის პრობლემები, თბილისი: მეცნიერება, 1991)

Т. Г, Тавадзе, К вопросу кахетинско-русских отношениях в 80-е годы XVI в. – Мацне, № 3. 1983

Н. М. Карамзин, история государства Росийского, кн. III, т. IX, Спб, М., 1845

С. В. Тер-Аветисиян, Город Джуга, материалы по истории торговых отношений джульфинских купцов XV-XVII вв., Тбилиси, 1937

Ю. Е. Ивонин, У истоков дипломатии раннего нового времени, (Минск: издательство Университетское, 1984)

И. П. Петрушевский, Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджанеи в Армении в XVI-начале XIX вв., Л., 1949

Шахмалиев, E. К вопросу о времени начала упадка Венеции, „ученые записи” Аз. госунта им. Кирова, №9, Баку, 1955

Я. З. Цинцадзе, Разыскания из истории русско-грузинских отношении (X-XVI вв.) Тбилиси, 1956

რ ე ზ ი უ მ ე

ქართველთა მეფეების საერთაშორისო კონტაქტებისა და მათი დესპანების ვინაობის შესახებ XV საუკუნის ბოლოსა და XVI საუკუნეში

თეა ქარჩავა

წინამდებარე სტატია შეეხება XV-XVI საუკუნეებში ქართველ მეფეთა საერთაშორისო კონტაქტებსა და ამ კონტაქტებისათვის დესპანებად მივლინებულ პირთა ვინაობის დადგენის საკითხს. სტატიაში სიახლის სახით გამოვლენილია XVI საუკუნის 30-40-იან წწ-ში ანტი-ოსმალური კავშირის ჭრილში ევროპა-ირანის ურთიერთობის კიდევ ერთი მცდელობის ფაქტი, რომელსაც ქართული სამეცნიერო საზოგადოება არ იცნობდა. ისტორიულ წყაროთა მეცნიერული ანალიზის საფუძველზე არის მცდელობა ობიექტურად შეფასდეს XV საუკუნის მიწურულსა და XVI საუკუნის მანძილზე ქართველ მეფეთა დიპლომატიური კავშირები რამდენად ატარებდა დამოუკიდებელ ხასიათს და რაგვარად შეიძლება განისაზღვროს ქართულ სახელმწიფოთა ადგილი და როლი იმდროინდელ საერთაშორისო ვითარებაში.

S U M M A R Y

ABOUT GEORGIAN KINGS’ INTERNATIONAL CONTACTS AND IDENTIFICATION OF THEIR ENVOYS IN XV-XVI CENTURIES

TEA KARCHAVA

The article given below is connected with both the international contacts of Georgian Kings in XV-XVI centuries and the identifying of the persons who were sent for this issue as envoys and couriers. The fact is exposed as the novelty (totally unknown for Georgian scientific society) which once again reveals the relation between Europe and Safavids in the framework of Anti-Ottoman Unity in 30-40-ties of XVI century.

As the result of analyses of the historical sources the article tries to provide an objective evaluation regarding the fact were or not independent actions the diplomatic relations of Georgian kings during XV-XVI centuries, as well as tries to define how the role and place of Georgian States in the international situation should be determined at that period.

Р Е З Ю М Е

О МЕЖДУНАРОДНЫХ ДИПЛОМАТИЧЕСКИХ ОТНОШЕНИЯХ ГРУЗИНСКИХ ЦАРЕЙ И ОБ ИДЕНТИФИКАЦИИ

ИХ ПОСЛОВ В XV-XVI ВЕКАХ

ТЕА КАРЧАВА

Данная статья указывает на международные дипломатические отношения грузинских царей в XV-XVI вв. и идентификацию людей, которые были посланны для этой цели, как послы и курьеры. Как новызна в статье приведен докозующий факт (не знакомый для грузинских ученных) об очередной попытке европейско-иранского союза в 30-40-х годах XVI века в рамках анти-османской коалиции.

На основании научного анализа из исторических источников предложенна попытка объективно оценить на сколько были независимы дипломатические отношения правящих царей в конце XV в. и на протяжении XVI века. И каким образом можно было определить какое место и роль занимало в то время грузинские государства в междунарожном положении.

_______________

1. D. Goffman, The Ottoman Empire and Early Modern Europe, (Cambridge: Cambridge University Press, 2002), p. 85-87

* ახალ ჯულფაში შაჰ აბასმა ის სომხები დაასახლა, რომლებიც თავის სამშობლოში დაკარგეს ყველაფერი, მას შემდეგ, რაც 1605 წწ ირან-ოსმალეთის გამაჩანაგებელი ბრძოლებს ჰქონდა ადგილი

2. И. П. Петрушевский, Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджанеи в Армении в XVI-начале XIX вв., Л., 1949, с. 181

3. W.E.D. Allen, Russian Embassies to the Georgian Kings, (Cambridge: Cambridge univ. Press,1970), p. 357

4. D. Goffman, The Ottoman Empire and Early Modern Europe,(Cambridge: Cambridge university Press, 2002), p. 87

5. И. П. Петрушевский, Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджанеи в Армении в XVI -начале XIX вв., Л., 1949, с. 182

6. С. В. Тер-Аветисиян, Город Джуга, материалы по истории торговых отношений джульфинских купцов XV-XVII вв.,Тбилиси, 1937, с. 86

7. Э. Шахмалиев, E. К вопросу о времени начала упадка Венеции, „ученые записи“ Aз. госунта им. Кирова, 1955, № 9, с. 124

8. В.А. Байбуртян, Армянская колония Новой Джудьфы в XVII веке, Ереван, 1969, с. 29

9. ლ. ტარდი, უნგრეთ-საქართველოს ურთიერთობანი XVI საუკუნეში, თბილისი, 1980, გვ. 20

10. Т. Г, Тавадзе, Об Использовании Армянских купцов на дипломатической службе Грузинскими Царями, (ix. amierkavkasiis istoriis problemebi, Tb.: mecniereba, 1991),. გვ. 240

11. ibid., გვ. 240

12. Pernose B. Travel and Discovery in the Renaissance 1420-1620, (Cambridge: Harvard University Press, 1955), გვ. 23-26

13. ლ. ტარდი, უნგრეთ-საქართველოს ურთიერთობანი XVI საუკუნეში, თბილისი, 1980, გვ. 22

14. ibid., გვ. 22

15. იტალიელ მოგზაურთა ცნობები საქართველოს შესახებ XV საუკუნეში. იტალიურიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო ე. მამისთვალაშვილმა, თბილისი, 1981, გვ. 21

16. С. В. Тер-Аветисиян, Город Джуга, материалы по истории торговых отношений джульфинских купцов XV-XVII вв.,Тбилиси, 1937, с. 20

17. Penrose Boies, Travel and Discovery in the Renaisaance, (Cambridge: Harvard University Press, 1955), გვ. 23-24

* უზუნ ჰასანს ცოლად ჰყავდა ტრაპიზონის იმპერატორის კალო იოანე კომნენოსის ქალიშვილი დესპინა, ამ უკანასკნელის და კი არქიპელაგის (ეგეოსის ზღვის კუნძულები-თ.ქ.) ჰერცოგის ნიკოლო კრესპოს ცოლი გახლდათ, რომლის ოთხი ქალიშვილი ვენეციელი ვაჭრების ცოლები იყვნენ, ერთ-ერთი ვიოლანტე სწორედ კატერინო ძენოს ცოლი გახლდათ

18. ibid., 24

19. ე. მამისთვალაშვილი, იტალიელ მოგზაურთა ცნობები XVI საუკუნის დასაწყისის ირან-საქართველოს ურთიერთობის შესახებ, იხ. ევროპის ქვეყნების ისტორიის პრობლემები, (თბილისი: „მეცნიერება“, 1975), გვ. 148.

20. Т. Г, Тавадзе, Об Использовании Армянских купцов на дипломатической службе Грузинскими Царями. გვ. 241

21. Ibid., გვ. 244

22. Anthony Jenkinson, in Hakluyt’s Voyages selected and edited by Irvin R. Blacker, (NY: Viking Press, 1965), p.107-108

23. Я. З. Цинцадзе, Разыскания из истории русско-грузинских отношении(X-XVI вв.) Тбилиси, 1956, с. 283

24. ვ. გაბაშვილი, ქართული დიპლომატიის ისტორიიდან, საქართველოს და კავკასიის ისტორიის მასალები, თბილისი, 1954, გვ. 71-72

25. ე. მამისთვალაშვილი, საქართველოს საგარეო პოლიტიკური ურთიერთობანი XVI საუკუნის 50-60-იან წლებში, მაცნე, 1982, № 2, გვ. 23

26. Т. Г, Тавадзе, Об Использовании Армянских купцов на дипломатической службе Грузинскими Царями, იხ. ამიერკავკასიის ისტორიის პრობლემები (თბილისი: მეცნიერება, 1991) გვ. 243

27. W.E.D. Allen, Russian Embessies to the Georgian Kings, vol. I, (Cambridge: Cambridge univ. Press, 1970), p. 357

28. Richard Hakluyt, The principal Navigation, voyages, Traffiques and Discoveries of English Nation,N-Y, 1965

29. Ю. Е. Ивонин, У истоков дипломатии раннего нового времени, (Минск: издательство Университетское, 1984), с. 86

30. ე. მამისთვალაშვილი, იტალიელ მოგზაურთა ცნობები XVI საუკუნის დასაწყისის ირან-საქართველოს ურთიერთობის შესახებ, იხ. ევროპის ქვეყნების ისტორიის პრობლემები, (თბილისი: „მეცნიერება“,1975), გვ.153

31. Ibid., გვ. 145

32. ე. მამისთვალაშვილი, იტალიელ მოგზაურთა ცნობები XVI საუკუნის დასაწყისის ირან-საქართველოს ურთიერთობის შესახებ, იხ. ევროპის ქვეყნების ისტორიის პრობლემები, (თბილისი: მეცნიერება, 1975), გვ. 148-159

33. Michele Membre, Mission to the Lord Sophy of Persia [ translated with introduction and notes by A.H. Morton], (School of oriental and african studies, Univ. of London), 1993, p. 12-17

34. Ibid., 12-17 35. Шахмалиев, E. К вопросу о времени начала упадка Венеции, „ученые записи“ Aз. госунта им. Кирова, 1955, №9, с. 124-125

36. Н. М. Карамзин, история государства Росийского, кн. III, т. IX, Спб, М., 1845, с. 246

37. Т. Г, Тавадзе, К вопросу кахетинско-русских отношениях в 80-е годы XVI в. – Мацне, № 3. 1983, с. 53

38. С. В. Тер-Аветисиян, Город Джуга, материалы по истории торговых отношений джульфинских купцов XV-XVII вв.,Тбилиси, 1937, с. 26

39. ი. ტაბაღუა, საქართველო ევროპულ არქივებსა და წიგნსაცავებში, (თბილისი: „მეცნიერება” 1984), გვ. 222-223

40. Allen W.E.D., Russian Embassies to the Georgia Kings, Vol. I, (Cambridge: Cambidge Univ. Press, 1970), с. 356

41. Ibid., Vol. II, p. 538

42. ibid., vol I, p. 539

http://lib.ge/body_text.php?9073#

სიკვდილის კონვეირი

1937 წლის ივნისში, მოსკოვში საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის პლენუმი ჩატარდა, სადაც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატმა (შინსახკომი) პარტიისგან ხალხის მტრებთან საბრძოლველად საგანგებო უფლებები მიიღო – შინსახკომს გამოძიების პროცესში პატიმრების წამების ნება დართეს.

დაკავებულთა წინააღმდეგ ფიზიკური მეთოდების გამოყენებას სტალინის საიდუმლო დირექტივა ადასტურებდა. დირექტივის შინაარსი 1937 წლის ივლისში, შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარმა ნიკოლაი ეჟოვმა ჩეკისტების ხელმძღვანელ რგოლს სპეციალურ თათბირზე, პირადად გააცნო. საბჭოთა კავშირის ციხეებში პატიმრების ოფიციალურად ნებადართული წამება სწორედ ამ დირექტივის შემდეგ დაიწყო.

დირექტივა იმდენად საიდუმლო იყო, რომ მის შესახებ მხოლოდ შინსახკომისა და პარტიული აპარატის ვიწრო წრემ იცოდა. გამოძიების პროცესში წამების ოფიციალური დაშვება სტალინმა ასე ახსნა: «შინსახკომის საგამოძიებო პრაქტიკაში ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდების გამოყენება პარტიის ცეკას თანხმობით ხდება. ცნობილია, რომ ყველა ბურჟუაზიული დაზვერვის სამსახურები იყენებენ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდებს სოციალისტური პროლეტარიატის წინააღმდეგ და ხშირად ეს ყველაზე საზიზღარ ფორმებს იღებს. ისმის კითხვა – რატომ უნდა იყოს სოციალისტური დაზვერვა ჰუმანური ბურჟუაზიის აგენტების მიმართ, რომლებიც მუშათა კლასის და კოლმეურნეების დაუძინებელი მტრები არიან? ცეკა მიიჩნევს, რომ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდები აუცილებლად უნდა იყოს გამოყენებული შემდგომშიც, ხალხის მტრების წინააღმდეგ.”

მართალია, გამოძიების პროცესში წამების დაშვების ოფიციალური დირექტივა 1937 წლის ივნისში გაიცა, მაგრამ პატიმრების წინააღმდეგ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდებს შინსახკომში მანამდეც, კარგა ხნით ადრე იყენებდნენ. ჩვენების მისაღებად ადამიანების წამება ბოლშევიკების პრაქტიკაში ჩეკას ჩამოყალიბებისთანავე გაჩნდა. ჩეკა თავის იდეურ მტრებს ყოველთვის სასტიკად უსწორდებოდა და ქაღალდზე დეკლარირებულ ადამიანის უფლებებს და კანონებს არაფრად აგდებდა. სტალინის დირექტივამ მხოლოდ ოფიციალური სახე მისცა იმას, რაც ისედაც არსებობდა – თუ ადრე, გამომძიებლები გარეგნულად მაინც ცდილობდნენ საგამოძიებო პროცედურის დაცვას, 1937 წელს ამის საჭიროება აღარ იყო.

1937 წელს საქართველოს შინსახკომში პატიმრების წამება ჩვეულებრივი მოვლენა იყო. თუ როდის დაიწყო და ვისი ბრძანებით მოქმედებდნენ ჩეკისტები, წლების შემდეგ გამოირკვა. 1953 წელს სტალინის სიკვდილის შემდეგ, ლავრენტი ბერია დააპატიმრეს. მასთან ერთად ციხეში ჩასვეს მისი მომხრეები. ერთ-ერთი მათგანი საქართველოს ყოფილი შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარი სერგო გოგლიძე იყო. სასამართლო პროცესზე მსჯავრდებულის რანგში მყოფმა გოგლიძემ განაცხადა: «პატიმრების მასობრივ ცემას და წამებას 1937 წლის გაზაფხულიდან ვაწარმოებდით. მარტში, საქართველოს ცეკას პირველი მდივანი ლავრენტი ბერია მოსკოვის მივლინებიდან დაბრუნდა და მიბრძანა, ცეკაში დამებარებინა შინსახკომის ყველა რგოლის ხელმძღვანელი რესპუბლიკის მასშტაბით. როდესაც ყველა შეიკრიბა, ბერიამ მოხსენება გააკეთა. მოხსენებაში ცეკას მდივანმა აღნიშნა, რომ საქართველოს შინსახკომის ორგანოები ცუდად იბრძვიან მტრების წინააღმდეგ, გამოძიების პროცესს აჭიანურებენ იმ დროს, როდესაც ხალხის მტრები ქუჩაში თავისუფლად დასეირნობენო. ბარიამ თქვა, რომ თუ პატიმარი არ იძლევა ჩვენებას, გამომძიებელმა მის წინააღმდეგ ფიზიკური ზემოქმედების მეთოდები უნდა გამოიყენოთო. ამ თათბირის შემდეგ საქართველოს შინსახკომში პატიმრების მასობრივი ცემა დავიწყეთ.”

1937 წელს პატიმრების წამებას და საერთოდ, რეპრესიებს საფუძველი 1934 წელს ჩაეყარა. 1934 წლის 1 დეკემბერს, ლენინგრადის პარტიული ორგანიზაციის ხელმძღვანელი, ძველი ბოლშევიკი, პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი სერგეი კიროვი მოკლეს. იმავე დღეს, სტალინის დადგენილება გამოქვეყნდა, რომელმაც ქვეყანაში რეპრესიების დაწყების საჭირო იურიდიული საფუძველი შექმნა:

1. ბრალდებულთა საქმეები, რომლებიც ტერორისტული აქტის მომზადებაში, ან მის განხორციელებაში იმხილებიან, განიხილოს არა უგვიანეს 10 დღის ვადაში;

2. საქმეები მოსმენილ იქნას მხარეთა მონაწილეობის გარეშე;

3. განაჩენის გასაჩივრება და შეწყალებაზე თხოვნის შეტანა დაუშვებელია;

4. უმაღლესი სასჯელი აღსრულდეს განაჩენის გამოტანიდან დაუყოვნებლივ.

ამ დადგენილებით, ნებისმიერს, ვინც ტერორისტულ გაზრახვაში იქნებოდა ეჭვმიტანილი, ფაქტობრივად, სასამართლოს გარეშე დახვრეტდნენ. ცხადი გახდა, რომ სტალინი პოლიტიკური ოპოზიციის განადგურებას იწყებდა და კიროვის მკვლელობას საბაბად იყენებდა. 1936 წლისთვის სტალინმა აბსოლუტურ ძალაუფლებას მიაღწია და ყოფილი თანამებრძოლების ფიზიკურ განადგურებას შეუდგა. ბელადის მტრების სიაში, პირველი ადგილი ძველ ბოლშევიკურ გვარდიას და, პირველ რიგში, ლევ ტროცკის აქტიურ მომხრეებს ეჭირათ.

რეპრესიების სქემა, რომელმაც შემდეგ მთელი ქვეყანა მოიცვა, საკმაოდ მარტივი იყო: საბჭოთა კავშირში სტალინის ყველა ფარული თუ აშკარა მოწინააღმდეგე ფიზიკურად უნდა განადგურებულიყო. მაგრამ ეს პროცესი შინსახკომს ისე უნდა წარემართა, რომ ხალხს რეპრესიებისთვის ტაში დაეკრა. ანადგურებდნენ ძველ რევოლუციონერებს, რომლებსაც მასებში დიდი გავლენა და სახელი ჰქონდათ. ამიტომ საჭირო იყო სისტემის მოფიქრება, რომელიც უბრალო მოქალაქეს, ამ სახის რეპრესიების აუცილებლობაში დაარწმუნებდა. ამ მხრივ, ყველაზე მომგებიანი იქნებოდა, რომ დაპატიმრებულებს თავად ეღიარებინათ დანაშაული. ამისთვის კი პატიმრების წამება იყო საჭირო, რათა მათ ღია სასამართლო პროცესზე, მთელი მოსახლეობის თვალწინ, თავად დაედასტურებინათ საკუთარი ბრალეულობა.

1936 წლის ზაფხულში, ძველი ბოლშევიკების (კამენევი-ზინოვიევი) პირველი ღია სასამართლო პროცესი გაიმართა, სადაც ციხეში დამუშავებულმა 16-მა მსჯავრდებულმა დანაშაული აღიარა. აღიარების მიხედვით, ძველი ბოლშევიკები საზღვარგარეთ დევნილ ლევ ტროცკის დაუკავშირდნენ და მისი ხელმძღვანელობით, ტერორისტულ-კონტრრევოლუციური ცენტრი ჩამოაყალიბეს. განსასჯელების თქმით, ეს ცენტრი საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ ძირგამომთხრელ საქმიანობას ეწეოდა. აღიარების შემდეგ 16-ვე განსასჯელი დახვრიტეს. ეს მხოლოდ დასაწყისი იყო. მოსკოვში შემუშავებული გეგმით, შინსახკომს ყველა რესპუბლიკაში უნდა აღმოეჩინა მსგავსი ტერორისტული ცენტრი, რომელსაც კონსპირაციული კავშირი მოსკოვის მთავარ ორგანიზაციასთან ექნებოდა. ასეთი სისტემა ქვეყანაში მასობრივი დაჭერების საშუალებას იძლეოდა.

ისევე როგორც საბჭოთა კავშირში, საქართველოშიც მასობრივი დაპატიმრებები 1936 წლის მიწურულს და 1937 წლის დასაწყისში დაიწყო. რადიო ყოველდღე ხალხის მტრების სიას და საჩვენებელ სასამართლო პროცესებს გადმოსცემდა. გაზეთის ფურცლები მყვირალა სათაურებით იყო აჭრელებული. ჩვეულებრივი ადამიანი, რომელიც პოლიტიკაში ნაკლებად ერკვეოდა და პირადად არც დაპატიმრებულებს იცნობდა, სამთავრობო ინფორმაციას ბრმად იღებდა. მას სჯეროდა, რომ ირგვლივ შენიღბული მტრები მოქმედებდნენ.

იჭერდნენ ყველას: პარტიულ და სახელმწიფო ჩინოვნიკებს, სახალხო კომისრებს, რაიკომის მდივნებს, გლეხებს, მუშებს, მეცნიერებს, მოხუცებს და ახალგაზრდებს. საშინელი აბსურდი იმ დონემდე მივიდა, რომ შინსახკომის მიერ საბჭოთა კავშირში აღმოჩენილი არალეგალური ორგანიზაციების რიცხვმა სახელმწიფო ორგანიზაციებისას გადააჭარბა:

ქვეყნის ყველა სფეროს და დარგს საკუთარი კონტრრევოლუციური ცენტრი ჰქონდა. არალეგალური ცენტრი აღმოაჩინეს არმიაში, სადაც სამხედროები ხელისუფლების გადატრიალებას გეგმავდნენ. მავნებლები იყვნენ მძიმე მრეწველობაში, რომლებიც ქარხნებსა და ფაბრიკებში დივერსიებს აწყობდნენ. ხალხის მტრები მოქმედებდნენ სოფლის მეურნეობაში, სადაც მოწამლულ სიმინდს თესდნენ და საქონელს განგებ ხოცავდნენ. კონტრევოლუციურად აზროვნებდნენ რაიკომის მდივნები, რომლებიც ტროცკისტებთან იყვნენ დაკავშირებულნი. მხატვრები ბურჟუაზიულ ნახატებს ქმნიდნენ, მწერლები მავნე ნაწარმოებს წერდნენ, ხოლო მსახიობები ტერორისტულ აქტებს პირდაპირ სპექტაკლებზე ამზადებდნენ.

ყოველი მეორე უცხო ქვეყნის აგენტი იყო. გამოდიოდა, რომ 1937 წელს საბჭოთა მოქალაქის მთავარი შემოსავალი, ხელფასის ნაცვლად, ჯაშუშური საქმიანობიდან აღებული გასამრჯელო იყო.

არ არსებობდა რაიმე წესი, ან პირობა, რომლის შესრულების შემთხვევაში ვინმე იტყოდა, რომ მას არ დააპატიმრებდნენ. ადამიანის დასაჭერად ანონიმური წერილიც საკმარისი იყო. ქვეყანაში მოქმედი კანონები მოქალაქეს პირდაპირ ავალდებულებდა დასმენას. სისხლის სამართლის კოდექსის 58 მუხლის მე-12 პუნქტი: «მოქალაქე, რომელმაც იცოდა, კონტრრევოლუციური დანაშაულის, ან მისი მზადების შესახებ და არ შეატყობინა სათანადო ორგანოებს, ისჯება თავისუფლების აღკვეთით არანაკლებ 6 თვისა.”

სასჯელი 6 თვიდან იწყებოდა და ზედა ზღვარი არ გააჩნდა. ქვეყანაში შიში და უნდობლობა გაჩნდა. ამხანაგების წრეში უბრალო ლაქლაქი მოულოდნელად შინსახკომისთვის ხდებოდა ცნობილი. მეგობრისთვის ნათქვამ უწყინარ სიტყვებს დაკითხვაზე გამომძიებელი კონტრრევოლუციურ ხასიათს აძლევდა და თანამოაზრეების დასახელებას ითხოვდა.

შინსახკომის მიერ უბრალო მოქალაქეების აგენტებად გადაბირებამ მასიური ხასიათი მიიღო. საქართველოში გაჩნდნენ მოქალაქეები, რომლებიც დასმენით არსებობდნენ. ისინი სხვადასხვა დაწესებულებებში სპეციალურად ესწრებოდნენ კრებებს, გამომსვლელთა სიტყვას იწერდნენ და იქ პოლიტიკურ შეცდომებს ეძებდნენ. ასეთ მოხალისეებს შინსახკომი ყველანაირად ახალისებდა. დაპატიმრებული მოქალაქის კონფისკირებული ქონებიდან დამსმენი სარგებელს იღებდა. აბეზღებდნენ შურის, თანამდებობის, ანგარების, ან უბრალოდ ნივთის გამოც. ადამიანი ციხისთვის შეიძლება ზამთრის პალტოს გამო გაეწირათ. თბილისში უამრავი კონსპირაციული ბინა მოქმედებდა, სადაც ორგანოს თანამშრომლები დამსმენისგან როგორც წერილობით, ასევე ზეპირ ინფორმაციას იღებდნენ.

მოხუცმა ფეხსაცმლის მკერავმა მუშაობისას მახათი გაზეთში ჩაარჭო და გაზეთში დაბეჭდილ სტალინს უნებურად თვალი გაუხვრიტა. ამის შესახებ შინსახკომს იმ მოქალაქემ აცნობა, რომლისთვისაც მკერავი ფეხსაცმელს ამზადებდა. მოხუცს სტალინზე ტერორისტული აქტის მომზადება დააბრალეს და დახვრიტეს.

ბორჯომის ჩამოსასხმელი ქარხნის მუშის მოვალეობაში სპეციალური აპარატით ბოთლებში ჩასხმული მინერალური წყლის გაზირება შედიოდა. გამოძიებამ დაასკვნა, რომ ზოგიერთ პარტიაში მუშა ბორჯომს გაზს განზრახ აკლებდა. ეს საბჭოთა კავშირის ეკონომიკის დასუსტების მცდელობად შეფასდა. დივერსიისთვის მას სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანეს.

საავადმყოფოს ექთანმა, რომელიც ღამის ცვლის შემდეგ, დილით შინ დაბრუნდა და დასაძინებლად მოემზადა, დერეფანში რადიოს ჩაუწია. გოგონა კომუნალურ ბინაში ცხოვრობდა, ხოლო რადიო მთავრობის დადგენილებებს გადმოსცემდა. მისმა მეზობელმა შინსახკომში იჩივლა – მობინადრეებს მთავრობის სიტყვის მოსმენას გვიშლისო. ანტისაბჭოთა აგიტაციის ბრალდებით, ექთანი 10 წლით გადაასახლეს.

საყოველთაო შიში იმდენად დიდი იყო, რომ ადამიანებმა წინააღმდეგობის და პროტესტის უნარი საერთოდ დაკარგეს. მეზობლის დალუქული კარების დანახვაზე მოქალაქე მაისურაძე ისეთ პანიკაში ჩავარდა, რომ სამი დღე სახლიდან არ გადიოდა – იგი ხომ დაპატიმრებულ მეზობელთან სწორედ დაპატიმრების წინა დღეს ქეიფობდა. ყოველ ღამე კიბეებზე ფეხის ხმას სულგანაბული უსმენდა, დილით კი გასაღების ჭუჭრუტანიდან მეზობლის კარებზე დადებულ პლომბს უყურებდა. ასეთ ყოფას მაისურაძემ დიდხანს ვერ გაუძლო და შინსახკომში აღიარებით თავად გამოცხადდა. მან გამოძიებას გულწრფელად უთხრა, რომ სუფრაზე ანტისაბჭოთა ანეგდოტი მოისმინა.

ტერორმა პიკს 1937 წლის ზაფხულში მიაღწია. 30 ივლისს, საბჭოთა კავშირის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარმა ეჟოვმა სპეციალური ბრძანება გამოსცა. N00447 ბრძანებით, შინსახკომს ხალხის მტრების წინააღმდეგ რეპრესიების გაძლიერება დაევალა. მომდევნო სამი თვის განმავლობაში, საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, 270 ათასი ადამიანი უნდა დაეპატიმრებინათ. დასაპატიმრებელი კონტიგენტი ორ კატეგორიად იყოფოდა. პირველ კატეგორიას 80 ათასი მოქალაქე შეადგენდა, რომლისთვისაც დახვრეტის განაჩენი უნდა გამოეტანათ, დანარჩენებს 10 წლით ციმბირის ბანაკებში ასახლებდნენ. თითოეულ რესპუბლიკას მოსკოვიდან რეპრესიების გეგმა გაეგზავნა. ხალხის დაჭერაში რესპუბლიკებს შორის სოციალისტური შეჯიბრება მოეწყო.

საქართველოსთვის გამოყოფილი ქვოტებით, 1937 წლის 10 დეკებრამდე 1500 ადამიანი უნდა დაეხვრიტად. 15 აგვისტოს ეჟოვის კიდევ ერთი ბრძანება გამოვიდა. ამ ბრძანებამ ისედაც გადატენილ ციხეებში პატიმართა ახალი ნაკადი გამოიწვია. კონტრრევოლუციის ბრალდებით დაპატიმრებული ყველა მოქალაქის მეუღლეს, გამოძიების გარეშე, 8 წლით ციმბირში ასახლებდნენ. ცოლებს ბრალს იმაში დებდნენ, რომ ქმრის დანაშაულის შესახებ შინსახკომს არ აცნობეს. იყო შემთხვევა, როდესაც ოჯახი მოსალოდნელი დაპატიმრების შესახებ გააფრთხილეს. ცოლ-ქმარმა ითათბირა და ბავშვების გადარჩენის მიზნით, ცოლმა ქმარი შინსახკომში დაასმინა. ქმარი დააპატიმრეს და დახვრიტეს. ცოლი რეპრესიებს გადარჩა.

საქართველოში რეპრესიებმა ისეთი მასშტაბი მიიღო, რომ შინსახკომს ოპერაციებისთვის თანამშრომლები აღარ ჰყოფნიდა. ჩეკისტების დასახმარებლად კომუნისტურმა პარტიამ კადრების მობილიზაცია გამოაცხადა. თბილისის საქალაქო კომიტეტმა შინსახკომში ახალგაზრდა მუშაკები მიავლინა, რომლებიც გამომძიებლებთან თანაშემწის მოვალეობას ასრულებდნენ. მათ ძირითადად აგენტურულ-ოპერატიულ სამუშაოზე, აგრეთვე ჩხრეკისა და დაპატიმრების ოპერაციებზე ასაქმებდნენ.

მართალია, პატიმარს ციხეში ერთ თვეზე მეტ ხანს არ აჩერებდნენ, მაგრამ საქართველოს საპყრობილეებში, გადატვირთვის გამო, დაკავებულების მიღება მაინც ვერ ხერხდებოდა. პერმანენტული დაჭერების გამო, დახვრეტილი და გადასახლებული მსჯავრდებულის ადგილი უცებ ივსებოდა. 1937 წლის შემოდგომაზე საკნებში მუდმივად 12 ათასზე მეტი ადამიანი იმყოფებოდა.

მიხეილ ბელონოჟკო (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «შინსახკომის ციხეში მე ვასრულებდი შემდეგ სამუშაოს: ვაკონტროლებდი კორპუსს, გამყავდა პატიმრები დაკითხვაზე, ვმონაწილეობდი დახვრეტის ოპერაციებში და ვმარხავდი დახვრეტილებს. 1937-1938 წლები ძალიან მძიმე პერიოდი იყო. მე ორი წელი შვებულებაშიც კი არ მიშვებდნენ, რადგან ძალიან ბევრი სამუშაო გვქონდა.”

რეპრესიების ასეთ მასშტაბს აწყობილი საგამოძიებო სისტემა უზრუნველყოფდა. კონტრრევოლუციის ბრალდებით ციხეში მიყვანილი პატიმარი ვალდებული იყო ტერორისტულ-დივერსიულ-ანტისაბჭოთა ორგანიზაციის წევრები დაესახელებინა. მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რომ ასეთი ორგანიზაცია ბუნებაშიც არ არსებობდა. მთავარი იყო გამოძიებას საკონტროლო ციფრისთვის მიეღწია. თუ რომელიმე დაწესებულების ხელმძღვანელს იჭერდნენ, ეს იმას ნიშნავდა, რომ ახლო მომავალში ციხეში აღმოჩნდებოდა ამ დაწესებულებაში მომუშავე პერსონალის 50 პროცენტი მაინც. გამოძიების ლოგიკა ამ შემთხვევაში ასეთი იყო: თუ დაწესებულების (ქარხნის, ფაბრიკის, წარმოების დირექტორი, რაიკომის მდივანი, ფერმის გამგე და ა.შ.) ხელმძღვანელი ყოფილი ოპოზიციონერი და ტროცკისტი იყო, მას თავის ორგანიზაციაში აუცილებლად ექნებოდა კონტრრევოლუციურ-ტერორისტული დაჯგუფება, სადაც მისი თანამშრომლები იქნებოდნენ გაწევრიანებულნი. ასეთი მიდგომა დაჭერების უწყვეტ, უსასრულო და ყოვლისმომცველ პროცესს იწვევდა.

დაკითხვის მეთოდი გამოძიებისთვის სასურველი ჩვენების არმიცემას, უბრალოდ, გამორიცხავდა. პატიმრის წინააღმდეგ ისეთ საშინელ მეთოდებს იყენებდნენ, რომ გამომძიებლის მიერ შედგენილ ყალბ ჩვენებას ხელს თითქმის ყველა აწერდა.

პატიმრის კომპლექსური დამუშავება ციხეში მიყვანისთანავე იწყებოდა. შინსახკომის ზოგიერთ ციხეში, ახალმიყვანილ პატიმარს, რომელიც ღამით, თბილი ლოგინიდან ძალით წამოაგდეს, 10 კვადრატული მეტრის სპეციალურ ოთახში (ბოქსი) ტენიდნენ, სადაც ერთბაშად 50 ადამიანი იმყოფებოდა. ეს ერთგვარი «კარანტინი” იყო, სადაც დაკავებულს 2-3 დღე საკვებისა და სასმელის გარეშე ამყოფებდნენ. მათ გარეთ საერთოდ არ უშვებდნენ. «ხალხის მტრები” იძულებულნი იყვნენ პირდაპირ შარვალში მოესაქმათ. უჰაერობისა და სიმყრალისგან ზოგიერთი პატიმარი ფეხზე მდგომი კვდებოდა. ბოქსში ისეთი სიმჭიდროვე იყო, რომ გარდაცვლილს იატაკზე ვერ ასვენებდნენ და გვამი სხვებთან ერთად ფეხზე რჩებოდა. ასეთი პირობების შემდეგ, გარეთ გამოყვანილი ადამიანი ნახევრად შეშლილ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და მზად იყო, ყველაფერზე მოეწერა ხელი.

იყო შემთხვევა, როდესაც ბოქსში ადგილი არ იყო და ახალმოყვანილი პატიმარი დერეფანში სკამზე დასვეს. მის გვერდით მცველი დააყენეს და ფეხზე ადგომა აუკრძალეს. პატიმარი სამი დღე და ღამე გაუნძრევლად იჯდა.

შინსახკომში როგორც ფიზიკური, ასევე ფსიქოლოგიური წამების მეთოდებს იყენებდნენ. გამოძიება პირველ ეტაპზე ფსიქოლოგიურ შეტევას აწარმოებდა. წამების კვალის გარეშე საჭირო ჩვენების მიღება შინსახკომში განსაკუთრებით ფასობდა. ყველაზე მარტივი გზა პატიმრის გადაჭედილ საკანში, დაკითხვის გარეშე რამდენიმე კვირით გაჩერება იყო. 1937-1938 წლებში, 25 პატიმარზე გათვლილ საკნებში 140 ადამიანი იმყოფებოდა. საპირფარეშოში გასვლა საკნის ბინადრებს დღეში მხოლოდ ერთხელ შეეძლოთ. კამერაში ისეთი სიმჭიდროვე იყო, რომ ტემპერატურა 40-50 გრადუსს აღწევდა. ამას ემატებოდა ერთმანეთში არეული ფეკალიების, ოფლის და სისხლის აუტანელი სუნი.

პატიმართა დიდი ნაკადის გამო, შინსახკომის შიდა ციხეში სიკვდილმისჯილთათვის ცალკე საკანი არ არსებობდა. საკანში როგორც დასახვრეტად განწირული ადამიანი, ასევე ჯერ კიდევ ძიების პროცესში მყოფი პატიმარი იჯდა. როდის და ვის გაიყვანდნენ დახვრეტაზე, არავინ იცოდა. ზედამხედველის მიერ საკნის კარის გაღებას ყველა შიშით ხვდებოდა. ახალმოყვანილი პატიმრისთვის სიკვდილთან ასეთი რეალური შეხება დამატებითი ფსიქოლოგიური ზეწოლა იყო.

ევტიხი სურმავა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «1937 წელს შინსახკომის შიდა ციხეში პატიმრები საკნებში ძლივს ეტეოდნენ. სიმჭიდროვის გამო საკანებში ფეხზე იდგნენ. ისეთი მძიმე ჰაერი იყო და ისეთი საშინელი სუნი იდგა, რომ ზედამხედველები ცვლის ბოლოს მთვრალებივით დავდიოდით და მუდმივად თავი გვტკიოდა. უამრავი სამუშაო გვქონდა. თითოეულ ზედამხედველს ერთ ღამეს საკნებიდან დაკითხვაზე 300-ზე მეტი პატიმრის გაყვანა უხდებოდა.”

გამომძიებლის ოთახში წამების მეთოდები გამომძიებლის ფანტაზიაზე იყო დამოკიდებული. ზოგიერთი ჩეკისტი დაპატიმრებულს არ სცემდა, მაგრამ ისეთ მდგომარეობამდე მიჰყავდა, რომ ხალხი ფსიქიურად იშლებოდა. წამების ერთ-ერთი გავრცელებული მეთოდი უძილობა და ფეხზე დგომა იყო. პატიმარს ოთახში ფეხზე რამდენიმე დღე აყენებდნენ და წაქცევისა და ძილის საშუალებას უსპობდნენ. დაღლილობისგან ადამიანს ფეხები უსივდებოდა, ხოლო უძილობისგან თვალის გუგები და სასა უშრებოდა, ენა უსივდებოდა. წაქცეულს ზედამხედველები ცემდნენ და ისევ ფეხზე აყენებდნენ. პატიმარი მანამდე იდგა, სანამ გონებას არ დაკარგავდა. იგი საკანში გადაჰყავდათ, რამდენიმე საათს აჩერებდნენ და შემდეგ ყველაფერი თავიდან იწყებოდა.

გიორგი ლაზარევი (შინსახკომის ოპერრწმუნებული 1937-1938 წლებში): «მეუბნეოდნენ, რომ ეს ადამიანები ხალხის მტრები იყვნენ და ამიტომ უფროსების ყველა მითითებას უსიტყვოდ ვასრულებდი. მე ვმორიგეობდი იმ პატიმრებთან, რომლებიც, ბრძანების მიხედვით, რამდენიმე დღე ფეხზე უნდა მდგარიყვნენ. მახსოვს, იყო შემთხვევები, როდესაც დაპატიმრებულები უგონოდ ვარდებოდნენ. ასეთ პატიმრებს შემდეგ საკნებში ვაბრუნებდით. დაკითხვებისას პატიმრები ყოველთვის სმენაზე უნდა მდგარიყვნენ. მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რამდენი ხანი მიმდინარეობდა დაკითხვა – ისინი სულ ფეხზე იდგნენ.”

არსებობდა ე.წ. «კონვეირის” მეთოდით დაკითხვა. ამ მეთოდის დროს პატიმარს რამდენიმე დღის განმავლობაში უწყვეტად ჰკითხავდნენ. მას დასვენების საშუალებას არ აძლევდნენ, გამომძიებლები კი ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ. ყოველ ჩათვლემაზე გამომძიებელი დაკავებულს გამეტებით ურტყამდა და კითხვებზე პასუხის გაცემას მოითხოვდა.

ხშირად იყენებდნენ შიმშილით წამებას. შინსახკომის თანამშრომლის ბრძანებით, კონკრეტულ პატიმარს რამდენიმე დღე აშიმშილებდნენ, შემდეგ კი გამომძიებლის ოთახში გაშლილ სუფრასთან დასვამდნენ, მაგრამ ჭამის უფლებას არ აძლევდნენ.

გამომძიებელი ლევან აბაშიძე მიხეილ ჯავახიშვილს დასცინოდა და აბუჩად იგდებდა. მას, როგორც მწერალს, ორი მასიური ჩემოდანი სქელტანიანი წიგნებით გაუვსეს და მთელი დღე გაშლილი ხელებით დაჭერას აიძულებდნენ.

მაგრამ სასურველი ჩვენების მისაღებ ყველაზე გავრცელებულ მეთოდად შინსახკომის ციხეში მაინც პატიმრების სასტიკი ცემა ითვლებოდა. გამომძიებლები განსასჯელებს ურტყამდნენ რეზინის ხელკეტებს, მათრახს, სქელტანიან წიგნებს, რკინით ნაჭედ ჩექმებს. შინსახკომის ციხეში დაკითხვების პერიოდი ღამე იყო. საკნიდან დერეფანში გამოსულ პატიმარს, საგამოძიებო ოთახებიდან ყვირილის, ცემის და გინების ხმა ესმოდა.

სტეპან კოვშოვი (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «გამომძიებლები პატიმრებს დაკითხვისთვის საღამოს იძახებდნენ და დილის 5-6 საათზე აბრუნებდნენ საკნებში. ძალიან მძიმე სიტუაცია იყო. მახსოვს ჩვენთან ერთი აჭარელი იჯდა. მეზობელ საკანში კი მისი ცოლი იყო, რომელსაც პატარა ბავშვი ჰყავდა. ეს ბავშვი მოჰყავდათ ძუძუს საჭმელად საკანში. შემდეგ ორივე ცოლ-ქმარი მოკვდა ციხეში.

ზოგიერთი გამომძიებელი დაკითხვებს დღისითაც აწარმოებდა. მაგალითად: კრიმინი, სავიცკი, ხაზანი, პარამონოვი. ისინი პატიმრებს ჩვენებებზე ხელის მოწერას აიძულებდნენ. როდესაც პატიმრებისგან საჭირო ჩვენებებს იღებდნენ, მათ იმავე ღამეს ხვრეტდნენ. ეს გამომძიებლები ხანდახან კომენდატურაშიც მოდიოდნენ, სადაც პატიმრებს დასახვრეტად ვამზადებდით და ხელებს ვუკრავდით. ისინი ჩვენს მუშაობას აკვირდებოდნენ.”

ევტიხი სურმავა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «იყო შემთხვევები, როდესაც დაკითხვაზე პატიმარი წამებისგან კვდებოდა. მახსოვს, გამომძიებელმა აივაზოვმა ცემით მოკლა პატიმარი კიკიბერია. მე თვითონ გავიტანე ცხედარი მისი კაბინეტიდან. განსაკუთრებული სისასტიკით გამოირჩეოდნენ კრიმიანი, სავიცკი, ძმები აივაზოვები. ბევრი იყო ისეთი პატიმარი, რომლებსაც ცემის შემდეგ საკნებში ცოცხალ-მკვდარს ვაბრუნებდით. მე ვიხსენებ, რომ დაკითხვის შემდეგ ამიერკავკასიის სახალხო კომისართა საბჭოს ყოფილი თავმჯდომარე პეტრე აღნიაშვილი, რომელსაც გამომძიებელი კრიმიანი და სავიცკი ჰკითხავდნენ, უგონო მდგომარეობაში გაგვყავდა.

სასტიკად აწამებდნენ მამია ორახელაშვილს, შალვა ელიავას, ქართველიშვილს და ბუდუ მდივანს. ეს პატიმრები საკანში ხელში აყვანილი გადამყავდა, რადგან მათ სიარული აღარ შეეძლოთ და უგონოდ იყვნენ. განსაკუთრებით დამამახსოვრდა ბუდუ მდივანის შვილი არჩილი, რომელიც ტიროდა და ამბობდა, რომ მას ტყუილ-უბრალოდ აწამებენ, რომ, თუ მამა დამნაშავეა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ შვილიც ასევე უნდა აწამონ.”

კონტრრევოლუციურ ორგანიზაციაში საქმიანობის ბრალდებით დაკავებული ვინმე ევგენი ბარამიძე გამომძიებელმა ფეოხარიმ და კოვალჩუკმა პირველივე დღეს სასტიკად სცემეს, მაგრამ ბარამიძემ დანაშაული არ აღიარა. ამის შემდეგ, ბარამიძეს თითებს შორის ფანქარი ჩაუდეს და ბრტყელტუჩა მოუჭირეს, რის შედეგადაც თითები დაემტვრა. შემდეგ დამტვრეულ თითებში მახათი გაუყარეს. როდესაც ბარამიძე მაინც არ გატყდა, მას ტანსაცმელი გახადეს, იატაკზე დააგდეს და რკინის მავთულიანი მათრახით გონის დაკარგვამდე ცემეს. ბარამიძეს ერთი კვირის განმავლობაში აწამებდნენ, რის შემდეგაც მან ყალბ ჩვენებას ხელი მოაწერა.

თამარა ტესტოვა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ექთანი 1937-1938 წლებში): «მე პირადად ვიყავი მïწმე, თუ როგორ ეპყრობოდნენ გამომძიებლები პატიმრებს. როგორც წესი, მათი კაბინეტიდან პატიმრები სასტიკად ნაცემები ბრუნდებოდნენ, ზოგიერთი მათგანი საკანში უგონო მდგომარეობაში მოჰყავდათ. პატიმრებს მოტეხილი თითები, ცემისგან ტანზე საშინელი წყლულები და სისხლჩაქცევები ჰქონდათ. რეზინის ხელკეტებისგან ფეხის გულებზე კანი აღარ ჰქონდათ და ამის გამო, სიარული აღარ შეეძლოთ. ძალიან ხშირად დავდიოდი გამომძიებლების კაბინეტებში გამოძახებაზე, რათა გონზე მომეყვანა წამებისგან გულწასული პატიმრები. ასეთ საშინელებებს ვეღარ გავუძელი და 1940 წელს სამსახური დავტოვე.”

განსაკუთრებული სისასტიკით გამომძიებელი ხაზანი გამოირჩეოდა. ხაზანი ოდესელი ებრაელი იყო. კომუნისტური წყობის ფანატიკურად ერთგული გამომძიებელი თავისუფლებაზე მყოფ მოქალაქეებს ფარულ ტროცკისტებად თვლიდა და ყველას ეჭვით უყურებდა. კაბინეტში სპეციალურ კარტოთეკას ინახავდა. ორი ათასზე მეტ დოსიეში ინფორმაცია იმ პირებზე ირიცხებოდა, ვისაც ხაზანი ცხოვრებაში ერთხელ მაინც შეხვდა.

ხაზანი პატიმრებს პირველივე დაკითხვაზე სცემდა. როდესაც მთავარ ჩვენებას მიიღებდა, საქმეს უკვე მისი თანაშემწეები ასრულებდნენ. იგი აკონტროლებდა ციხეში დამსმენთა სისტემას. პატიმრების რიცხვიდან სუსტი ნებისყოფის ადამიანებს არჩევდა და საკნებში აგენტებად იყენებდა.

ერთხელ აგენტმა ხაზანს საკნიდან საქართველოს სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარის ყოფილ მოადგილე ბუდუ მდივანზე შემდეგი სახის ინფორმაცია მიაწოდა: «გუშინ ბუდუ მდივანმა საკანში თქვა, რომ ქვეყნის ხელმძღვანელი რომ იყოს, საქართველოსთვის უფრო მეტს გააკეთებდა, ვიდრე გიორგი სააკაძემ გააკეთა.” შინსახკომის მიერ შედგენილი სქემით, ბუდუ მდივანი საქართველოში ტროცკისტულ-ტერორისტულ-დივერსიულ ცენტრს ხელმძღვანელობდა. ამიტომ მასზე ნებისმიერი ინფორმაცია მნიშვნელოვანი იყო. ხაზანმა, რომელსაც საქართველოს ისტორიაზე წარმოდგენა არ ჰქონდა, თანაშემწეს გიორგი სააკაძის ადგილსამყოფელის დადგენა, მისი დაპატიმრება და დაკითხვა დაავალა.

კონსტანტინ სავიცკი (შინსახკომის ოპერრწმუნებული 1937-1938 წლებში): «ხაზანს სხვა გამომძიებლების კაბინეტებში სიარულის ჩვევა ჰქონდა. თუ ამჩნევდა, რომ რომელიმე გამომძიებელი პატიმარს შედარებით ლმობიერად ექცეოდა და საჭირო სიმკაცრეს არ იჩენდა, ბრაზდებოდა. ასეთ შემთხვევაში იგი პატიმრის ცემას თავად იწყებდა. ამასთან ითხოვდა, რომ პატიმარი დაკითხვაზე სულ ფეხზე ყოფილიყო.”

შინსახკომის თანამშრომელთა შორის სირცხვილად ითვლებოდა თუ დღეში ერთ აღიარებით ჩვენებას მაინც ვერ მიიღებდნენ. ჩეკისტებს შორის პატიმრების «გატეხვაში” ნამდვილი სოცშეჯიბრება ეწყობოდა. გამოძიების ბოლოს პატიმრები უკვე ვეღარ აზროვნებდნენ. წამების შედეგად ზოგი ჭკუიდან იშლებოდა, ზოგი კი თავს იკლავდა. ბრალდებულები ხშირ შემთხვევაში დაკითხვის ცარიელ ფურცლებს აწერდნენ ხელს, რომელსაც გამომძიებელი შემდეგ საკუთარი ფანტაზიით ავსებდა. შინსახკომის ციხეში ავტორიტეტი არ არსებობდა. აქ ყველა განწირული იყო: მწერალი, საზოგადო მოღვაწე, პარტიული ხელმძღვანელი თუ თანამდებობის პირი. ოთხი თვე აწამებდნენ რეჟისორ სანდრო ახმეტელს; დააპატიმრეს მისი მეუღლე თამარ წულუკიძე, რომელიც, გამომძიებლის ბრძანებით, სამი დღე ვირთხებით სავსე კარცერში მოათავსეს, ბერია პირადად სცემდა მწერალ მიხეილ ჯავახიშვილს, აწამეს ტიციან ტაბიძე, ნიკოლო მიწიშვილი, ინჟინერი ვლადიმერ ჯიქია, ბაქტერიოლოგი გოგი ელიავა, კომპოზიტორი ევგენი მიქელაძე და ა.შ. განსაკუთრებული სისატიკით ექცეოდნენ მაღალი თანამდებობის პირებს, რომელთა საქმეებიც ბერიას პირად კონტროლზე ჰქონდა აყვანილი:

სერგო დავლიანიძე (შინსახკომის ოპერრწმუნებული 1937-1938 წლებში): «ბერია ცეკადან მოდიოდა ციხეში თავის პირად მცველთან მიხეილ გვიშიანთან ერთად. გოგლიძის და ქობულოვის კაბინეტში ჩერდებოდა და პირადად იღებდა მონაწილეობას პატიმრების ცემაში. ძირითადად დაპატიმრებულ ცეკას მდივნებს, სახალხო კომისრებს და მაღალი თანამდებობის პირთა დაკითხვებსა და ცემას ესწრებოდა. დაკითხვის ოქმებს ბერიას რეზოლუციები ედო, რომელიც გოგლიძეს და ქობულოვს უნდა შეესრულებინათ. რეზოლუციები ასეთი შინაარსის იყო: «დააპატიმრეთ, ცემეთ, დახვრიტეთ”.

იმ პატიმრებისთვის, რომლებზეც ჩვეულებრივი დაშინება ან წამება არ მოქმედებდა, ბერიას მითითებით, ციხეში სპეციალური კარცერი იყო მოწყობილი. კარცერი სარდაფში მდებარეობდა და მისი ფართობი სულ 2 კვადრატულ მეტრს შეადგენდა. კედელზე რამდენიმე რიგად რკინის მილები იყო განლაგებული, რომელიც საქვაბესთან იყო დაკავშირებული. მილებში ცხელი ორთქლი გადიოდა. როდესაც სისტემას ჩართავდნენ, საკანში ტემპერატურა 60 გრადუსს აჭარბებდა. ერთი მეტრის სიმაღლეზე ცხელი ორთქლის ბუღი იდგა, რომელიც კანს სწვავდა. ცხელ საკანში პატიმარი თბილ, ზამთრის ტანსაცმელში იყო გაკოჭილი და დღე-ღამეში მხოლოდ ერთ ჭიქა წყალს და 300 გრამ პურს აძლევდნენ. ზამთრის პერიოდში ამ კარცერს, როგორც მაცივარს ისე იყენებდნენ. საკანში ფანჯარას აღებდნენ, იატაკზე წყალს ასხამდნენ, ან თოვლი შეჰქონდათ და პატიმრებს ამ საყინულეში შიშვლებს კეტავდნენ.

ევტიხი სურმავა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ზედამხედველი 1937-1938 წლებში): «ერთხელ «ცხელ” საკანში შესვლა ვცადე და ერთი წუთითაც ვერ გავჩერდი. როგორც კი კარი გავაღე, სახეში გავარვარებული ჰაერი მომხვდა, რომელმაც კანი დამიწვა. ასეთ საკნებში, გამომძიებლების მითითებით, პატიმრებს რამდენიმე დღე ამყოფებდნენ. იყო ერთი დაპატიმრებული – ბაინდუროვი. იგი «ცხელ” საკანში ორი დღით მოათავსეს, მერე აიყვანეს გამომძიებელთან და დაკითხვის დროს უმოწყალოდ სცემეს. ამის შემდეგ ისევ «ცხელ” საკანში ჩამოიყვანეს. ვეღარ გაუძლო წამებას და მოკვდა. მისი ცხედარი მე თავად ვნახე.”

თამარა ტესტოვა (თბილისის შინსახკომის შიდა ციხის ექთანი 1937-1938 წლებში): «ამ საკნებთან მიახლოვება ჩვენ კატეგორიულად გვეკრძალებოდა. მახსოვს, ჩემთან მოიყვანეს ბუდუ მდივანი, რომელიც რამდენიმე დღე «ცხელ” საკანში ამყოფეს. იგი უგონო მდგომარეობაში იყო. გონზე მოსაყვანად მე მას ნემსი გავუკეთე, რის შემდეგაც იგი დაკითხვაზე წაიყვანეს.”

1937-1938 წლებში განხორციელებული რეპრესიების ზუსტი სტატისტიკური მონაცემები არ არსებობს. ცნობილია, რომ საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, ამ წლებში 1 მილიონ 600 ათასზე მეტი ადამიანი დააპატიმრეს, 682 ათასზე მეტი – დახვრიტეს.

საქართველოში, ციხეში დაახლოებით 63 ათასი ადამიანი მოხვდა, 20 ათასამდე – დახვრიტეს. უზარმაზარი სიების გათვალისწინებით, საქართველოში რეპრესირებულთა რიცხვი გაცილებით მეტი იქნებოდა. მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი მხოლოდ იმიტომ გადარჩა, რომ რესპუბლიკაში არსებული საპყრობილეები პატიმრებს ვეღარ იტევდა.

http://24saati.ge/index.php/category/news/2010-04-10/5272.html

Stalin’s Speech to the Members of the Politbureau, August 19, 1939

Stalin’s Speech to the Members of the Politbureau

August 19, 1939

As published in Albert L. Weeks:  Stalin`s Other War.  Soviet Grand Strategy, 1939-1941 Rowman & Littlefield, USA 2002

The question of war or peace has entered a critical phase for us.  If we conclude a mutual assistance treaty with France and Great Britain, Germany will back off of Poland and seek a modus vivendi with the Western Powers.  War would thus be prevented but future events could take a serious turn for the USSR.

If we accept Germany’s proposal to conclude with it a non-aggression pact, Germany will then attack Poland and Europe will be thrown into serious acts of unrest and disorder.  Under these circumstances we will have many chances of remaining out of the conflict while being able to hope for our own timely entrance into war.

The experience of the past 20 years shows that in peacetime it is impossible to maintain a Communist movement throughout Europe that would be strong enough so that a Bolshevik party could seize power.  A dictatorship by this party becomes possible only as a result of a big war.  We are making our choice and it is clear.  We must accept the German proposal and politely send the Anglo-French delegations back home.  The first advantage we will get will be the destruction of Poland up to the very approaches to Warsaw, including Ukrainian Galicia.

Germany has given us full leeway in the Baltic countries and has no objection to returning Bessarabia to the USSR.  Germany is also prepared to yield on giving us a sphere of influence in Rumania, Bulgaria, and Hungary. The question of Yugoslavia still remains open.

At the same time we must anticipate what will ensue from the destruction of Germany in war as well as from a German victory.  If it is destroyed, the sovietization of Germany follows inevitably and a Communist government will be established.  We must not forget that a sovietized Germany would face great danger if such sovietization occurred after the defeat of Germany in a short war.  England and France would be powerful enough to seize Berlin and destroy a Soviet Germany.  We would not be able to come to the aid of our Bolshevik comrades in Germany.

Therefore, our task consists in helping Germany wage war for as long as possible with the aim in view that England and France would be in no condition to defeat a sovietized Germany.  While hewing to a policy of neutrality and while waiting for its hour to come, the USSR will lend aid to today’s Germany and supply it with raw materials and foodstuff.  Of course, it follows that we will not allow such shipments to jeopardize our economy or weaken our armed might.

At the same time we must conduct active Communist propaganda especially as directed at the Anglo-French bloc and primarily in France. We must be prepared for the fact that in France in wartime the Communist Party there must abandon legal activities and go underground.  We realize that such work will require an enormous sacrifice in lives.  However, we have no doubts about our French comrades.  Above all, their task will be to break up and demoralize the French army and police.  If this preparatory work is completed in a satisfactory way, the security of Soviet Germany is assured.  This will likewise ensure the sovietization of France.

To realize these plans it is necessary that war last as long as possible and that all efforts should be made, whether in Western Europe or the Balkans, to see that this happens.

Let us look now at the second possibility – namely, that Germany becomes the victor.  Some propose that this turn of events would present us with a serious danger.  There is some truth in this notion.  But it would be erroneous to believe that such a danger is as near and as great as they assume.  If Germany achieves victory in the war, it will emerge from it in such a depleted state that to start a conflict with the USSR will take at least 10 years.

Germany’s main task would be then to keep watch on the defeated England and France to prevent their restoration.  On the other hand, a victorious Germany would have at its disposal a large territory.  Over the course of many years, Germany would be preoccupied with the exploitation of these territories and establishing in them the German order.  Obviously, Germany would be too preoccupied to move against us.

There is still another factor that enhances our security.  In the defeated France, the French Communist Party would be very strong.  A Communist revolution would follow inevitably.  We would exploit this in order to come to the aid of France and to win it over as an ally.  Later these peoples who fell under the “protection” of a victorious Germany likewise would become our allies.  We would have a large arena in which to develop the world revolution.

Comrades!  It is in the interests of the USSR, the Land of the Toilers, that war breaks out between the Reich and the capitalist Anglo-French bloc.  Everything must be done so that the war lasts as long as possible in order that both sides become exhausted.  Namely for this reason we must agree to the pact proposed by Germany and use it so that once this war is declared, it will last for a maximum amount of time.  We must step up our propaganda within the combatant countries so that they are prepared for that time when the war ends.

From the central collection of Historic Documents of the former “Special Archive of the USSR”, Folder 7, Set 1, Doc. 1223.  It is also reproduced from Dimitrov`s diary in T.S. Bushuyev`s “Proklinaya – Probuite Ponyat” (“Curse It but Try to Understand”), “Novyi Mir”, no. 12, 1994; pp. 232-233.

ევგენ (გენო) ღვალაძე – სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში დაფერფლილი სიცოცხლე

ლევან ზ. ურუშაძე

2010 წლის 13 მაისს შესრულდა 110 წელი ადვოკატის და პუბლიცისტის, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის (1918-1921) “თეთრი გიორგი”-ს ჯვრის კავალერის, 1921-1937 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თვალსაჩინო მოღვაწის ევგენ (გენო) ღვალაძის (1900-1937) დაბადებიდან.
ევგენ ღვალაძე დაიბადა 1900 წლის 13 მაისს, ზემო იმერეთის სოფელ სვერში, რომელიც ჭიათურიდან 15 კოლომეტრითაა დაშორებული. მისი მამა, არტემ ღვალაძე (1862-1918) გახლდათ მეფის არმიის კავალერიის გადამდგარი ოფიცერი, წმ. გიორგის კავალერი, მანგანუმის მრეწველი, ხოლო დედა, –
ნატალია ბიწაძე (1877-1941), საოჯახო საქმით იყო დაკავებული.

აღსანიშნავია, რომ ღვალაძეების გვარიდან ეს შტო იყო ერთადერთი, რომელმაც მხედრული წარჩინების წყალობით დაწინაურებას მიაღწია და დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა. საკმარისია აღინიშნოს, რომ ევგენ ღვალაძის ბაბუის მამა, – დათიკი ღვალაძე (1770-იანი წლების შუა ხანები – 1850-იანი წლების დამდეგი) იყო სვერის ცნობილი ციხე-სიმაგრის უკანასკნელი ნაცვალი (მოურავის მოადგილე), იმერეთის 1810-1811 წლების ანტირუსული აჯანყების აქტიური მონაწილე და სვერის იოანე ნათლისმცემლის სახელობის ეკლესიის (აიგო 1801 წელს) ქტიტორი. ხსენებული ციხის ნაცვალი იყო მისი მამაც, – იოსები. სოფელი იმდენად დიდ პატივს სცემდა დათიკის, რომ იგი მისივე ხელმძღვანელობით აგებულ ეკლესიაში დაკრძალეს. ევგენ ღვალაძის ბებია (მამის დედა), – მართა ჯაფარიძე დედით წერეთელი და იმერეთის მეფის სოლომონ I-ის კარის მოძღვრისა და აღმზრდელის სვიმონ წერეთლის ბადიში იყო. იმავდროულად, იგი იყო იმერთა მეფის დავით II-ის (ზეობის წლები 1783-1790) ჩამომავალი.
ღვალაძეების ოჯახის ახლო ნათესავები იყვნენ გამოჩენილი ეროვნული მოღვაწეები, ძმები ვასილ და მიხეილ (მიხაკო) წერეთლები, ცნობილი სასულიერო და საზოგადო მოღვაწე, კეთილმოწესე დეკანოზი იოსებ წერეთელი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ძველი ისტორიის პროფესორი ალექსანდრე (ალიოშა) წერეთელი, აღმოსავლეთმცოდნეობის ქართული სამეცნიერო სკოლის ფუძემდებელი, აკადემიკოსი გიორგი წერეთელი, თვალსაჩინო სამართლისმცოდნე, აკადემიკოსი თინათინ (თიკო) წერეთელი, ცნობილი მრეწველი, ქველმოქმედი და საზოგადო მოღვაწე ვლადიმერ (ლადი) წერეთელი, საქართველოს პირველი რესპუბლიკის (1918-1921) ეროვნული არმიის პოლკოვნიკი, 1924 წელს ბოლშევიკების მიერ დახვრეტილი ეკო წერეთელი, რუსული და ბოშური რომანსების ცნობილი შემსრულებელი თამარ წერეთელი, ცნობილი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ელეფთერ ღვალაძე, ბიოქიმიის ქართული სამეცნიერო სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, პროფესორი ვარლამ ღვალაძე და სხვანი. ევგენ ღვალაძის პიროვნულ ჩამოყალიბებაზე დიდი გავლენა იქონია მისმა ნათლიამ, ცნობილმა ექიმმა, პუბლიცისტმა და საზოგადო მოღვაწემ, 1917-1919 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრმა, 1917 წელს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთმა ფუძემდებელმა ვასილ წერეთელმა (1862-1938).
1917 წელს გენო ღვალაძემ დაამთავრა ჭიათურის სამოქალაქო სასწავლებელი, სადაც მას ასწავლიდნენ ცნობილი პედაგოგები და საზოგადო მოღვაწეები ივანე (ვანო) გომელაური და ნიკოლოზ (ნიკო) ჯაყელი. აქვე ასწავლიდა მას მისი უფროსი ბიძაშვილი, ცნობილი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ელეფთერ ღვალაძე.
იმავე 1917 წლის დამლევს ევგენ ღვალაძე სწავლის გასაგრძელებლად ჩამოვიდა თბილისში. იმავე წელს, ცნობილი პუბლიცისტის და პოლიტიკური მოღვაწის სეით დევდარიანის რჩევით ის გაწევრიანდა სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ახალგაზრდულ ორგანიზაციაში და იყო მისი წევრი 1923 წლამდე.
1918 წელს, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტთან გაიხსნა სრული გიმნაზიის სტატუსით მოქმედი სასწავლებელი, – “საერთო განათლების კურსები”, რომელიც მისი დირექტორის, პროფესორ შალვა ნუცუბიძის პატივსაცემად, იმთავითვე იქნა სახელდებული “ნუცუბიძის კურსებად”. სასწავლებლის გახსნისთანავე ევგენ ღვალაძე ჩარიცხულ იქნა კურსების პირველ ჯგუფში. აქ მასთან ერთად სწავლობდა მისი მომავალი მეუღლე, შემდგომში ცნობილი მკვლევარი-ბიბლიოგრაფი და პედაგოგი, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მოღვაწე თამარ კუცია-ღვალაძე (1902-1986).

აღნიშნულ გიმნაზიაში გენო ღვალაძესთან ერთად სწავლობდნენ შემდგომში ცნობილი მოღვაწენი: ტერენტი გრანელი, მარკოზ ტუღუში, ისიდორე მანწკავა და სხვანი. აქ მათი პედაგოგები იყვნენ გამოჩენილი მამულიშვილები: მწერალი და საზოგადო მოღვაწე ვასილ ბარნოვი (ბარნაველი), პროფესორი ივანე ჯავახიშვილი, პროფესორი გიორგი ახვლედიანი, პროფესორი შალვა ნუცუბიძე, პროფესორი დიმიტრი უზნაძე, პროფესორი გიგო ნათაძე, ცნობილი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ერასტი ფაღავა, პროფესორი მიხეილ ზანდუკელი, ცნობილი ლექსიკოგრაფი ალექსანდრე ნეიმანი და სხვანი. სასწავლებელი ევგენ ღვალაძემ წარჩინებით დაასრულა 1920 წელს (პირველი გამოშვება).
გიმნაზიის დასრულებისთანავე, 1920 წლის ივლისში, გენო ღვალაძე გამოცხადდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო სამინისტროში და ითხოვა საქართველოს ეროვნულ არმიაში ჩარიცხვა. მანმადე, 1918 წელს, იგი გახდა საქართველოს სამხედრო კავშირის წევრი, ხოლო 1919 წელს მიღებულ იქნა საქართველოს გათავისუფლებისათვის ბრძოლაში დაზარალებულთა დამხმარე საზოგადოება “გიორგი”-ს წევრად. გარდა ამისა, 1919 წელს, როგორც მოხალისე, ე. ღვალაძე მონაწილეობდა თურქი ასკერების წინააღმდეგ ბრძოლებში. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, მისი თხოვნა დააკმაყოფილეს და ლეიტენანტის წოდებით განამწესეს იმ დივიზიაში, რომელსაც სათავეში ედგა გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი.
1921 წლის თებერვალში პორუჩიკმა ევგენ ღვალაძემ აქტიური მონაწილეობა მიიღო კოჯორ-ტაბახმელას ფრონტზე ბოლშევიკური რუსეთის მე-11 წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლებში, რაც სათანადოდ იქნა დაფასებული: ხსენებული წლის 20 თებერვალს მას ფრონტის ხაზზე გადაეცა “თეთრი გიორგი”-ს ჯვარი. იმავე წლის მარტში მან ასევე აქტიური მონაწილეობა მიიღო აჭარასა და ბათუმში შემოსული თურქული სამხედრო შენაერთების წინააღმდეგ ბრძოლაში. გენერალ მაზნიაშვილის და მისი დივიზიის ძალისხმევის შედეგად აჭარის მთელი ტერიტორია გაიწმინდა თურქი ასკერებისგან, რომლებიც ბოლშევიკურ რუსეთთან შეთანხმებით მოქმედებდნენ.
ამის შემდეგ ე. ღვალაძეს ურჩიეს გაჰყოლოდა გემს, რომელსაც საქართველოს პირველი რესპუბლიკის ხელისუფლების წევრები და ოფიცრობა უნდა ჩაეყვანა საფრანგეთში… მან უარი თქვა ამ წინადადებაზე და დაბრუნდა თბილისში.
თბილისში დაბრუნებისთანავე, ევგენ ღვალაძე აქტიურად ჩაება იატაკქვეშა ანტისაოკუპაციო მოძრაობაში. 1922 წლის 26 მაისს მან, როგორც საორგანიზაციო ჯგუფის წევრმა (ჯგუფს ხელმძღვანელობდა კონსტანტინე გამსახურდია), მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა თბილისში დამოუკიდებლობის დღისადმი მიძღვნილი მანიფესტაციის ორგანიზებაში. ეს გახლდათ პირველი მასშტაბური ანტისაოკუპაციო აქცია, რომელმაც, რეალურად, ააგორა დაუმორჩილებლობის მთელი შემდგომი ტალღა. ეს საგანგებოდ არის ხაზგასმული ქართულ ემიგრანტულ გამოცემებში, კერძოდ, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრის ვლასა მგელაძის მოგონებებში. საპროტესტო მანიფესტაცია დასრულდა სობოროსთან (სადაც დღეს პარლამენტის შენობაა). აქ გადაწყვეტილი იყო მიტინგის ჩატარება.
სიტყვის წარმოთქმა მოასწრეს კონსტანტინე გამსახურდიამ, სეით დევდარიანმა და ევგენ ღვალაძემ. ავადსახსენებელი ჩეკა-ს (საგანგებო კომისიის) ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილებით, მიტინგი ალყაში მოაქციეს, ხოლო ორგანიზატორები, მათ შორის ე. ღვალაძე, დააპატიმრეს. ისინი მოათავსეს მეტეხის ციხის ერთეულ საკნებში. ხსენებული მანიფესტაციის მონაწილეებმა გადაინაცვლეს ცაკ-ის (ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტი) შენობასთან და ათი დღის მანძილზე მოითხოვდნენ დაპატიმრებულთა გათავისუფლებას.
დაძაბულობის შემდგომი ესკალაციის თავიდან აცილების მიზნით, ცაკ-ის თავმჯდომარე ფ. მახარაძე იძულებული გახდა, გამოეცხადებია ამნისტია და მანიფესტაციის ორგანიზატორები თითქმის ორკვირიანი პატიმრობის შემდეგ, გაათავისუფლეს.
ამის შემდეგ, წინააღმდეგობის მოძრაობის უფრო კოორდინირებულად წარმართვის მიზნით, იმავე 1922 წლის შემოდგომაზე, ემიგრაციაში მოქმედ ეროვნულ ცენტრთან შეთანხმებით, შეიქმნა “საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების იატაკქვეშა ინტერპარტიული პარიტეტული კომიტეტი” (იგივე “დამოუკიდებლობის კომიტეტი”, ან “დამკომი”), რომელსაც დაეკისრა საქართველოს მთელს ტერიტორიაზე მოძრაობის კოორდინირება. დამკომის პირველი თავმჯდომარე გახლდათ პირველი რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრი გოგიტა ფაღავა, ხოლო მისი დაპატიმრების შემდეგ, 1923 წელს, მას სათავეში ჩაუდგა ასევე დამფუძნებელი კრების ყოფილი წევრი კონსტანტინე ანდრონიკაშვილი. კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე იყო ეროვნულდემოკრატიული პარტიის ცნობილი მოღვაწე იასონ ჯავახიშვილი.
ევგენ ღვალაძე, როგორც იმხანად სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ახალგაზრდული ფრთის ერთ-ერთი ლიდერი, აქტიურად მონაწილეობდა დამკომის საქმიანობაში. 1922-1924 წლებში იგი ასრულებდა კახეთში დამკომის რწმუნებულის მოვალეობას და მჭიდრო კავშირი ჰქონდა პოლკოვნიკ ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილთან და მის შეფიცულებთან. გარდა ამისა, მას ორთაჭალაში ჰყავდა ჯგუფი, რომელსაც ყოველი კვირის დამლევს ევალებოდა სურსათ-სანოვაგის მომზადება შეფიცულთა რაზმისთვის.
კონსპირაციის მიზნით, დამკომის რწმუნებულები კომუნიკაციისთვის იყენებდნენ ფსევდონიმებს. ასეთი ფსევდონიმი ჰქონდა ევგენ ღვალაძესაც, – “ახალგაზრდა”, რაც დასტურდება როგორც მისი მეუღლის, – თამარ კუცია-ღვალაძის მოგონებებში, ისე პარიტეტული კომიტეტის (დამკომის) საგამოძიებო საქმეში, რომელიც სრული სახით 1994 წელს გამოსცა ო. კალანდარიშვილმა (გვ. 62-63). ერთ-ერთ ჩვენებაში მითითებულია, რომ ჩეკისტების მიერ ხევსურეთის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, 1922 წლის ოქტომბრის დამლევს, თელავის მაზრის სოფელ პანკისში ქაქუცას შეფიცულთა ნაწილს შეხვდა დამკომის საგანგებო დავალებით მისული “ახალგაზრდა”, სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წარმომადგენელი, რომელმაც პარიტეტული კომიტეტის სახელით გადასცა გადაწყვეტილება შეიარაღებული გამოსვლების დროებით შეჩერების შესახებ.
სწორედ იმ დროს შეფიცულებმა მიიღეს ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ქაქუცას აშროშანის ტყისკენ ჰქონდა გეზი აღებული მათთან ხსენებულ ტყეში შესახვედრად. შეფიცულები და “ახალგაზრდა” ერთად გაემართნენ აშროშანის ტყისკენ. “ახალგაზრდამ” ქაქუცას გადასცა პარიტეტული კომიტეტის დავალება, რაზეც ჩოლოყაშვილის დადებითი პასუხი მიიღო.
1923 წლის დამდეგს, გამცემლობის გზით, ჩეკამ მოახერხა დამკომის სამხედრო ცენტრის ხელმძღვანელის, გენერალ კოტე აფხაზის და ცენტრის 14 წევრის დაპატიმრება. დამკომისთვის ცნობილი გახდა გამცემლის ვინაობა: ეს გახლდათ ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის არალეგალური მთავარი კომიტეტის ყოფილი წევრი კალე მისაბიშვილი (იხ.: საქმე საქართველოს ანტისაბჭოთა პარტიების პარიტეტული კომიტეტის შესახებ (საბრალმდებლო დასკვნა), ო. კალანდარიშვილის გამოცემა, თბილისი, 1994, გვ. 74-75). ყოველივე ამან მთლიანად შეცვალა დამკომის (პარიტეტული კომიტეტის) გეგმები. როგორც ცნობილია, გენერალი კოტე აფხაზი და მისი 14 თანამებრძოლი (მათ შორის გენერლები ვარდენ წულუკიძე, ალექსანდრე ანდრონიკაშვილი და როსტომ მუსხელიშვილი) დახვრიტეს 1923 წლის 20 მაისს, დღევანდელი ვაკის პარკის ტერიტორიაზე.
1923 წლის შემოდგომაზე ევგენ ღვალაძემ დატოვა სოციალდემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიის რიგები. 1924 წლის 22 აგვისტოს დასკვნით სხდომაზე, რომელიც შიო-მღვიმის მონასტერში გაიმართა, დამკომმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომ ანტიბოლშევიკური ეროვნული აჯანყება მთელი საქართველოს ტერიტორიაზე დაწყებულიყო ხსენებული წლის 29 აგვისტოს. სამწუხაროდ, მენშევიკების შეუთანხმებელმა და დესტრუქციულმა მოქმედებამ განაპირობა ის, რომ ჭიათურაში შეიარაღებული გამოსვლები დაიწყო 24 საათით ადრე. ამან ჩაშალა ერთდროული მოქმედების გეგმა (იხ.: ვ. ჩუბინიძე, მოგონება, წიგნი მეორე, პარიზი, 1953, გვ. 253-286; კომუნისტური გადატრიალება და საქართველოს ოკუპაცია, საგანგებო კომიტეტის სპეციალური ანგარიში #6 კომუნისტური აგრესის შესახებ, აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის ოთხმოცდამესამე კონგრესი, მეორე სხდომა, HH.ღეს.346 და H.ღეს.438, 1954 წ. 31 დეკემბერი, აშშ, ვაშინგტონი, 1955, ქართული თარგმანი, თბილისი, 2007, გვ. 30-32). მიუხედავად ამისა, ქაქუცას შეფიცულთა მოქმედებამ კახეთსა და დუშეთის მაზრაში, მიხეილ ლაშქარაშვილის რაზმის მოქმედებამ შიდა ქართლში, გურიის მხარეში სერგო მათითაიშვილისა და ავთანდილ ურუშაძის ხელმძღვანელობით განხორციელებულმა ოპერაციამ, ამბოხებულთა მოქმედებამ სენაკის მაზრაში და ჭიათურის შეიარაღებულმა გამოსვლებმაც მნიშვნელოვანი ზარალი მიაყენა საბჭოთა საოკუპაციო რეჟიმს. აჯანყების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი ის გახლდათ, რომ მან დიდად შეუწყო ხელი ქართველ საზოგადოებაში ეროვნული სულისკვეთების ამაღლებას.
1924 წლის 29 აგვისტოდან სექტემბრის შუა რიცხვებამდე ჩეკამ განახორციელა აჯანყების მონაწილეთა მასობრივი დაპატიმრებები. ბევრი დახვრიტეს ყოველგვარი გასამართლების გარეშე. ამის ნათელი მაგალითია სისასტიკის თვალსაზრისით ის უპრეცედენტო დახვრეტები, რომლებიც განხორციელდა შორაპნის მაზრაში. აშშ-ის კონგრესის 1955 წელს გამოცემულ სპეციალურ მოხსენებაში, რომელიც საქართველოს ოკუპაციას შეეხება, მითითებულია, რომ სიკვდილით დასაჯეს 7,000-იდან 9,000-მდე ადამიანი და გადაასახლეს 20,000. 1924 წლის 5 სექტემბერს დააპატიმრეს ევგენ ღვალაძეც. იგი მეორეჯერ აღმოჩნდა მეტეხის ციხეში, მოათავსეს სიკვდილმისჯილთა საკანში. ამ დროს მისი პატარა ვაჟი, – ნოდარი 10 თვის იყო. მეუღლე ყოველ მეორე დღეს მიდიოდა მეტეხის ციხესთან, რათა საჭმელი შეეგზავნა მისთვის გადასაცემად. 1925 წლის მარტის ერთ სუსხიან დილას, ბავშვთან ერთად მისულს, უარი უთხრეს. თამარი მიხვდა, რომ ცუდად იყო საქმე, აღარ იცოდა რა გზას დასდგომოდა. ამ დროს მას ციხის რეგისტრატორმა უხმო და ჩასჩურჩულა, – მე გაგიგებთ, თუ რა ბედი ეწია თქვენ მეუღლეს, აქ დამელოდეთო. ოცი წუთის შემდეგ რეგისტრატორი დაბრუნდა და ასეთი რამ უთხრა თამარს: სამწუხაროდ, საიმედოსვერაფერს გეტყვით, თქვენი მეუღლე მძიმედ არის დაავადებული, ორი დღეა უგონოდაა, ციხის მორგშია ჩაყვანილი და არა მგონია, ვინმემ შეძლოს მისი გადარჩენაო. სასოწარკვეთილი თამარი შალვა ნუცუბიძესთან მივიდა, რომელიც მათი მეჯვარე იყო. იმხანად სახელოვანი მეცნიერი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პრორექტორი იყო და საზოგადოებაში უდიდესი ავტორიტეტით სარგებლობდა. შალვამ თამარს თხოვა, რომ სახლში წასულიყო, ნუ იღელვებ, ბავშვს მიხედე, მე აუცილებლად მოვახერხებ რამესო, – დააიმედა. ამის შემდეგ, მივიდა ევგენ და თამარ ღვალაძეების მეორე მეჯვარესთან, იმხანად უკვე სახელოვან მწერალთან გრიგოლ რობაქიძესთან და ოჯახის ახლო მეგობართან, ცნობილ საზოგადო მოღვაწესთან სეით დევდარიანთან. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა რეჟიმი სამივეს “საბჭოთა წყობილებისთვის უცხო, საეჭვო ელემენტად” თვლიდა, გადაწყვიტეს ცაკ-ის თავმჯდომარესთან ფ. მახარაძესთან მისვლა. ამ უკანასკნელს სთხოვეს ევგენ ღვალაძის გათავისუფლება და საამისო მყარი არგუმენტიც წარუდგინეს: პატიმარი აგონიაშია, მისი გადარჩენა შეუძლებელია, ამიტომ, მიეცით ოჯახს უფლება, რომ გულის საოხებლად მისი საფლავი მაინც ჰქონდეთო. მახარაძემ ხელქვეითებს ინფორმაციის გადამოწმება უბრძანა. მცირე ხნის შემდეგ მიიღო ინფორმაციის სისწორის დადასტურება და მანაც ხელი მოაწერა შესაბამის განკარგულებას.
გენო ღვალაძე სახლში უგონოდ მყოფი, საკაცით მიიყვანეს. მას ცოლის დის, შემდგომში ცნობილი პედიატრის ანა (ანიკო) კუცია-ჩოჩიას თხოვნით, ერთი თვის მანძილზე თავზე ადგა პროფესორი ალექსანდრე ალადაშვილი.
სიკვდილთან ერთთვიანი ჭიდილის შემდეგ მდგომარეობა გაუმჯობესდა. მაგრამ, ახლა ოჯახს მეორე უბედურება დაატყდა თავს. ვინაიდან, მთელი გულისყური ევგენის გადარჩენაზე იყო გადატანილი, სათანადო ყურადღება ვეღარ დაუთმეს პატარა ნოდარს, რომელსაც ფილტვების ანთება დაემართა. ბავშვის გადარჩენა ვერ მოხერხდა. ეს სიცოცხლის ბოლომდე მოუშუშებელი ჭრილობა იყო გენოსთვის: იგი ბოლომდე გულის ჯიბით ატარებდა ნოდარის სურათს და როდესაც 1937 წელს, ხელახალ დაპატიმრებამდე ორი თვით ადრე კვლავ ვაჟი შეეძინა, მასაც ნოდარი დაარქვა.
გამოჯანმრთელების შემდეგ ევგენ ღვალაძემ განაახლა არალეგალური პოლიტიკური მოღვაწეობა. გარდა ამისა, 1926 წელს წარჩინებით დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ-ეკონომიური ფაკულტეტის სოციალური (იურიდიული) განყოფილება. ეს გახლდათ თბილისის უნივერსიტეტის იურისტთა პირველი გამოშვება. აქ მისი მასწავლებლები იყვნენ სახელოვანი ქართველი მეცნიერები: ივანე ჯავახიშვილი (რომელიც ქართული სამართლის ისტორიის და საქართველოს ეკონომიური ისტორიის კურსებს კითხულობდა), ლუარსაბ ანდრონიკაშვილი, ფილიპე გოგიჩაიშვილი, გიორგი გეხტმანი, ალექსანდრე ვაჩეიშვილი და სხვანი. ევგენის მეგობრები და კოლეგები ერთხმად მიუთითებდნენ, რომ იგი იყო ფართოდ ცნობილი იურისტის, პროფესორ ლუარსაბ ანდრონიკაშვილის ერთ-ერთი უახლოესი და უნიჭიერესი მოწაფე. უნივერსიტეტის დასრულებისთანავე მან გადაწყვიტა ე. ღვალაძის იქვე საპროფესოროდ მოსამზადებლად დატოვება (რაც, გვიანდელი ასპირანტურის ტოლფასი იყო), მაგრამ ამ უკანასკნელმა უარი თქვა ამ შემოთავაზებაზე (იხ.: ნატა ჩხეიძე, არდავიწყება ღვაწლისა.- ჟ. “მნათობი”, # 12, 1990, გვ. 165).
1926 წლის ნოემბერში ევგენ ღვალაძე აირჩიეს საქართველოს დამცველთა (ადვოკატთა) კოლეგიის წევრად, რასაც ადასტურებს მის არქივში დაცული მოწმობა. კოლეგიის წევრი იყო იგი 1931 წლის დამდეგამდე და მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მის საქმიანობაში (იხ.: საქართველოს დამცველთა კოლეგიის წევრთა საერთო კრების ოქმები, საქართველოს ეროვნული არქივის უახლესი ისტორიის ცენტრალური არქივი, აღწ. 1, საქმე 7). მისი უახლოესი მეგობარი, ცნობილი სამართლისმცოდნე ვლადიმერ (ვოლია) მაყაშვილი იგონებდა, რომ გენო ღვალაძის დაცვითი სიტყვები სასამართლო მჭერმეტყველების საუკეთესო ნიმუშებს წარმოადგენდა (იხ.: ნატო ჩხეიძე, დასახ. ნაშრომი, გვ. 167). მას ჰქონდა მყარად ჩამოყალიბებული პრინციპები, რომელთა ერთგული იყო ტრაგიკულ აღსასრულამდე. იურისპრუდენციაში, კერძოდ კი ადვოკატურაში, იგი უდიდეს მნიშვნელობას ანიჭებდა ეთიკის ნორმებს. ამის ნათელი დასტურია მისი სტატია “ადვოკატურა და ეთიკა”, რომელიც გამოქვეყნდა გაზეთის “ტრიბუნა” 1922 წლის ნოემბრის ორ ნომერში. მაშინ სტატიის ავტორი სოციალურ-ეკონომიური ფაკულტეტის პირველი კურსის სტუდენტი იყო. მოვიხმობთ ერთ ადგილს სტატიიდან: “მრავალგზის დასმულა როგორც იურიდიულს კანონმდებლობაში, ისე ლიტერატურაშიც შემდეგი საკითხი: “უნდა მიიღოს თუ არა ვექილმა ყოველი საქმე, რომელსაც მას შესთავაზებს თავისი კლიენტი?” ეს საკითხი მჭიდროდ არის დაკავშირებული ეთიკასთან, იმ ფილოსოფიურს მოძღვრებასთან, რომელიც იკვლევს ადამიანთა ზნეობის საკითხს… ვექილი დიახაც უნდა იყოს აღიარებული კერძო პიროვნების უფლებების დამცველად, ოღონდ მხოლოდ და მხოლოდ საზოგადოებრივი კეთილდღეობის პოზიციიდან. ამდენად, ვექილი სასამართლოში საზოგადოების რწმუნებულია. მაშასადამე, ვექილმა ყოველი საქმის დაცვის მომენტში უნდა იხელმძღვანელოს საზოგადოებრივი ინტერესებით. საზოგადოებრივი კეთილდღეობისათვის მორალის მოთხოვნა კანონის მოთხოვნაზედ მაღალია.” აღსანიშნავია, რომ წერილის დასაწყისი რედაქციის ნახელავია, რამაც დიდად აღაშფოთა ავტორი. ამის გამო მას სერიოზული კონფლიქტი ჰქონდა “ტრიბუნის” გამომცემლებთან. სწორედ საბჭოთა რეჟიმის მანკიერმა სასამართლო პოლიტიკამ, მოსამართლეთა ამორალურმა მოქმედებამ მოგვიანებით, 1931 წელს, ევგენ ღვალაძე აიძულა პროტესტის ნიშნად დაეტოვებინა დამცველთა კოლეგიის რიგები.
1924 წლის ოქტომბერში, ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ახალგაზრდული ფრთის წარმომადგენელთა ინიციატივით, პარიზში შეიქმნა ეროვნული პოლიტიკური გაერთიანება, – ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”, რომლის ლიდერები და მთავარი იდეოლოგები 1925 წლიდან გახდნენ სახელოვანი მამულიშვილები: გენერალი ლეო კერესელიძე (1885-1944) და პროფესორი მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი (1878-1965), რომელიც ევგენ ღვალაძეს ბიძად ეკუთვნოდა (მიხაკოს მამა და ევგენის ბებია ღვიძლი ბიძაშვილმამიდაშვილები იყვნენ). დარაზმულობის ლოზუნგი (ანუ “ყიჟინა”, როგორც მას უწოდებდნენ თეთრგიორგელები) გახლდათ: “საქართველო უპირველეს ყოვლისა!”. მის ერთადერთ სანუკვარ მიზანს წარმოადგენდა საქართველოს გამოხსნა საბჭოთა იმპერიის მარწუხებიდან.
1926 წლის შემოდგომაზე თბილისში შეიქმნა ეროვნული ერთობის დარაზმულობა “თეთრი გიორგი”-ს პირველი კონსპირაციული ჯგუფი და მის ხელმძღვანელად დაინიშნა ევგენ ღვალაძე. ამ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა იგი ავადსახსენებელი 1937 წლის 9 აგვისტომდე, – დაპატიმრებამდე. ჯგუფის მოვალეობას შეადგენდა “თეთრი გიორგი”-ს საპროგრამო მასალებისა და პერიოდული გამოცემების საქართველოში გავრცელება, ეროვნულ-პოლიტიკური ხასიათის პროკლამაციების მომზადება და გავრცელება და ა.შ. დარაზმულობის სპეციალურ, კუმშვად ქაღალდზე ნაბეჭდი პერიოდული გამოცემები ფარულად, დიდი რისკის ფასად, შემოჰქონდათ თურქეთიდან, იქაური ქართული სათვისტომოს დახმარებით.
აღსანიშნავია, რომ ჯგუფის წევრებს შორის იყვნენ ევგენ ღვალაძის უახლოესი მეგობრები: გამოჩენილი პოეტი და მამულიშვილი ტერენტი გრანელი (რომლის სიცოცხლე ტრაგიკულად დასრულდა 1934 წელს), გამოჩენილი ეროვნული მოღვაწეები, პროფესორები ალექსანდრე (ალიოშა) წერეთელი (გადასახლებული იყო შუა აზიაში 1935-1956 წლებში) და ვახტანგ კოტეტიშვილი (დახვრიტეს 1937 წელს).
ჯერ კიდევ 1916 წლიდან ქართულ პერიოდიკაში ქვეყნდებოდა გენო ღვალაძის ჯერ ნაკვესები, შემდეგ კი ეროვნული ხასიათის პუბლიცისტური წერილები, უფრო იშვიათად ლექსებიც. მისი წერილები ქვეყნდებოდა ჟურნალგაზეთებში: “სამშობლო”, “ჩვენი მეგობარი”, “საქართველო”, “ახალი კვალი”, “ახალი სხივი”, “ლომისი”, “ტრიბუნა” და სხვა. მისი ფსევდონიმები გახლდათ: “გ.”, “გენო”, “ახალგაზრდა”, “გ.-ელი”, “ვინმე”. მისი რამდენიმე წერილი ფსევდონიმებით არის გამოქვეყნებული ქართულ ემიგრანტულ გამოცემებშიც (“თეთრი გიორგი”, “თავისუფალი საქართველო”, “დამოუკიდებელი საქართველო”). მაგალითად, გაზეთის “დამოუკიდებელი საქართველო” (პარიზი) 1933 წლის 86-92 ნომრებში “გენო”-ს ფსევდონიმით გამოქვეყნდა მისი საყურადღებო ნაშრომი “აფხაზეთი უახლოეს წარსულში და დღეს”. მასში წამოჭრილია ბევრი ისეთი საკითხი, რომლებიც განსაკუთრებით აქტუალურია დღესაც. სიცოცხლის ბოლო წლებში შექმნა რომანი “დიმიტრია ბლაჟა (რომანი ნაგლეჯებში)”. სამწუხაროდ, რომანის ხელნაწერი კონფისკებულ იქნა 1937 წელს და დღეს დაკარგულად ითვლება. საინტერესოა წერილები მეუღლისადმი, რომლებიც ზედმიწევნით ახასიათებს ავტორს, როგორც უაღრესად მაღალზნეობრივ, სამშობლოს და ოჯახისთვის თავდადებულ პიროვნებას.
ქვემოთ გთავაზობთ რამდენიმე ამონარიდს ევგენ ღვალაძის ნაწერებიდან.
“მონობის და ნაციონალური ჩაგვრის ატმოსფეროში მყოფი ერისთვის ნორმალური განვითარების პირობები დახშულია – რუსეთის ცარიზმის დროს საქართველო სწორედ ამნაირ პირობებში იმყოფებოდა. მძაფრი გამარუსებელი პოლიტიკა, უკონტროლო თარეში ქართულ ნაციონალურ იდეალებისადმი მძულვარებით გაჟღენთილი რუსის ბიუროკრატიისა, უხეშად არღვევდა ქართველი ერის ნაციონალურ მთლიანობას და შეუძლებლად ხდიდა ქართველ კულტურულ ძალების თავისუფალ განვითარებას. ნაციონალური სხეულის საშინელი რღვევისა და სრული განადგურების საბედისწერო პერსპექტივის წინაშე ქართველ მოღვაწეთა ენერგია იჭიმებოდა და საშინელ წინააღმდეგობას უწევდა ცარიზმის უხეშ პოლიტიკას. მდგომარეობა აიძულებდა ამ მოღვაწეებს ცხოვრების ყოველნაირს სფეროში შეჭრილიყვნენ, რადგანაც არც ერთი დარგი ჩვენი ცხოვრებისა რუსეთის იერიშებისაგან დაზღვეული და უზრუნველყოფილი არ იყო. ერთი და იგივე კაცი პოლიტიკოსიც იყო, ეკონომისტიც და მწერალიც, პოეტიც. მდგომარეობა საშუალებას არ აძლევდა ჩვენს მოღვაწეს დამშვიდებულის გულით მთელი თავისი ძალ-ღონე შეეწირა იმ საქმისათვის, რომლისთვისაც ნიჭი მოსდევდა”. – აღნიშნულია წერილში “აცდენილი გზით”, რომელიც გამოქვეყნდა გაზეთ “ლომისი”-ს 1922 წლის მე-13 ნომერში.
“შუადღისას წავიძინე. ერთი უსინდისო ბაღლინჯო ამოცოცებულიყო და უღმერთოდ მწოვდა სისხლს. დავიჭირე, შეეცადა გაქცევას, მაგრამ ამაოდ… ცოტა ხანს იზოლატორში მყავდა: ამას მოითხოვდა წესი პროცესის. დაე, ბაღლინჯოსთვის ეს იყოს წინასწარი გამოძიების სტადია… შემდეგ გავასამართლე და, ვინაიდან, იგი მტერია კაცთა მოდგმის, მისთვის გავიმეტე უმაღლესი სასჯელი – დახვრეტა. ჩვენც ასე გვემართება… ალბათ, ჩვენც ამა ცხოვრების ბაღლინჯოები ვართ: ვკბენთ ერთმანეთს და ვათავებთ სიცოცხლეს.”-წერდა ევგენ ღვალაძე მეუღლეს თავის ერთ წერილში (1928 წ.).
1935 წელს დააპატიმრეს პროფესორი ალექსანდრე წერეთელი და ჯგუფთან დაახლოვებული რამდენიმე პიროვნება. მართალია, ისინი დააპატიმრეს ბრალდებით, რომელსაც შეხება არ ჰქონდა “თეთრი გიორგი”-ს კონსპირაციული ჯგუფის საქმიანობასთან, მაგრამ, ჯგუფმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომ დროებით გასცლოდნენ თბილისს. სწორედ 1935 წელს პროფესორ გიორგი ახვლდიანის თაოსნობით გორში გაიხსნა ორწლიანი სამასწავლებლო ინსტიტუტი. ჯგუფის წევრები გადავიდნენ გორში და ხსენებულ ინსტიტუტში განაგრძეს მოღვაწეობა. სამწუხაროდ, მათ აქაც მისწვდა საბჭოთა სპეცსამსახურების მსახვრალი ხელი. 1937 წლის 9 აგვისტოს დააპატიმრეს ევგენ ღვალაძე. ხსენებული წლის 5 ოქტომბერს “საქართველოს სსრ შინსახკომის” ე.წ. “დიდმა სამეულმა” მას მიუსაჯა დახვრეტა. განაჩენი სისრულეში იქნა მოყვანილი ათი დღის შემდეგ, – 1937 წლის 15 ოქტომბერს, თბილისში, დღევანდელი ვაკის პარკის ტერიტორიაზე.
ასე დაქვრივდა გენო ღვალაძის მეუღლე, – თამარ კუცია-ღვალაძე, ასე დაობლდა მათი ოთხი შვილი, რომელთაგან სულ უმცროსი, – ნოდარი მხოლოდ 5 თვის გახლდათ…
2009 წლის ნოემბერში ჭიათურის ერთ-ერთ ქუჩას მიენიჭა ევგენ ღვალაძის სახელი…
(გამოქვეყნდა გაზეთში “ქართული უნივერსიტეტი”, ## 65-66, 2010)

http://burusi.wordpress.com/2010/05/31/levan-z-urushadze-10/

კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის მიმართვა ქართველ ერს 1918 წლის 26 მაისს

1918 წლის 26 მაისს, საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებასთან დაკავშირებით კირიონ მეორემ გადაიხადა სამადლობელი პარაკლისი და სიტყვა წარმოსთქვა:

“ესე არს დღე, რომელ ქმნა უფალმან; ვიხარებდეთ და ვიშვებდეთ ამას შინა”. (ფს.117.24)

დიდება ღმერთსა სრულმყოფელსა ყოვლისა კეთილისასა!

დიდი ისტორიული დღე გაგვითენდა. 26 მაისი სამუდამოდ და საშვილიშვილოდ დარჩება ფრიად მნიშვნელოვან დღეთ. აღსრულდა ჩვენი უდიდესი ნატვრა, ჩვენ ნეტარ ხსენებულთა წინაპართა მუდმივი ლტოლვილება. ღმერთმა განუსვენოს იმ თავდადებულ მამულიშვილებს, რომელთაც თავი შესწირეს სამშობლოს კეთილდღეობისთვის და თავგანწირულად იბრძოდნენ ჩვენი ქვეყნის განთავისუფლებისათვის. დიდი წვალების შემდეგ იშვა ჩვენი თავისუფლება და ობლის კვერივით გვიან გამოცხვა.
მადლობა ღმერთს! ასი წლის მონობის ბორკილი აეხსნა მრავალტანჯულ ქართველ ხალხს. ეს უდიდესი აქტი ერთხმად მიიღო ყველა წოდების ქართველმა, მიუხედავად პარტიებისა და რწმენისა. აღსრულდა მუდმივი ნატვრა საქართველოსი. 26 მაისს 5 საათზე გაისმა პირველი თავისუფალი სიტყვა თავვისუფალ საქართველოში. მაგრამ ნუ დავივიწყებთ, რომ თავისუფლება და დამოუკიდებლობა გვაკისრებს დიდ ზრუნვას და დიდ მოქალაქეობრივ სიბრძნე-სიფხიზლეს თხოულობს ჩვენგან.
ერთობაში არის ძალაო, ამბობენ და თუე სეა, ეხლანდელი მომენტი მით უმეტეს მოითხოვს ყველასგან ძმურ შეერთებას და შრომას.
თავისუფლება ის წმინდა და ტკბილი დედის ძუძუა, რომელმაც გამოგვზარდა ჩვენ და კაცად გვაქცია. როდესაც კაცს უბედურება თავზედ დაატყდება დაჰკარგავს მას, ველური კაცის ხარისხზედ ჩამოდის იგი. მონობისთანა მწარე ხვედრი დედამიწამ არ იცის. თავისუფლებას ბინა აქვს თავისუფალი კაცის გულში. იგი დამაგვირგვინებელია ჩვენი ხცოვრებისა. თავისუფლება ღმრთიური ნიჭია.
ჭეშმარიტი მამულიშვილი მოვალეა, თუ პოლიტიკური გარემოება მოითხოვს, იარაღით ხელში დაიცვას მამაცმა მამულიშვილმა მოპოვებული თავისუფლება. “კაცი ჯაბანი რითა სჯობს-ამბობს უკვდავი შოთა-დიაცსა ქსლისა მბეჭველსა და სჯობს სახელისა მოხვეჭა, ყოველსა მოსახვეჭელსა”.
მაშ, გაუმარჯოს დამოუკიდებელ საქართველოს!
გაუმარჯოს თავისუფალ ქართველ ხალხს!
გაუმარჯოს ყველა იმ ერებს, რომელნიც ჩვენთან ერთად იცხოვრებენ თავისუფალ საქართველოში!
მიიღე ეს უძველესი ბაირაღი, რომელიც დიდი სიფრთხილით დაცული იყო ერთს ქართველ ოჯახში და რომელიც არა ერთხელ ჩვენ წინაპართა ძლევამოსილი მოუტანიათ სამშობლოში,-გაუფრთხილდეთ მას, როგორც ეროვნულ სიწმინდეს.
ლოცვა კურთხევა და მადლი უფლისა ჩვენისა გიძღოდეთ და მარად ჰფარვიდეს ქართველ ერს. ამინ!

სცსსა. ლეონიდე ოქროპირიძის პირადი საარქივო ფონდი #1459, საქმე # 40, ფ. 1, 1918 წელი, 26 მაისი.

აკაკი ბაქრაძე მიხაკო წერეთელზე

ქართველი კაცი კი არ არის ზარმაცი, არამედ მისი მონური მდგომარეობა იწვევს მცონარეობას. ზარმაცობა მონის თვისებაა. როცა საქართველო თავისუფალი იქნება, მაშინ მთელი მსოფლიო დაინახავს, როგორია ქართველის შრომისმოყვარეობა. თავისუფლება და შრომისმოყვარეობა უერთმანეთოდ არ არსებობენ. ამიტომ, როცა ადამიანის თავისუფლებაზეა ლაპარაკი, შრომის გათავისუფლებაც იგულისხმება და პირიქით, შრომის გათავისუფლება ადამიანის თავისუფლებასაც ითვალისწინებს.
ადამიანისა და შრომის თავისუფლების იდეა მიხ. წერეთლის პუბლიცისტურ მოღვაწეობას წითელ ზოლად გასდევს. 900-იან წლებში ეს პრობლემები ცხარე სჯა-ბაასის საგანი იყო. ყველა, ვისაც არ ეზარებოდა, იცოდა თუ არ იცოდა, შეეძლო თუ არ შეეძლო, მართლა აინტერესებდა თუ არა, ან ტრიბუნაზე იდგა და ცივი ხმით გაჰკიოდა, ან ჟურნალ-გაზეთების რედაქციებში აცოდვილებდა კალამს. გონიერ, ჭკუადამჯდარ კაცს ყურს ნაკლებად უგდებდნენ. სამაგიეროდ დარაფეთები სარგებლობდნენ დიდი პოპულარობით. კაცობრიობის გათავისუფლებლებაზე ოცნებობდნენ და ქართველი ხალხის ბედ-იღბალის მოსაგვარებლად ვერ იცლიდნენ. გურია-იმერეთისა თუ ქართლ-კახეთის დაბა-სოფლებში დაბადებულ-გაზრდილი გოგო-ბიჭები რუსეთის, ინგლისისა თუ საფრანგეთის პროლეტარიატის ხსნაზე ოცნებობდნენ. ჩირად არ უღირდათ კარის მეზობლების ტკივილ-გასაჭირი. ასე ეოცნებებოდათ: თუ კაცობრიობას გაათავისუფლებდნენ, ქართველ ხალხსაც მექანიკურად ეშველებოდა.
ეროვნულ გასაჭირზე ფიქრი და განსჯა ერცხვინებოდათ. საკაცობრიო იდეალებს ებღაუჭებოდნენ.
ამ ვითარებაში ეროვნული პრობლემის მთავარ საკითხად დასმა და კაცობრიობის უარყოფა, როგორც საზოგადოებისა და სოციალური ორგანიზმისა, ცოდნასა და ნიჭიერებასთან ერთად, მოქალაქეობრივ გამბედაობასაც მოითხოვდა.
«იგი (კაცობრიობა _ ა.ბ.) არ ატარებს არავითარ სოციალურ შინაარსს, რადგანაც ამ ერთ მთლიანად ნახევარ ადამიანს არა აქვს გარეგნულად მოწესრიგებული საერთო ცხოვრება. იგი არ წარმოადგენს ერთ სოციალურ სუპერორგანიზმს თავის ორგანოებითა და ფუნქციებით მთელ კაცობრიობის ყველა მოთხოვნილებათა მიზანშეწონილ დასაკმაყოფილებლად. უამისოდ კი სოციალური ორგანიზმი არ არსებობს. დიახ, კაცობრიობა არ არის საზოგადოება…»
«კაცობრიობა, როგორც სოციალური არსი, არ არსებობს. არსებობენ მხოლოდ მისი ნაწილები, რომელთაც აქვთ სოციალური ცხოვრება, რომელნიც წარმოადგენენ სოციალურ სუპერ-ორგანიზმებს».
ამგვარი დასკვნა არა მარტო ანარქიზმის უარყოფა იყო, არამედ სოციალიზმის ყოველგვარი სახეობისა.
სოციალური ორგანიზმი, რომელსაც ერთი მთლიანი საზოგადოებრივი სახე და შინაარსი აქვს, მიხ.წერეთლისათვის ერი იყო.
«ყველაზე უფრო დიდმნიშვნელოვანი, ხანგრძლივი და მედგარი საზოგადოებრივი ორგანიზმი იყო და განსაკუთრებით ეხლა არის ერი».
პრობლემის ასეთი დასმა, ბუნებრივია, ითხოვდა ბევრი საჭირბოროტო კითხვის პასუხს. მიხ.წერეთელმაც მკაფიოდ განსაზღვრა მისი წიგნის მიზანდასახულება.
«არის თუ არა საზოგადოებრივი შინაარსი ერთში (კაცობრიობაში _ ა.ბ.) და მეორეში (ერში _ ა.ბ.)? როგორი ტენდენცია აქვთ ამ მხრით ერსა და კაცობრიობას? როგორი უნდა იყოს სოციოლოგიური დაფასება ჩვენ მიერ კაცობრიობისა და ერისა? რას წარმოადგენს ამ მხრით საქართველოს ერი? როგორი უნდა იყოს ამ ანალიზის შემდეგ იდეალური და პრაქტიკული დასკვნა? _ აი ჩვენი საგანი…»
ყველა ამ საკითხზე პასუხს «ერსა და კაცობრიობაში» იპოვით. ამიტომ არც მე შეგაწყენთ თავს კომენტარებით. მართალი რომ გითხრათ, არც მეშვეობითი აზროვნების ხელშემწყობის როლში მინდა გამოვიდე.

Ilia Chavchavadze A Biography by Aka Morchiladze

Part 1

Part 2

Part 3

უცნობი საქართველო

Famous georgian writer Giorgi Akhvlediani (Aka Morchiladze) continues talks about old stories of Georgia and famous people living and visiting Caucasus.